و/ عەبدولکەریم پێنجوێنی
نهوهكانی
(تووسی قوبادی)یانی مادی یهك له دوای یهك تا سهركهوتنی كورشی گهوره
بهسهر ئایزدههاك)دا له وڵاتى مادو پارس و دهورو بهری فهرمان
ڕهواییان كردووه. ههروهها نهوهكانی (لوهراسبی كهیقوباد) له
رۆژههڵات و له دوایشدا له وڵاتی مادو پارس تا داگیر كردنی ئهسكهندهر
دهسهڵاتدار بوون. كاتێ كورشی گهوره وڵاتى مادو پارسى داگیركرد
نهوهکانی لوهراسب به دڵ و گیان لایهنگری كورش بوون، ئهویش ڕێزو
خۆشهویستی ههبوو بۆیان و ههمیشه ڕێزی ئهگرتن له پاشماوه دێرینهكان
دهربارهی (لوهراسب) شتێكی ئهوتۆ بهدهستهوه نییه تهنها ههندێك
ئهڵێن وڵاتى هیندی داگیر كردوه. بهڵام له ڕاسیدا داگیر كردنی هیندوستان
لهلایهن لوهراسبهوه به بێ هاوكاری فهرمانڕهوایانی ماد و پارس
عهقل گیر نی یه. لهوه ئهچێ كاتێ فهریبهرز لهشكری كرده سهر
لوهراسب هاوكاری یا فهرماندهی لهشكر بووبێت بۆیه زۆربهی مێژوو نووسان
ئهو داگیر كردنهیان بهههڵه خستۆته پاڵ لوهراسب. بهڵام كشتاسبی كوڕی
لوهراسب پاشماوی گهلێ زۆری لهپاش بهجێ ماوه (قهڵای سهمهرقهند،
دیواری خاوهر، شاری بهینای فارس) له یادگارهكانی ئهم
فهرمانڕهوایهن. ههروها گۆڕهكهی له شاری شیراز دایه. كشتاسب ساڵی
(668) پ ز كاتێ باوكی مابوو بووه فهرمانڕهوا و لوهراسبی باوكی ساڵی
(650) پ ز له دنیا دهرچووه. ناو وناوبانگی كشتاسب زیاتر بههۆی ئهو
برهو دانهوه بووه كهبه ئاینی زهردهشتی ی داوه. له سهرهتادا
پایتهختی شاری (بهڵخ) بووه، له پاشدا گواستویهوه بۆ شاری
(ئهستهخهری پارس) و له ساڵی (602)پ ز له دنیا دهرچووه. فهرماندهی
(خاوهرستان) له سهردهمی كورشی گهورهدا (بههمهنی كوڕی ئهسفهندیار
كوڕی كشتاسب كوڕی لوهراسب) بووه له ساڵی (602 تا 533) پ ز. له زۆربهی
كتێبه كۆنهكاندا بههمهن به ئاحشویسروشت) ناوبراوه. یونانیهكان به(
ئارتاگزرس) یا( كزرسز) ناوی ئهبهن ههروهها ئهڵێن( ئهردهشێری دهست
درێژ) ههر ئهوه. بههمهن ولاَتهكهی له هیندهوه تا حهبهشی فراوان
كردوه و پایتهختی بردۆته شاری شوش له( 464 تا 424) پ ز. له زۆربهی
كتێبه كۆنهكاندا بههمهن به (ئاحشویسروشت)ناوبراوه. یۆنانیهکان به
(ئارتاگزرس) یا (کزرسز) ناوی ئهبهن ههروهها ئهڵێن (ئهردهشێری دهست
درێژ) ههر ئهوه. بههمهن وڵاتهکهی له هیندهوه تا حهبهشی فراوان
کوردووه و پایتهختی بردۆته شاری شوش له 424 تا 464 ی پ.ز له زۆربهی
کتێبه کۆنهکان و مێژوی كوردو (كتێبی ئهستێر فهسڵی یهك) ئهڵێن
بههمهن فهرمانڕهوایی (127) وڵاتى كردوه پیاوێكی زیرهك و به ویژدان و
داد پهروهر بووه. كاروباری دهوڵهتی زۆر به ڕێكو پێكی بهڕێوه
بردوه. ئهڵێن بههمهن له تۆڵهی خوێنی باوكی بۆ شهڕی بنهماڵهی
ڕۆستهم تا فهرامهرزی كوڕی ڕۆستهم بكوژێ.(1) له سهردهمی بههمهن
جولهكهكان زۆر خۆش گوزهران بوون (یاشسر) كوڕی بهخت نهسر لهلایهن
بههمهنهوه كرابوه فهرمانداری (بابل) ئهوهی زۆر ئازاری جولهكهكانی
ئهداو سهربهستی زهوت كردبوون، بههمهن هات (كورشی كوڕی جاماسبی كوڕی
لوهراسب)ی كرده فهرمانداری بابل لهبهر ئهوهی دایكی جولهكه بوو
خوشكهزای دانیالی بچووكه.(2) ئهڵێن (كورش) له مهلیكهكانی بابل
بووه.(3) بهههرحاڵ گرنگ ئهوهیه بزانین ئهم كورشه جیاوازی كورشی
گهورهی هاخامه نشینی یه.(4) پاش لهدنیا دهرچوونی بههمهن (هوما)ی
كچی كه یۆنانیهكان (پهریزاد)ی پێ ئهڵێن ماوهی (40)ساڵ فهرمانڕهوایی
كردوه له 533 تا 494 پ ز، پایتهختهكهی شاری (تهیسهفون)ی عیراق
بووه، وهك له ههندێ ههڵس كهوتی باوكی ناڕازی بووه، بۆیه چۆته
ئهوێ له سهردهمی فهرمانڕهوایی هومادا داریوشی گهورهی هاخامهنشینی
ئهبێته فهرمانڕهوای وڵاتى مادو پارس له (521 تا 486)پ ز كه
(گوماتا)ی كوشتوهو خۆی فهرمانڕهوایی وهرگرتووه.(5)
1.
