و/ لقمان امین
بابهتی دووهم .
من احکام الصلح والهدنة
له حوکمهکانی ئاشتهوایی و ئاگربهست
قسهوباسکردن زۆربوه لهم ڕۆژهدا ئهوانهی که به عیلم وزانستهوه قسه دهکهن وئهوانهشی که بهبێ زانست قسه دهکهن دهربارهی ئاشتهوایی وئاگربهستن بهشی زۆروگهورهی دهرچووه له ڕاستی باسی ئاشتهوای وئاگربهست دهکهن بهشێوازێکی زۆر جیاواز له ڕێڕهوی شهرعی جیاوازی نێوان ئاشتهوای وئاگر بهست ههرنازانن نهڕوانگهی ئیسلامی یهوه نهله ڕوانگهی ڕۆشنبیری ڕۆژ ئاواییهوه.
ئهمهش لێرهدا کورتهیهكی پوخته بۆههندێ له حوکمهکانی (الصلح )ئاشتهوای و(الهدنة) ئاگربهستی له ڕوانگهی تێگهیشتنی شهرعی یهوه بۆئهوهی موجاهیدهکان تێبگهن وبزانن کهی دهکرێت وکهی مهنع دهکرێت .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
خیرالهدی هدی محمد صلی اللهعلیهوسلم .
باشترین ڕێنمای کردن ڕێنمای کردنی محمد صلی اللهعلیهوسلم.
کهسێك که دیراسهی کیتابی ژیان نامهو غهزاکردنی پێغهمبهرصلیاللهعلی وسلم کردبێت دهزانێت کهلهسهردهسته پیرۆزهکانی چهندین گرێ بهست و ئاشتهوای وماڵ ئاوای وئاگربهست وپهیمانی له گهڵ دژهکانی ئیسلام دا کردووه وهئهو شهڕوکوشتارانهی که کردووه دژبهدوژمنانی بانگهوازی ئیسلام کردووه ههریهکهوبهشێوازیکی جیاوازکۆتاییان پێ هاتووه ههندێ جارکۆتای شهڕهاتووه بهسهرکهوتن ودژومن موسڵمان بوونی خۆی ڕاگهیاندووهو هاتوونهته ناوئیسلامهوه ئه وجا خوێن وماڵ وناموسیان پارێزراو بووه،ههندێ جاریش بهگرێبهستی پاراستن ( الأمان ) کۆتای پێ هاتووه ئهوهش دووبهشن تایبهتی وگشتی ههربهشێك لهمانه حوکمی تایبهتی خۆی ههیه بهئاگربهستن و گرێبهست وئاشتهوای(الهدنة،والعقد،والصلح) گرێ بهستی ئاشتهوای دووجۆره کاتی وبهردهوام ههریهکهو لهوانهش حوکمی خۆی ههیه ئاشتهوای لهگهڵ دوژمندا بنهمای گشتی دان پیانراوی لهئیسلامداههیه پێغهمبهرصلی الله علیه وسلم گرێبهستی ئاشتهوای لهگهڵ موشریکهکاندا بهستووه له (الحدیبیة) زانایانیش ئهمهیان بهنموونهیهکی پهیمان بهستن داناوه کهده بهسترێت له نێوان موشرێك وموسڵمانهکاندا.
قربطي له تهفسیرهکهیدا ج/8 ل/61 :(پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم ڕیکهوت لهگهڵ ئههلی خهیبهردا لهسهرچهند بهند ومهرجێك ، بهندهکهیان شکاندو پهیمانهکه ههڵوهشێندرایهوه پهیمانیشی بهست لهگهڵ ( الضمـیري وأکیدر دومة وأهل نجران ) پهیمانشی بهست لهگهڵ قورهیشدا بۆماوهی دهساڵ تاوهکو خۆیان پهیمانهکهیان شکاند ،ههربهوهشێوهیهش خهلیفهکان وهاوهڵهکان لهسهر ئهوڕێچکهو ڕێبازه بهردهوام بوون بهو شێوهیهی کهباسمان کرد ).
لێرهوه دهبێت سهرکردهو پیاوانی سهربازی سیاسی تێگهیشتوو بن لهم بابهتهدا که زۆرینهمان بهداخێکی گرانهوه بێئاگاین لێی .
