و/ عەبدولکەریم پێنجوێنی
وهك ڕوون و ئاشكرایه
ههر كهسێ قهڵهمی گرته دهست بۆ نووسینی مێژوو یا ڕوداوێكی مێژوویی
ئهگهر خاوهنی ویژدان نهبێت چۆن خواستی بێت وا ئهنووسێ. مێژوو
نووسهكان دهربارهی جێ نشینی كهیقوباد گهلێ بیروڕاو بۆچوونی جیاوازیان
ههیه كه به هیچ شێوهیهك شیاوی باس نیه. تهنها شتێك كه باسی بكهین
(كاوس) پاش لهدنیا دهرچوونی كهیقوباد ساڵی ( 759) پ ز فهرمانڕهوایی
گرتۆته دهست. خاوهنی (مجمع التورایخ) كه كهیكاوس به كوڕهزای
كهیقوباد داناوه یانی كهیكاوس كوڕی ئهفراد كوڕی كهیقوباد، ههندێ تر
به كوڕه زازای دائهنێن و ئهڵێن كوڕی (كهینو) كوڕی (كیانوش) كوڕی
(كیاپو) كوڕی كهیقوباد. وا دهرئهكهوێ وتهی دووهم نزیك بێت له
ڕاستیهوه، چونكه كهیقوباد كوڕی نهبوه ناوی ئهفراد بێت لهوه ئهچێ
(ئهفوا) بووبێت و به ههڵه كرابێته (ئهفراد) كه ڕاستیهكهی (ئهپوا)
بووه و عهرهب كردویانه به (ئهفوا). بهچوونه پاڵ ووی (كهی)
ئهبیته (كیاپو) كه ئهمهیان ڕاستیهكهیهتی. ئهم فهرمانڕهوایه
زۆر ئازاو دهسهڵاتدار بووه ههمیشه حهزی به زهعامهت و داگیر كردنی
(هاورامان) یانی (یهمهن) لهپاشدا لهگهڵ ( ذوالأذعار)ی سوڵتانی
یهمهندا پهیمانی دۆستایهتی نهبهستێ و (سودابه)ی كچی ماره ئهكات.
له شهوی زاوایهتی دا له بهزم و ڕهزمی شایی و ههڵپهڕکێ دا كهیكاوس
و نهوزهر و تووس و گومت و گهلێ له سهردارانی تر بهدیلی ئهگرن و
زۆربهی سوپاكهی ههڵدێت و ئهگهڕێتهوه. ئهم ههواڵه ئهگاته
(رۆستهمی زابل) و به خۆی و سوپایهكی گهورهوه دێته سهر یهمهن و
(ذوالأذعار) ناچار ئهكات كه پهیمانی ئاشتی لهگهڵ ببهستێ و كهیكاوس و
دارودهستهكهی بهرهڵا ئهكات و (سودابه) بهههموو كهلوپهلێكی
بوكیهنیهوه ئهگهڕێتهوه وڵات. ڕۆستهم له ئهنجامی ئهم
فیداكاریهدا ناز ناوی (پاڵهوانی جیهان)ی ئهدرێتێ و دهوڵهتێكی سهر
گرتنی و تێك شكاندنی كهیكاوس و سوپاكهی ئهگاته وڵاتى توران زهمین
(ئهفراسیاو) به خۆی و لهشكرێكی زۆرهوه ڕووهو ئێران یانی وڵاتى مادو
پارس دێت. كاتی كهیكاوس گهیشتهوه وڵات (سیاوهش)ی كوڕی لهگهڵ ڕۆستهم
ئهنێرێته بهر بهرهكانێی ئهفراسیاو. جارێكی تریش شهڕی ئێران و توران
به پهیمانی ئاشتی كۆتایی دێت. كهیكاوس لهم پهیمانه دوو دڵ و دڵ سارد
ئهبێت جارێكی تر (توس نهوزهر) ئهنێرێته سهر ئهفراسیاو به
سوپایهكی بههێزهوه. ئهم كارهی كهیكاوس ڕۆستهمی دڵسارد كردو بهدڵی
شكاوهوه ڕووهو وڵاتى سیستان گهرایهوه. سیاوهش لهلایهن باوكیهوه
تاوانبار ئهكرێت كه گوایه لهگهڵ سودابهی باوهژنی دهستی تێكهڵ
كردوه. سیاوهش بههۆى (پیران وهیسه)ی یهكێ له سهردارانی سوپای
ئافراسیاو پهیوهندی به سوپای تورانهوه ئهكات. ئهفراسیاو
(فهرهنگیسی) كچی له سیاوهش ماره ئهكات، له ئهنجامدا بههۆى
پیلانێكهوه لهلایان (گرسیۆز)ی برای ئهفراسیابهوه ئهكوژرێ. ههندێ
له مێژوو نوسهكان ئهڵێن كهیكاوس حهزی كردوه بچێته ئاسمان بۆیه به
نهمروود ناوی ئهبهن.(1) كهیكاوس ساڵی ( 715) پ ز بێ جێگادار له دنیا
دهرچووه ههندێك (فهریبهرزی باوكی توس) به كوڕی كهیكاوس ناو ئهبهن.