له کتێبی (زینه التواریخ) دا ئهڵێت لهم کاتهدا ڕۆستهم زیندوو
نهبووه و مردووه.2. دوو دانیال ههبووه یهکێکیان له پیاوه
ناودارهکانی جولهکه و ئهوی تریان پهیامبهری بهنی ئیسرائیلیهکان
بووه. مروج الذهب بهرگی دووهم ل 82،83. سرجان ملکم ب1 ل3 روضه الصفا ل
228.3. مێژووی ابن خلدون ل 162. مهسعودی له مروج الدهب ل 64.4. تواریخ
الأیام ف 36 ئایهتی 22،23و کتابی عهزرا فهسڵی یهک و سێ وه ئایهتی 7 و
فهسڵی 4 ئایهتی 5، کتێبی دانیال فهسڵی 6 ئایهتی 28 و فهسڵی دهیهم
ئایهتی یهک. کهوا بوو بێ بناغهیه چونکه ئهم کورشه جیاوازه له
کورشی گهورهی ماد و پارس.5. له مێژووی کورد پهریزاد نازناوی داریوشی
کوڕی هومایه نهک هوما خۆی.
ئهم داریوشه كوڕی
ویشتاسب كوڕی ئارسام كوڕی ئاربارام كوڕی سیاوهش كوڕی كورشی یهكهم كوڕی
كاوس كوڕی سیاوهش كوڕی هاخامهنشین فهرمان ڕهوای عێلام و پارسه. له
كتێبه كۆنهكاندا به (داریوشی فارس) یا داریوش فهرمانڕهوای فارس
ناوداره.(1) ئهم داریوشه سهر لهنوێ بیت المقدسی تازه كردۆتهوه بهم
شێوهیه له ساڵی (424)پ ز داریوشی كچهزای بههمهن كه له هوما بووه
بۆته فهرمانڕهواو به سهرپهرشتی دایكی كاروباری دهوڵهتی گرتۆته
دهست. ئهم داریوشه له مێژوودا به (دارا) ناودار بووه.(2) توانیویهتی
سهرهڕای فهرمانڕهوایی وڵاتى مادوپارس خاكی فهلهستینیشی داگیر كردو
ماوهی (20)ساڵ فهرمانڕهوایی كرد ئهم داریوشه له مێژوودا به داریوشی
مادی ناوبراوه. به پێی سهرچاوهكانی پهراوێزی ژماره (135) (11) كهس
زنجیرهی (كیانی) فهرمانڕهواییان كردوه بهم شێوهیه: یهکهم:
كهیقوباد. دووهم: كهیكاوس سێیهم: توس چوارهم: فهریبهرز (فهریبورز)
پێنجهم: كواكسار شهشهم: ئازیدهباك حهوتهم: لوهراسب ههشتهم: كشتاسب
نۆیهم: بههمهن كوڕی ئهسفهندیار. دهیهم: هوما. دوازدهههم: داریوش
كوڕی هوما– دارا. له سهردهمی داریوشی مادی دا ساڵی (330)(3) پ ز
ئهسكهندهری مهقدۆنی هێرشی كرده سهر وڵاتى مادو پارس پاش شهڕێكی
سهخت و خوێنای له دهوروبهری (ههولێر) داریوش به دهستی دوو كهسی
خهیانهت كار(4) و تاوانباری ههمهدانی (جانۆسیار و ماهیار) دهست گیر
ئهكرێ و ئه كوژرێ بهم شێوهیه ئهسكهندهر كۆتایی به دهوڵهتی ماد
ئههێنێ و تا ساڵی ( 323)پ ز فهرمانڕهوایی ئێران ئهكات.(5)
1.
کتێبی (وحمیا فهمسڵی 12 ئایهتی 22) و کتێبی (عهزرا فهسڵی 4 ئایهتی
24) و فهسڵی 5 ئایهتی 7،6 .2. کتێبی دانیال فهسڵی 5 ئایهتی 31 و فهسڵی
81 و ئایهتی یهکهم فهسڵی 9 ئایهتی یهک. ئهمانه ههموویان ئهڵێن
داریوش کوڕی ئاحشویروش له نهوهی مادهکانه.3. به پێی قاموس کتێبی مقدس
ل 364 که مستر هاکس دایناوه ئاستیاکی (ئهژدههاک)ی دوا پادشای ماده
که کورشی کچهزای به سهریا زاڵ بوو، بهڵام من لام وایه ههڵهیه.
ئازدیاک ههرگیز نازناوی داریوش نهبووه. ئاستیاک کوڕی کی ئاکسار
هوخشتهرهیه نهك ئهخشوریوش، بهڵام داریوشی مادی ئهبێ سهمهردیس
بێ.4. داریوشی مادی لهگهڵ داریوشی ههخامهی سێیهم که ئهسکهندهر
وڵاتهکهی له دهست دهرکرد جیاوازن. داریوشی مادی گوماتای بی که
پادشهێتی له ئهخهمینیهکان وهرگرتهوه، بهڵام داریوشی کوڕی ویشتاسبی
دووهم بهسهریا زاڵ بوو 486ی پ.ز بهڵام داریوشی سێیهم که ئهسکهندهر
به سهریا زاڵ بوو نهوهی داریوشی دووهمی ههخامهنشییه و هیچ
پهیوهندی به مادهوه نییه.5.ههندێ له مێژوو نوسان به پیلانی
ئهسکهندهر کوژراوه.