سوودێك ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بهشوو جۆرهکانی کافرهکان لهشاری مهدینهدا پێش و دوای دابهزینی سورهتی (التوبة).
من أحکام الصلح والهدنة
له حوکمهکانی ئاشتهوایی وئاگربهست .
قسهوباسکردن زۆربوه لهم ڕۆژهدا ئهوانهی که به عیلم وزانستهوه قسه دهکهن وئهوانهشی که بهبێ زانست قسه دهکهن دهربارهی ئاشتهوایی وئاگربهستن بهشی زۆروگهورهی دهرچووه له ڕاستی باسی ئاشتهوای وئاگربهست دهکهن بهشێوازێکی زۆر جیاواز له ڕێڕهوی شهرعی جیاوازی نێوان ئاشتهوای وئاگر بهست ههرنازانن نهڕوانگهی ئیسلامی یهوه نهله ڕوانگهی ڕۆشنبیری ڕۆژ ئاواییهوه.
ئهمهش لێرهدا کورتهیهكی پوخته بۆههندێ له حوکمهکانی (الصلح )ئاشتهوای و(الهدنة) ئاگربهستی له ڕوانگهی تێگهیشتنی شهرعی یهوه بۆئهوهی موجاهیدهکان تێبگهن وبزانن کهی دهکرێت وکهی مهنع دهکرێت .
خیرالهدی هدی محمد صلی اللهعلیهوسلم .
باشترین ڕێنمای کردن ڕێنمای کردنی محمد صلی اللهعلیهوسلم.
کهسێك که دیراسهی کیتابی ژیان نامهو غهزاکردنی پێغهمبهرصلیاللهعلی وسلم کردبێت دهزانێت کهلهسهردهسته پیرۆزهکانی چهندین گرێ بهست و ئاشتهوای وماڵ ئاوای وئاگربهست وپهیمانی له گهڵ دژهکانی ئیسلام دا کردووه وهئهو شهڕوکوشتارانهی که کردووه دژبهدوژمنانی بانگهوازی ئیسلام کردووه ههریهکهوبهشێوازیکی جیاوازکۆتاییان پێ هاتووه ههندێ جارکۆتای شهڕهاتووه بهسهرکهوتن ودژومن موسڵمان بوونی خۆی ڕاگهیاندووهو هاتوونهته ناوئیسلامهوه ئه وجا خوێن وماڵ وناموسیان پارێزراو بووه،ههندێ جاریش بهگرێبهستی پاراستن ( الأمان ) کۆتای پێ هاتووه ئهوهش دووبهشن تایبهتی وگشتی ههربهشێك لهمانه حوکمی تایبهتی خۆی ههیه بهئاگربهستن و گرێبهست وئاشتهوای (الهدنة،والعقد،والصلح) گرێ بهستی ئاشتهوای دووجۆره کاتی وبهردهوام ههریهکهو لهوانهش حوکمی خۆی ههیه ئاشتهوای لهگهڵ دوژمندا بنهمای گشتی دان پیانراوی لهئیسلامداههیه پێغهمبهرصلیاللهعلیهوسلم گرێبهستی ئاشتهوای لهگهڵ موشریکهکاندا بهستووه له (الحدیبیة) زانایانیش ئهمهیان بهنموونهیهکی پهیمان بهستن داناوه کهده بهسترێت له نێوان موشرێك وموسڵمانهکاندا.
قربطي له تهفسیرهکهیدا ج/8 ل/61 :(پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم ڕیکهوت لهگهڵ ئههلی خهیبهردا لهسهرچهند بهند ومهرجێك ، بهندهکهیان شکاندو پهیمانهکه ههڵوهشێندرایهوه پهیمانیشی بهست لهگهڵ ( الضمـیري وأکیدر دومة وأهل نجران ) پهیمانشی بهست لهگهڵ قورهیشدا بۆماوهی دهساڵ تاوهکو خۆیان پهیمانهکهیان شکاند ،ههربهوهشێوهیهش خهلیفهکان وهاوهڵهکان لهسهر ئهوڕێچکهو ڕێبازه بهردهوام بوون بهو شێوهیهی کهباسمان کرد ).