به پێ ی مێژووی ههورامانی كۆن و ههندێ مێژووی تر (فهریبهرز باوكی
توس، له نهوهی قوبادی كوڕی ئارجانه كه پێنجهم باپیرهی كهیقوباد).
(گرشاسبی پێشدادی) كوڕی (ئاتراب كوڕی جهمشید) له شهڕی ئێران و چین دا
قوباد كه فهرماندهی لهشكر بوو به بیانوی سهر پێچی له فهرمان كوشتی.
1.
تهورات سفری تهکوین فهسڵی دهیهم ئهڵێت:نهمرود کوڕی کوش کوڕی حامه،
بهڵام بنهڕهتی کهیکاوس ئهگهڕێتهوه سهر مادا ی کوڕی یابت که له
ڕهگهزدا جیاوازن. کهیکاوس ههزار زیاتر له پێش نهمروود دا ژیاوه،
لهوه ئهچی وهکو نازناو بهویش وترابێت نهمروود چونکه داوای خوایهتی و
چوونه ئاسمانی کردووه.
فهرمانڕهوایی توس
پاش
ئهوهی كهیكاوس لهدنیا دهرئهچێ. كهسی لهپاش بهجێ نامێنێ تا
جێگاداری بكات، وڵات بێ سه پهرشتی كار ئهمێنێتهوه، هۆز و تیرهكانی
مادو پارس دهكهوهنهوه مقۆ مقۆ و ههر كهسه خۆی ئاماده ئهكات بۆ
ئهوهی فهرمانڕهوایی وڵات بگرێته دهست. بهم شێوهیه ئاشوب و بشێوی
لهنێوانیاندا پهیدا ئهبێت، ههردوو دهستهی (ئهرمێنی و قوبادی) بۆ
وهرگرتی فهرمانڕهوایی دهكهونه پێش بڕکێ و ڕقهبهری. سهرۆكی
ئهرمێنیهكان (لوهراسبی كوڕی كیارجان كوڕی كیانوش كوڕی كیاپۆ كوڕی
كهیقوباد)ی فهرمانڕهوای ماده. بنهڕهت و رهگهزی بۆ (ئارمینی كوڕی
ئارجان) ئهگهڕێتهوه، كه پیاوێكی بێ تهجرهبه و كهم دهسهڵات
بووه، لهبهر ئهوه كهس ڕای فهرمانڕهوایی بۆ نهداوه. سهرۆكی
قوبادیهكان (توسی كوڕی فهریبهرز) بووه. كابرایهكی گۆشه گیرو بێ سهرو
سهوادو ژیرو خاوهن تهجرهبهو دێ نشین بووه، له لایهن زۆربهی
خهڵكهوه به فهرمانڕهوا ههڵئهبژێرێت و ساڵی (708) پ ز دهبێته
فهرمانڕهوا. (لوهراسب) جگه لهوهی زاوای كهیكاوس بووه خۆشی له
پێشترو لهبارتر زانیوه بۆیه سهرپێچی فهرمانڕهوایی تووسی كردوه و
گوێی پێ نهداوه ههندێ له هۆزهكانی مادو پارس لایهنگری (لوهراسب) بوون
كاتێ تووس ئاگاداری ئهم پشێویه ئهبێت واز له فهرمانڕهوایی ئههێنێ و
ئهگهڕێتهوه لادێ بهكشت و كاڵهوه خۆی خهریك ئهكات. بهڵام خهڵك
وازیان لێ نههێنان و كهوتنه نێوان لوهراسب و توسهوه ئاشتیان كردنهوه
و ساڵی (707) پ ز گهرایهوه. ڕێك كهوتن نامهیهك له نێوان لوهراسب و
تووس مۆر كرا بهم شێوهی لای خوارهوه:1- ههموو وڵاتى مادو پارس به
كاروباری دهوڵهتیهوه به توس سپێررا. 2- وڵاتى خۆراسان خرایه ژێر
دهسهڵاتى تووسهوه. 3- ڕۆژئاوا و كابلستان و بهشهكانی تری بهبێ باج
لهژێر دهسهڵاتى لوهراسب دا بمێنێتهوه. 1- لهكاتی پێویستی سهربازیدا
ههردوو لا هاوكاری یهكتر بكهن.