فهرمانڕهوایی فهریبهرز/ فهریبورز
ساڵی
( 655) پ ز فهریبهرزی كوڕی توس ئهبێته جێگاداری باوكی ئهم
فهرمانڕهوایه لهلایهكهوه وڵاتهكهی تا ڕوباری جهیحون و
لهلایهكی ترهوه تا هند و له ڕۆژئاواوه تا میسوپوتامی پهرهی پێ له
دانیشتوانی (فینیقیه و گرسوس و سیلیسلیج ئێل) باج دهری بوون. عیبری و
میسری یهكان لهژێر سایهی ئهودا به پهیمانێكی ئاشتی پێكهوه ژیاون.
لهو سهردهمهدا شاری ئاكباتان به پایتهختێكی گهوره و ناودار
دهناسرا مهركهزی ئاینی زهردهشت كه شاری (بهڵخ) بووه به فهرمانی
فهریبهرز گواستراوهتهوه شاری (ئاكباتان). ساڵی ( 625) پ ز به
لهشكرێكی گهورهوه ئهچێته سهر ئاشووریهكان و لهشهڕێكی سهختدا
ئهكوژرێ.(1) پارسهكان لهم سهردهمهدا لهژێر سایهی ئهم
فهرمانڕهوا ماده دا ژیاون ئهحمهد ڕهفیق له كتێبی مێژووی گشتی
خۆیدا (فرائۆرت)ی به ههڵه به (فهرهاد) نووسیوه. له كاتێكدا فهرهاد
ناو له زنجیرهی فهرمانڕهوایانی كهیانی و پێشدادیهكاندا نهبووه.
1.پیرنیا ساڵی 633ی پ. ز نووسیوه بۆ کوژرانی فهریبهرز.
فهرمانڕهوایی كواكسار = هواخشتر
پاش
ئهوهی فهریبهرز ساڵی (625) پ ز به دهستی ئاشوریهكان كوژرا لهشكری
ماد به جارێ پهرش و بڵاو بوهوه. ئهوهندی نهمابوو وڵاتى مادو پارس
له لایهن ئاشووریهكانهوه داگیر بكرێت. ئهمجارهش پیاو ماقولان و
سهۆك هۆزهكانی مادو پارس جارێكی تر كۆبونهوه و كواكساری كوڕی به
فهرمانڕهوا دیاری ئهكهن له ساڵی 264 پ ز ههمان كینه و ڕقی باوكی
له ئاشووریهكان له دڵ و دهروونی كواكساریشدا ڕهنگی دابوهوه بۆیه
دهستی كرد به دامهزراندنی سوپایهكی ڕێكوپێكی سوارهو پیاده به تیرو
كهوان و شمشێرهوه بۆ تۆڵه سهندن له ئاشووریهكان. سوارچاكانی ماد له
رووی چهك و ئهسپ و ڕمبازیهوه گهلێ له ئاشووریهكان چالاكتر و باشتر
بوون. پاش ئهوهی ئهم سوپایه بهدڵی خۆی دهردێ و لهبار ئهبێت ڕووه و
وڵاتى ئاشوور ئهكهوێته ڕێ له نزیك شاری نهینهوا دا شهڕێكی توند و
تیژ ئهكهن و ئابڵوقهی شار ئهدهن. لهم كاتهدا ههواڵی ئهدهنێ كه
(سیتهكان- سكایهكان) كه یۆنانیهكان (سكۆڵت) یان پێ وتوون له وڵاتى
قهفقاز تێپهڕیان كردوه و خهریكن وڵاتى ماد داگیر ئهكهن. ناچار دهست
له ئابڵوقهی شار ههڵئهگرێت و ڕووهو وڵات ئهگهڕێتهوه له ژوورووی
دهریاچهی ورمێ بهیهك ئهگهن و شهڕێكی سهخت و خوێناوی بهرپا ئهبێت.
لهبهر ئهوهی سوپای ماد تازه لهشهڕ گهڕابوهوه بۆی نهكرا
بهرهنگاری سوپای (سیتهكان) بێت، تا له ئهنجامدا پهیمانێكی
دۆستایهتیان بهست و كواكسار ناچار بوو مل كهچی داوای سیتهكان بێت.
ماوهی بیست ساڵ وڵاتى ماد و پارس ههتا دهریای ناوڕاست لهژێر دهسهڵاتى
سیتهكاندا مایهوه. كواكسار شهوێك به ناوی میوانداریهوه ههموو
سهردار و فهرماندهكانیان سهرخۆش ئهكاو بهدیل ئهیانگرێ و ئهیانكوژێ.