لێرهوه دهبێت سهرکردهو پیاوانی سهربازی سیاسی تێگهیشتوو بن لهم بابهتهدا که زۆرینهمان بهداخێکی گرانهوه بێئاگاین لێی .
تێڕوانینێك !
بهشوو جۆرهکانی کافرهکان لهشاری مهدینهدا پێش و دوای دابهزینی سورهتی (التوبة)
ابن القیم ووتویهتی :{ کاتێك که پێغهمبهر صلی الله علیهوسلم کۆچیکرد بۆ مهدیینه کافرهکان سێ جۆربوون . ج/3 ل/126
1- جۆرێکیان یان بهشێکیان پهیمانی له گهڵیاندابهست لهسهرئهوهی که شهڕی بهرامبهرنهکهن کهس سهرنهخهن بهسهریدا ودۆستایهتی لهگهڵ دووژمنهکانیدا نهکهن و ئهوانیش لهسهر کوفرهکهی خۆیان بمێننهوهو خوێن وماڵیان پارێزراوبێت .
2- بهشێکیشان شهڕوکوشتاریان دژبه پێغهمبهردهکرد و دوشمنایهتیان دهکرد .
3- بهشی سێ یهمیان ، وازیان لێهێنابوو نه شهڕیان بهرامبهری دهکردو نه ئاشتهوایش ههبوو له نێوانیاندا ، چاوهڕوانی وهخت زهمانیان دهکرد تاوهکو دهربکهوێت دووژمنانی سهردهکهون یان پێغهمبهرو هاوهڵهکانی ، لهوانهش تیاندابوو که حهزیان بهسهرکهوتنی پێغهمبهروهاوهڵهکانی ههبوو لهدڵهوه وههشبوو که حهزی به سهرکهوتنی دووژمنهکانیان دهکرد که قورهیش بوون ، تیایشیاندا ههبوو که بهڕوواڵهت لهگهڵ پێغهمبهردابووبانگێشهی موسڵمانهتی دهکرد ولهژێرهوه لهگهڵ دووژمنهکانیدابوو بۆئهوهی ههردوولا تهئمین بکات بۆخۆی ئهوانهش منافقهکان بوون ههریهك لهم کۆمهڵانهش ههڵسوکهوتی پێغهمبهر صلی الله علیهوسلم بهوشێوهیهبوو که خوای گهوره فهرمانی پێکردبوو } .
ئهوانهی که ئههلی پهیمان وئاشتهوای بوون لهگهڵ پێغهمبهردا صلی الله علیهوسلم پێش دابهزینی سورهتی (التوبة) و دووای دابهزینیشی بهم جۆرهبوون .
1_له پێش دابهزینی سورهتی ( التوبة) دا إبن القیم له کیتابی (الزاد المیعاد )دا ج/9 ل/159 دا دهڵێت :(پاشان کافرهکان پاش فهرمان کردنی جیهاد لهلایهن خوای پهروهردگارهوه بهپێغهمبهر صلی اللهعلیه وسلم کافرهکان سێ جۆربوون :
أ- ئههلی ئاشتهوای وئاگربهست .
ب- ئههلی شهڕ .
ج- ئههلی الذمة ، ئهوکافرانهی که له خاکی ئیسلامدا دهژین و سهرانهی خۆیان دهدهن پێغهمبهرصلی الله وسلم فهرمانی پێکرا لهلای خوای گهورهوه ئهوهی که ئاشتهوای و پهیمانی له گهڵدا ههیه پهیمانهکهی بباته سهر وبهوهفاش بێت بهرامبهر پهیمانهکهی ههتا ئهوان له سهر پهیمانهکهی خۆیان بهردهوام بن ئهگهر ترسی ئهوهی لێیان ههبوو کهپهیمانهکهیان بشکێنن ئهوا ئاگاداریان بکاتهوه لهوهی که پهیمان له نێوانیان دا نامێنێت وکوشتاریشیان بهرامبهر نهکات تاوهکو ئاگاداریان دهکاتهوه لهوهی که پهیمان له نێوانیاندا نهماوه پاشن فهرمانیشی پێکراوه که شهڕو کوشتاری ئهوانه بکات که پهیمان له نێوانیاندا نی یه .