ئابهو شێوهیه میانهی
ههردوكیان كراو لوهراسب پایتهختی برده شاری (بهڵخ) و تووس شاری
ههمهدانی كرده پایتهختی دهوڵهتی مهركهزی ماد. وهك باسمانكرد شاری
(ئاكباتان) – ههمهدان – لهلایهن (شمارمێ)وه دروست كراو كهیقوباد
جارێكی تر دهستی پێدا هێناو تازهی كردهوه. تووس هات فراوانتر و تازه
تری كردهوه به شێوهیهك كه به شارێكی ناودار و جوان ئهژمێررا،
بههۆى ئهوهوه كهههر حهوت هۆزه گهورهكهی ماد لایهنگری تووس
بوون. هات حهوت دیواری بهدهوری شاردا كێشا ههر دیوارێك لهوی تر بهرز
تر بووه. لهسهر گردۆڵكهیهك له ناوهڕاستی دوا دیواردا كۆشكی
فهرمانڕهوایی دروستكرد كه بهسهر ههموو دیوارهكاندا ئهیڕوانی. له
نێوان ههر دیوارێكدا كۆشكێكی جوانی ڕازاندۆتهوه بۆ ههر حهوت سهرۆك
هۆزهكهی مادو ههموو دیوارهكانی ههریهكه بهڕهنگێك بۆیه كرد بهم
شێوهیهی خوارهوه. دیواری یهكهم: سپی. دووهم: رِهش. سێیهم: سوور.
چوارهم: شین. پێنجهم: نارنجی. شهشهم: نوقرهیی – زیوری. حهوتهم: كه
بارهگای فهرمانڕهوایی بووه ئاڵتوونی.(1) پاش ئهوهی تووس له بارهگای
فهرمانڕهوایی جێ گیر ئهبێت له شاری "ئاكباتان" یاساو دهستوورێكی
تایبهتی دانا. كهس بۆی نهبوو له خۆیهوه خۆی بكات به بارهگای
فهرمانڕهوادا كاروباری دهوڵهتی دابهش كرد بهسهر ههر حهوت سهرۆك
هۆزهكهدا.
1. پیرنیا له ملل قدیمه مشرق ل 378. ئاینه
ئهسکهندهری ل 150. مێژووی کۆنی ههورامان ل 118.دهستوری دا ههر كهس
بچێته لای سهرهك هۆزی خۆی بۆ كاروباری دهوڵهتی و تایبهتی خۆی ههر
سهرۆك هۆزهش یهكسهر پهیوهندی بهفهرمانڕهوای خۆیهوه بووه.
دهستوورێكی تایبهت له ههر كۆشكێكدا بهم شێوهیهی خوارهوه ههڵواسر:
1-
له بهردهمی فهرمانڕهوادا پێكهنین قهدهغهیه. 2- له بهردهمی
فهرمانڕهوادا تف كردنهوه قهدهغهیه. 3- له بهردهمی
فهرمانڕهوادا ئاوڕشتن قهدهغهیه. 4- تهماشا كردنی ڕواڵهتى
فهرمانڕهوا قهدهغهیه.