ئهوهی لهسوپادا ئهمێنێتهوه ڕاویان ئهنێ و ساڵی (615) پ ز وڵاتیان
لێ پاك ئهكاتهوه. جارێكی تر كواكسار لهگهڵ فهرمانداری نهینهوا
ئابڵوقهی شاری بابل ئهدهنهوه. پاش ئهوهی ساركۆسی كوریئاشوربانیپال
ئهزانێ بهرهنگارى ئهم هێرشهى پێ ناكرێ ئاگر بهرئهداته قهڵاکهو چی
تیایه بهخاوو خێزانهوه ئهسووتێ و ساڵی (606) پ ز كۆتایی به
دهوڵهتی ئاشوور دێت. هێرش كاران بهشێوهیهك شاری نهینهوا كاول
ئهكهن كه پاش دوو سهده له سهردهمی ئهردهشێری دووهمی
هاخامهنشینی دا كه گهزنهفونی یۆنانی لهوێوه تێپهڕ ئهكات ناتوانێ
كهلاوهكانی ئهم شاره بدۆزێتهوه كه گهوره شاری جیهانی سهردهمی
خۆی بووه. ئابهم شێوهیه وڵاتى ئاشوور دابهش ئهكهن بهسهر خۆیاندا،
ئهوهی ئهكهوێته دیجله و ئاسیای بچووك بهر وڵاتى ماد ئهكهوێت و شام
و فهلهستین ئهبێته بهشی بابلیهكان دهوڵهتی ئاشوور كه له
سهردهمی ئاشوربانیپال یانی (40) ساڵ پێش فهرمانڕهوایی (ساركۆس)
بهتوانا ترین و دهسهڵاتدار ترین دهوڵهتی سهر زهوی توانیویه
دهوڵهتی بهدهسهڵاتى عیلام لهناوببات. ئابهو شێوهیهش دهستی تۆڵه
بۆ دواجار خۆیانی كپ كردهوه و له ڕووی زهویدا نهی هێشتن. پاش ڕوخاندنی
دهوڵهتی ئاشوور دهوڵهتی ماد بۆ پتهو كردنی دوستایهتی لهگهڵ
دهوڵهتی بابلیهكاندا، كواكسار هات (ئامێ تسی) كچی له شازادهی بابل
(بهخت نهسر) ماره كرد، وهك ئهڵین بهخت نهسری بابلی باخچه
ههڵواسراوهكانی لهبهر خاتری ئهم كچه كورده دروست كردوه. پاش ئهم
سهركهوتنه گهورهیهی كواكسار زیاتر دهسهڵات و هێزی پهیدا كردو
ڕووهو (ئهرمهنستان) كابا دۆكیهی رۆژههڵاتى ئاسیا ئهچێت و داگیری
ئهكات تا كهناری ڕوباری (هالس) ڕۆیشتووه. له كاتێكدا كواكسار ڕاوی
سیتهكانی ئهكرد چهند كهسیكیان پهنایان برده بهر فهرمانداری (لیدی)
بۆ ئهوهی له چنگی كواكسار و كوشتن ڕزگاریان بێت. كواكسار نامهیهكی بۆ
فهرمانداری (لیدی) نووسی كه پێویسته بهزوویی ئهو پهنابهرانهی بۆ
بگێڕێتهوه فهرمانداری لیدی لهم داوایه توڕه ئهبێت و وهڵامی كواكسار
ناداتهوه. لێرهدا سوپای (لید)ی ڕوو بهڕوو ئهوهستنهوه و ماوهی
شهش ساڵ بێ ئهوهی هیچیان ههنگاوێك بهرهو پێشهوه بچن بهرامبهر
ئهوهستنهوه.لهساڵی حهوتهم دا یانی (28 ی ئایاری 585 پ ز) ڕۆژ
گیرانێكی تهواو ڕوو ئهدات كه به تهواوی دڵی سهربازانی ههردوو
سوپاكهی لهرزاندبوو وا ههست ئهكهن ئهوه ناڕهزایی ئاسمانه دژی ئهم
بهرهنگاریه بۆیه (بهخت نهسر)ی بابلی ئهكهوێته ئێرانیان و
پهیمانی ئاشتی مۆر ئهكهن ڕوباری (هالس) قزل ئیرماق ئهكهنه سنووری
نێوان ههردوو دهوڵهت. بۆ زیاتر پتهو كردنی ئهم دۆستایهتیه
فهرمانداری لیدی (ئارتهنیسی) كچی ئهداته ئازیده پاكی كوڕی كواكسار.(1)
ئهڵێن ئهم ڕۆژ گیرانه ساڵێك پێش ئهوه لهلایهن (تالیس)ی مهلطیهوه
كه ئهستێره ناسێكی زانا بووه زانراوه. ساڵێك پاش ئهم پهیمانه
كواكسار له (584) پ ز له دنیا دهرچووه. دهوڵهتی ماد لهم
سهردهمهدا به یهكێك له دهوڵهته ههره گهورهكانی دنیا زانراوه.
به پێ ی وتهی هێرۆدۆت سنووری وڵاتى ماد لهو سهردهمهدا بهم شێوهیه
بووه له رۆژههڵاتهوه ڕوباری جهیحون (ئامۆیه)، لهو سهردهمهدا
ڕژاوهته دهریای خهزهرهوه. له رۆژئاواوه ڕوباری هالیس – قزل
ئیرماق. لای ژووروهوه دهریای خهزهر و ڕوباری (ئارس) و ڕیزه شاخهكانی
ئارارات تا دهریای ڕهش. لای خوارهوه كهناری دهریای عومان و
كهنداوی عهرهب كه فارسهكانیش لهم سهردهمهدا لهژێر سایهی
مادهكاندا ئهژیان.