2- ( کاتێك که سورهتی (براءة ) دابهزی حوکمی ههموو ئهم بهشانهی تێدا بوو ، فهرمانی پێکرا تێیدا که کوشتاری دوژمنهکانی بکات له ئههلی کیتاب تاوهکو یان (الجزیة ) واتا :سهرانهی ساڵانهی خۆیان بدهن یان بێنه ناو ئیسلامهوه وفهرمانیشی پێکرا بهجیهادی منافقهکان و توند بێت له گهڵیان دا و کوشتاری کافرهکان بکات بهشمشێر وه بهرامبهر بهمنافقهکانیش به بهڵگهو بهزمان ) ههروهها ووتویهتی :( فهرمانیشی پێکراوه به (براءة ) خۆی بێ بهری بکات لهو پهیمانانهی که لهگهڵ کافرهکاندا ههیهتی وه پهیمان و گرێ بهستهکانێش ڕهت بکاتهوه بۆیان پاشان ئههلی پهیمان و گرێ بهستهکان کران بهسێ جۆرهوه
أ-بهشێکیان فهرمانی پێکرا که کوشتاریان بکات ئهویش ئهوانه بوون که پهیمانهکانیان شکاندوو پابهند نهبوون به گرێ بهستهکانهوه پاشان کوشتاریانی کردوو سهرکهوت بهسهریان دا .
ب-بهشێکیان پهیمانێکی کاتی دیاری کراوی له گهڵیاندا ههبوو ئهوانه پابهند بوون به پهیمانهکهیانهوه وهاوکاری کهسیشیان نهدهکرد دژ به ئهو ئهوانه له سهر پهیمانهکهی خۆیان مانهوه
ج-بهشێکیشیان هیچ گرێبهستێك نهبوو له نێوانیانداو شهڕیشیان دژ به پێغهمبهر صلی الله علیهوسلم نهدهکرد یان گرێبهستێکی بهردهوام لهنێوانیاندا ههبوو ، ئهوانهش فهرمانی پێکرا که تاوهکو چوار مانگ چاوهڕێیان بکات پاش مۆڵهتی ئهو چوار مانگه کوشتاریان بکات ، کوشتاری ئهوانه کرا که پهیمان وگرێبهستهکهیان شکاندبوو ، ئهوهشی که پهیمان له نێوانیاندا نهبوو یان پهیمانێکی بهردهوام ههبوو لهگهڵیاندا ئاگادارکرانهوه و مۆڵهتی چوارمانگیان وهرگرد ، و فهرمانیشی پێکرا ئهوانهی که ماوهی دیاریکراو ههبوو لهپهیمانهکهیاندا پابهندبێت به پهیمانهکهیانهوه تاوهکو ماوهکهی تهواودهبێت بهڵام ئهوانه موسڵمان بوون کۆتاییان هێنا لهوهی که کافربوون وماوهکهیان تهواونهکرد بوون به موسڵمان و(أهل الذمة ) سهرانهی ساڵانهیان خسته سهریان و پاشتر کاری کافرهکان پاش دابهزاندنی سورهتی (التوبه، یان البراء) بون به سێ بهشی سهرهکی یهوهو بهوشێوهیه مایهوه .
1-شهڕکهرودوژمنانی .
2-ئهوانهی که پهیمان وگرێبهستیان لهگهڵیدا ههبوو .
3-(أهل ذمة ) ئهوانهی که سهرانهی ساڵانهی خۆیان دهدا .
پاشان بارودۆخی ئهوانهی که گرێبهست وپهیمانیان ههبوو لهئیسلامدا بوون به دووبهشهوه :
1-شهڕکهرو دوژمنایهتی .
2-ئهوانهی که سهرانهی ساڵانهی خۆیان دهدا .
شهڕکهرهکانی دژ به پێغهمبهر صلی الله علیهوسلم له ترسدا دهژیان ، ئهوکات خهڵکی سهرزهوی بوون به سێ بهشهوه :
1- موسڵمانی ئیماندار به پێغهمبهر صلی الله علیهوسلم .
2- ئهوانهی که شهڕکهرنهبوون ودژایهتیان نهدهکردو هاوکاری دووژمنهکانیشیان نهدهدا ئهوانه دڵنهوابون لێی .
3- ترس لێهاتوی شهڕکهر .