1.هێرۆدۆت ئهڵێ فهرمانڕهوای مادیش ئامێتسێ کچی داوه به گرزۆسی کوڕی ئالیای فهرمانداری لیدی. ئاوڕدانهوهیهك
له نهوهكانی كهیقوباد نهوهكانی (تووسی قوبادی)یانی مادی یهك له
دوای یهك تا سهركهوتنی كورشی گهوره بهسهر ئایزدههاك)دا له وڵاتى
مادو پارس و دهورو بهری فهرمان ڕهواییان كردووه. ههروهها
نهوهكانی (لوهراسبی كهیقوباد) له رۆژههڵات و له دوایشدا له وڵاتی
مادو پارس تا داگیر كردنی ئهسكهندهر دهسهڵاتدار بوون. كاتێ كورشی
گهوره وڵاتى مادو پارسى داگیركرد نهوهکانی لوهراسب به دڵ و گیان
لایهنگری كورش بوون، ئهویش ڕێزو خۆشهویستی ههبوو بۆیان و ههمیشه ڕێزی
ئهگرتن له پاشماوه دێرینهكان دهربارهی (لوهراسب) شتێكی ئهوتۆ
بهدهستهوه نییه تهنها ههندێك ئهڵێن وڵاتى هیندی داگیر كردوه.
بهڵام له ڕاسیدا داگیر كردنی هیندوستان لهلایهن لوهراسبهوه به بێ
هاوكاری فهرمانڕهوایانی ماد و پارس عهقل گیر نی یه. لهوه ئهچێ كاتێ
فهریبهرز لهشكری كرده سهر لوهراسب هاوكاری یا فهرماندهی لهشكر
بووبێت بۆیه زۆربهی مێژوو نووسان ئهو داگیر كردنهیان بهههڵه خستۆته
پاڵ لوهراسب. بهڵام كشتاسبی كوڕی لوهراسب پاشماوی گهلێ زۆری لهپاش
بهجێ ماوه (قهڵای سهمهرقهند، دیواری خاوهر، شاری بهینای فارس) له
یادگارهكانی ئهم فهرمانڕهوایهن. ههروها گۆڕهكهی له شاری شیراز
دایه. كشتاسب ساڵی (668) پ ز كاتێ باوكی مابوو بووه فهرمانڕهوا و
لوهراسبی باوكی ساڵی (650) پ ز له دنیا دهرچووه. ناو وناوبانگی كشتاسب
زیاتر بههۆی ئهو برهو دانهوه بووه كهبه ئاینی زهردهشتی ی داوه.
له سهرهتادا پایتهختی شاری (بهڵخ) بووه، له پاشدا گواستویهوه بۆ
شاری (ئهستهخهری پارس) و له ساڵی (602)پ ز له دنیا دهرچووه.
فهرماندهی (خاوهرستان) له سهردهمی كورشی گهورهدا (بههمهنی كوڕی
ئهسفهندیار كوڕی كشتاسب كوڕی لوهراسب) بووه له ساڵی (602 تا 533) پ ز.
له زۆربهی كتێبه كۆنهكاندا بههمهن به ئاحشویسروشت) ناوبراوه.
یونانیهكان به( ئارتاگزرس) یا( كزرسز) ناوی ئهبهن ههروهها ئهڵێن(
ئهردهشێری دهست درێژ) ههر ئهوه. بههمهن ولاَتهكهی له هیندهوه
تا حهبهشی فراوان كردوه و پایتهختی بردۆته شاری شوش له( 464 تا 424) پ
ز. له زۆربهی كتێبه كۆنهكاندا بههمهن به (ئاحشویسروشت)ناوبراوه.
یۆنانیهکان به (ئارتاگزرس) یا (کزرسز) ناوی ئهبهن ههروهها ئهڵێن
(ئهردهشێری دهست درێژ) ههر ئهوه. بههمهن وڵاتهکهی له هیندهوه
تا حهبهشی فراوان کوردووه و پایتهختی بردۆته شاری شوش له 424 تا 464 ی
پ.ز له زۆربهی کتێبه کۆنهکان و مێژوی كوردو (كتێبی ئهستێر فهسڵی
یهك) ئهڵێن بههمهن فهرمانڕهوایی (127) وڵاتى كردوه پیاوێكی زیرهك و
به ویژدان و داد پهروهر بووه. كاروباری دهوڵهتی زۆر به ڕێكو پێكی
بهڕێوه بردوه. ئهڵێن بههمهن له تۆڵهی خوێنی باوكی بۆ شهڕی
بنهماڵهی ڕۆستهم تا فهرامهرزی كوڕی ڕۆستهم بكوژێ.(1) له سهردهمی
بههمهن جولهكهكان زۆر خۆش گوزهران بوون (یاشسر) كوڕی بهخت نهسر
لهلایهن بههمهنهوه كرابوه فهرمانداری (بابل) ئهوهی زۆر ئازاری
جولهكهكانی ئهداو سهربهستی زهوت كردبوون، بههمهن هات (كورشی كوڕی
جاماسبی كوڕی لوهراسب)ی كرده فهرمانداری بابل لهبهر ئهوهی دایكی
جولهكه بوو خوشكهزای دانیالی بچووكه.(2) ئهڵێن (كورش) له
مهلیكهكانی بابل بووه.(3) بهههرحاڵ گرنگ ئهوهیه بزانین ئهم كورشه
جیاوازی كورشی گهورهی هاخامه نشینی یه.(4) پاش لهدنیا دهرچوونی
بههمهن (هوما)ی كچی كه یۆنانیهكان (پهریزاد)ی پێ ئهڵێن ماوهی
(40)ساڵ فهرمانڕهوایی كردوه له 533 تا 494 پ ز، پایتهختهكهی شاری
(تهیسهفون)ی عیراق بووه، وهك له ههندێ ههڵس كهوتی باوكی ناڕازی
بووه، بۆیه چۆته ئهوێ له سهردهمی فهرمانڕهوایی هومادا داریوشی
گهورهی هاخامهنشینی ئهبێته فهرمانڕهوای وڵاتى مادو پارس له (521
تا 486)پ ز كه (گوماتا)ی كوشتوهو خۆی فهرمانڕهوایی وهرگرتووه.(5)1.
له کتێبی (زینه التواریخ) دا ئهڵێت لهم کاتهدا ڕۆستهم زیندوو
نهبووه و مردووه.2. دوو دانیال ههبووه یهکێکیان له پیاوه
ناودارهکانی جولهکه و ئهوی تریان پهیامبهری بهنی ئیسرائیلیهکان
بووه. مروج الذهب بهرگی دووهم ل 82،83. سرجان ملکم ب1 ل3 روضه الصفا ل
228.3. مێژووی ابن خلدون ل 162. مهسعودی له مروج الدهب ل 64.4. تواریخ
الأیام ف 36 ئایهتی 22،23و کتابی عهزرا فهسڵی یهک و سێ وه ئایهتی 7 و
فهسڵی 4 ئایهتی 5، کتێبی دانیال فهسڵی 6 ئایهتی 28 و فهسڵی دهیهم
ئایهتی یهک. کهوا بوو بێ بناغهیه چونکه ئهم کورشه جیاوازه له
کورشی گهورهی ماد و پارس.5. له مێژووی کورد پهریزاد نازناوی داریوشی
کوڕی هومایه نهک هوما خۆی.ئهم داریوشه كوڕی ویشتاسب كوڕی ئارسام كوڕی
ئاربارام كوڕی سیاوهش كوڕی كورشی یهكهم كوڕی كاوس كوڕی سیاوهش كوڕی
هاخامهنشین فهرمان ڕهوای عێلام و پارسه. له كتێبه كۆنهكاندا به
(داریوشی فارس) یا داریوش فهرمانڕهوای فارس ناوداره.(1) ئهم داریوشه
سهر لهنوێ بیت المقدسی تازه كردۆتهوه بهم شێوهیه له ساڵی (424)پ ز
داریوشی كچهزای بههمهن كه له هوما بووه بۆته فهرمانڕهواو به
سهرپهرشتی دایكی كاروباری دهوڵهتی گرتۆته دهست. ئهم داریوشه له
مێژوودا به (دارا) ناودار بووه.(2) توانیویهتی سهرهڕای
فهرمانڕهوایی وڵاتى مادوپارس خاكی فهلهستینیشی داگیر كردو ماوهی
(20)ساڵ فهرمانڕهوایی كرد ئهم داریوشه له مێژوودا به داریوشی مادی
ناوبراوه. به پێی سهرچاوهكانی پهراوێزی ژماره (135) (11) كهس
زنجیرهی (كیانی) فهرمانڕهواییان كردوه بهم شێوهیه: یهکهم:
كهیقوباد. دووهم: كهیكاوس سێیهم: توس چوارهم: فهریبهرز (فهریبورز)
پێنجهم: كواكسار شهشهم: ئازیدهباك حهوتهم: لوهراسب ههشتهم: كشتاسب
نۆیهم: بههمهن كوڕی ئهسفهندیار. دهیهم: هوما. دوازدهههم: داریوش
كوڕی هوما– دارا. له سهردهمی داریوشی مادی دا ساڵی (330)(3) پ ز
ئهسكهندهری مهقدۆنی هێرشی كرده سهر وڵاتى مادو پارس پاش شهڕێكی
سهخت و خوێنای له دهوروبهری (ههولێر) داریوش به دهستی دوو كهسی
خهیانهت كار(4) و تاوانباری ههمهدانی (جانۆسیار و ماهیار) دهست گیر
ئهكرێ و ئه كوژرێ بهم شێوهیه ئهسكهندهر كۆتایی به دهوڵهتی ماد
ئههێنێ و تا ساڵی ( 323)پ ز فهرمانڕهوایی ئێران ئهكات.(5)1. کتێبی
(وحمیا فهمسڵی 12 ئایهتی 22) و کتێبی (عهزرا فهسڵی 4 ئایهتی 24) و
فهسڵی 5 ئایهتی 7،6 .2. کتێبی دانیال فهسڵی 5 ئایهتی 31 و فهسڵی 81 و
ئایهتی یهکهم فهسڵی 9 ئایهتی یهک. ئهمانه ههموویان ئهڵێن داریوش
کوڕی ئاحشویروش له نهوهی مادهکانه.3. به پێی قاموس کتێبی مقدس ل 364
که مستر هاکس دایناوه ئاستیاکی (ئهژدههاک)ی دوا پادشای ماده که کورشی
کچهزای به سهریا زاڵ بوو، بهڵام من لام وایه ههڵهیه. ئازدیاک
ههرگیز نازناوی داریوش نهبووه. ئاستیاک کوڕی کی ئاکسار هوخشتهرهیه
نهك ئهخشوریوش، بهڵام داریوشی مادی ئهبێ سهمهردیس بێ.4. داریوشی مادی
لهگهڵ داریوشی ههخامهی سێیهم که ئهسکهندهر وڵاتهکهی له دهست
دهرکرد جیاوازن. داریوشی مادی گوماتای بی که پادشهێتی له
ئهخهمینیهکان وهرگرتهوه، بهڵام داریوشی کوڕی ویشتاسبی دووهم
بهسهریا زاڵ بوو 486ی پ.ز بهڵام داریوشی سێیهم که ئهسکهندهر به
سهریا زاڵ بوو نهوهی داریوشی دووهمی ههخامهنشییه و هیچ پهیوهندی
به مادهوه نییه.5.ههندێ له مێژوو نوسان به پیلانی ئهسکهندهر
کوژراوه.فهرمانڕهوایی فهریبهرز/ فهریبورزساڵی ( 655) پ ز
فهریبهرزی كوڕی توس ئهبێته جێگاداری باوكی ئهم فهرمانڕهوایه
لهلایهكهوه وڵاتهكهی تا ڕوباری جهیحون و لهلایهكی ترهوه تا هند و
له ڕۆژئاواوه تا میسوپوتامی پهرهی پێ له دانیشتوانی (فینیقیه و
گرسوس و سیلیسلیج ئێل) باج دهری بوون. عیبری و میسری یهكان لهژێر سایهی
ئهودا به پهیمانێكی ئاشتی پێكهوه ژیاون. لهو سهردهمهدا شاری
ئاكباتان به پایتهختێكی گهوره و ناودار دهناسرا مهركهزی ئاینی
زهردهشت كه شاری (بهڵخ) بووه به فهرمانی فهریبهرز
گواستراوهتهوه شاری (ئاكباتان). ساڵی ( 625) پ ز به لهشكرێكی
گهورهوه ئهچێته سهر ئاشووریهكان و لهشهڕێكی سهختدا ئهكوژرێ.(1)
پارسهكان لهم سهردهمهدا لهژێر سایهی ئهم فهرمانڕهوا ماده دا
ژیاون ئهحمهد ڕهفیق له كتێبی مێژووی گشتی خۆیدا (فرائۆرت)ی به ههڵه
به (فهرهاد) نووسیوه. له كاتێكدا فهرهاد ناو له زنجیرهی
فهرمانڕهوایانی كهیانی و پێشدادیهكاندا نهبووه.1.پیرنیا ساڵی 633ی
پ. ز نووسیوه بۆ کوژرانی فهریبهرز.فهرمانڕهوایی كواكسار = هواخشترپاش
ئهوهی فهریبهرز ساڵی (625) پ ز به دهستی ئاشوریهكان كوژرا لهشكری
ماد به جارێ پهرش و بڵاو بوهوه. ئهوهندی نهمابوو وڵاتى مادو پارس
له لایهن ئاشووریهكانهوه داگیر بكرێت. ئهمجارهش پیاو ماقولان و
سهۆك هۆزهكانی مادو پارس جارێكی تر كۆبونهوه و كواكساری كوڕی به
فهرمانڕهوا دیاری ئهكهن له ساڵی 264 پ ز ههمان كینه و ڕقی باوكی
له ئاشووریهكان له دڵ و دهروونی كواكساریشدا ڕهنگی دابوهوه بۆیه
دهستی كرد به دامهزراندنی سوپایهكی ڕێكوپێكی سوارهو پیاده به تیرو
كهوان و شمشێرهوه بۆ تۆڵه سهندن له ئاشووریهكان. سوارچاكانی ماد له
رووی چهك و ئهسپ و ڕمبازیهوه گهلێ له ئاشووریهكان چالاكتر و باشتر
بوون. پاش ئهوهی ئهم سوپایه بهدڵی خۆی دهردێ و لهبار ئهبێت ڕووه و
وڵاتى ئاشوور ئهكهوێته ڕێ له نزیك شاری نهینهوا دا شهڕێكی توند و
تیژ ئهكهن و ئابڵوقهی شار ئهدهن. لهم كاتهدا ههواڵی ئهدهنێ كه
(سیتهكان- سكایهكان) كه یۆنانیهكان (سكۆڵت) یان پێ وتوون له وڵاتى
قهفقاز تێپهڕیان كردوه و خهریكن وڵاتى ماد داگیر ئهكهن. ناچار دهست
له ئابڵوقهی شار ههڵئهگرێت و ڕووهو وڵات ئهگهڕێتهوه له ژوورووی
دهریاچهی ورمێ بهیهك ئهگهن و شهڕێكی سهخت و خوێناوی بهرپا ئهبێت.
لهبهر ئهوهی سوپای ماد تازه لهشهڕ گهڕابوهوه بۆی نهكرا
بهرهنگاری سوپای (سیتهكان) بێت، تا له ئهنجامدا پهیمانێكی
دۆستایهتیان بهست و كواكسار ناچار بوو مل كهچی داوای سیتهكان بێت.
ماوهی بیست ساڵ وڵاتى ماد و پارس ههتا دهریای ناوڕاست لهژێر دهسهڵاتى
سیتهكاندا مایهوه. كواكسار شهوێك به ناوی میوانداریهوه ههموو
سهردار و فهرماندهكانیان سهرخۆش ئهكاو بهدیل ئهیانگرێ و ئهیانكوژێ.
ئهوهی لهسوپادا ئهمێنێتهوه ڕاویان ئهنێ و ساڵی (615) پ ز وڵاتیان
لێ پاك ئهكاتهوه. جارێكی تر كواكسار لهگهڵ فهرمانداری نهینهوا
ئابڵوقهی شاری بابل ئهدهنهوه. پاش ئهوهی ساركۆسی كوریئاشوربانیپال
ئهزانێ بهرهنگارى ئهم هێرشهى پێ ناكرێ ئاگر بهرئهداته قهڵاکهو چی
تیایه بهخاوو خێزانهوه ئهسووتێ و ساڵی (606) پ ز كۆتایی به
دهوڵهتی ئاشوور دێت. هێرش كاران بهشێوهیهك شاری نهینهوا كاول
ئهكهن كه پاش دوو سهده له سهردهمی ئهردهشێری دووهمی
هاخامهنشینی دا كه گهزنهفونی یۆنانی لهوێوه تێپهڕ ئهكات ناتوانێ
كهلاوهكانی ئهم شاره بدۆزێتهوه كه گهوره شاری جیهانی سهردهمی
خۆی بووه. ئابهم شێوهیه وڵاتى ئاشوور دابهش ئهكهن بهسهر خۆیاندا،
ئهوهی ئهكهوێته دیجله و ئاسیای بچووك بهر وڵاتى ماد ئهكهوێت و شام
و فهلهستین ئهبێته بهشی بابلیهكان دهوڵهتی ئاشوور كه له
سهردهمی ئاشوربانیپال یانی (40) ساڵ پێش فهرمانڕهوایی (ساركۆس)
بهتوانا ترین و دهسهڵاتدار ترین دهوڵهتی سهر زهوی توانیویه
دهوڵهتی بهدهسهڵاتى عیلام لهناوببات. ئابهو شێوهیهش دهستی تۆڵه
بۆ دواجار خۆیانی كپ كردهوه و له ڕووی زهویدا نهی هێشتن. پاش ڕوخاندنی
دهوڵهتی ئاشوور دهوڵهتی ماد بۆ پتهو كردنی دوستایهتی لهگهڵ
دهوڵهتی بابلیهكاندا، كواكسار هات (ئامێ تسی) كچی له شازادهی بابل
(بهخت نهسر) ماره كرد، وهك ئهڵین بهخت نهسری بابلی باخچه
ههڵواسراوهكانی لهبهر خاتری ئهم كچه كورده دروست كردوه. پاش ئهم
سهركهوتنه گهورهیهی كواكسار زیاتر دهسهڵات و هێزی پهیدا كردو
ڕووهو (ئهرمهنستان) كابا دۆكیهی رۆژههڵاتى ئاسیا ئهچێت و داگیری
ئهكات تا كهناری ڕوباری (هالس) ڕۆیشتووه. له كاتێكدا كواكسار ڕاوی
سیتهكانی ئهكرد چهند كهسیكیان پهنایان برده بهر فهرمانداری (لیدی)
بۆ ئهوهی له چنگی كواكسار و كوشتن ڕزگاریان بێت. كواكسار نامهیهكی بۆ
فهرمانداری (لیدی) نووسی كه پێویسته بهزوویی ئهو پهنابهرانهی بۆ
بگێڕێتهوه فهرمانداری لیدی لهم داوایه توڕه ئهبێت و وهڵامی كواكسار
ناداتهوه. لێرهدا سوپای (لید)ی ڕوو بهڕوو ئهوهستنهوه و ماوهی
شهش ساڵ بێ ئهوهی هیچیان ههنگاوێك بهرهو پێشهوه بچن بهرامبهر
ئهوهستنهوه.لهساڵی حهوتهم دا یانی (28 ی ئایاری 585 پ ز) ڕۆژ
گیرانێكی تهواو ڕوو ئهدات كه به تهواوی دڵی سهربازانی ههردوو
سوپاكهی لهرزاندبوو وا ههست ئهكهن ئهوه ناڕهزایی ئاسمانه دژی ئهم
بهرهنگاریه بۆیه (بهخت نهسر)ی بابلی ئهكهوێته ئێرانیان و
پهیمانی ئاشتی مۆر ئهكهن ڕوباری (هالس) قزل ئیرماق ئهكهنه سنووری
نێوان ههردوو دهوڵهت. بۆ زیاتر پتهو كردنی ئهم دۆستایهتیه
فهرمانداری لیدی (ئارتهنیسی) كچی ئهداته ئازیده پاكی كوڕی كواكسار.(1)
ئهڵێن ئهم ڕۆژ گیرانه ساڵێك پێش ئهوه لهلایهن (تالیس)ی مهلطیهوه
كه ئهستێره ناسێكی زانا بووه زانراوه. ساڵێك پاش ئهم پهیمانه
كواكسار له (584) پ ز له دنیا دهرچووه. دهوڵهتی ماد لهم
سهردهمهدا به یهكێك له دهوڵهته ههره گهورهكانی دنیا زانراوه.
به پێ ی وتهی هێرۆدۆت سنووری وڵاتى ماد لهو سهردهمهدا بهم شێوهیه
بووه له رۆژههڵاتهوه ڕوباری جهیحون (ئامۆیه)، لهو سهردهمهدا
ڕژاوهته دهریای خهزهرهوه. له رۆژئاواوه ڕوباری هالیس – قزل
ئیرماق. لای ژووروهوه دهریای خهزهر و ڕوباری (ئارس) و ڕیزه شاخهكانی
ئارارات تا دهریای ڕهش. لای خوارهوه كهناری دهریای عومان و
كهنداوی عهرهب كه فارسهكانیش لهم سهردهمهدا لهژێر سایهی
مادهكاندا ئهژیان. 1.هێرۆدۆت ئهڵێ فهرمانڕهوای مادیش ئامێتسێ کچی
داوه به گرزۆسی کوڕی ئالیای فهرمانداری لیدی.