ههروهها ئهم فهرمانڕهوایه
(كهوشی ئاڵتوونی) لهپێ كردوه و لهسهر كورسی عاج یانی تهختی عاج
دانیشتوه، (نۆرمان)ی مێژوو نووس ئهڵێت یهكهم كهسێك (یاسای دادگا) ی
دانا له وڵاتى خۆی (تووس) بووه، كه دهستوورهكهی له ئاینی
زهردهشتهوه وهرگرتوه. ئهنجومهنێكی تایبهتی دانا بۆ سهرپهرشتی
كردنی یاسای دادگایی. سهرچاوهی یاساكهی له (كتێبی زڕین) یا (
پازهند)یه وه وهرگرت كه كتێبی مهزههبی زهردهشت بووه. هات له
سهرتاسهری وڵاتدا (ئهنجومهنی سهرپهرشتی دادگاكانی) دانا بۆ ههر شارو
ناوچهیهك داوهرێك یا قازیهكی تهنهای دانا كه به پێی یاسای
(پازهند) كاریان ئهكرد. ئهو یاساو دهستوورهی كه (تووس) داینا تا
سهردهمی (كورشی گهوره) بهكار هات و پهیڕهوی كرا، لهوه بهدواوه
بهتایبهت له سهردهمی (داریوشی هاخامهنشینی)دا كاروباری یاسا درایه
دهست دادوهرو فهرمانبهرانی دهوڵهت و ئهنجومهنێكی گشتی دادوهران
پێك هات بۆ سهرپهرشتی كاروباری یاسایی. ئهم فهرمانڕهوایه ماوهی
(53) ساڵ بهوپهڕی دهسهڵات و شكۆمهندیهوه كاروباری دهوڵهتی بهڕێوه
بردوه، شاری تووس (خۆراسان) له شارهكانی ئهم پیاوهیه. ناوی ڕاستی
تووس (نووسارمهن)ه كه بچووك كراوهتهوه به تووس. یهكێ له مێژوو
نووسه یۆنانیهكان له زمانی مێژووی كۆنی ئێرانهوه ئهڵێت ناوی ڕاستی
تووس (ئارتوس یا ئاریتوس)ه یۆنانیهكان دژزس یا دیوكس "ی پێ ئهڵێن.
ههندێ كهس وا ئهزانن كه تووس (دژزس) كهیقوباده كهچی – هێرۆدۆت – كه
خۆیشی ڕای وایه - ئهڵێت (فراهورت) كوڕی توسه، بهڵام كهیقوباد كوڕی
نهبووه. ههندێ له مێژوو نووسهكان وا ئهزانن ئهم تووسه تووسی
نهوزهڕه، بهڵام وهك لهمهوبهر باسمانكرد (تووسی نهوزهر) له
زنجیرهی پێشدادیهكانه بهم شێوهیه (تووس كوڕی نهوزهر كوڕی
مهنوچههر كوڕی ئیرهج كوڕی فهرهیدون كوڕی ئابتیین كوڕی جهمشید كوڕی
سیامهك كوڕی میش كوڕی گومرت كوڕی یابت كوڕی نوح)ه، بهڵام ئهم تووسی
كیانی یه و له زنجیرهی مادایه بهم شێوهیه (تووس كوڕی فهریبهرز
كوڕێ شاهروخ كوڕی زادئاز كوڕی ئاروهند كوڕی قوباد كوڕی یارجان). باپیرهی
پێنجهمی كهیقوباد كه (تووسی مادی یه) به (تووسی پێشدادی)یان زانیوه
ئهم فهرمانڕهوایه ساڵی (655) پ ز له دنیا دهرچووه. فهرمانڕهوایی
كهیكاوسوهك ڕوون و ئاشكرایه ههر كهسێ قهڵهمی گرته دهست بۆ
نووسینی مێژوو یا ڕوداوێكی مێژوویی ئهگهر خاوهنی ویژدان نهبێت چۆن
خواستی بێت وا ئهنووسێ. مێژوو نووسهكان دهربارهی جێ نشینی كهیقوباد
گهلێ بیروڕاو بۆچوونی جیاوازیان ههیه كه به هیچ شێوهیهك شیاوی باس
نیه. تهنها شتێك كه باسی بكهین (كاوس) پاش لهدنیا دهرچوونی كهیقوباد
ساڵی ( 759) پ ز فهرمانڕهوایی گرتۆته دهست. خاوهنی (مجمع التورایخ)
كه كهیكاوس به كوڕهزای كهیقوباد داناوه یانی كهیكاوس كوڕی ئهفراد
كوڕی كهیقوباد، ههندێ تر به كوڕه زازای دائهنێن و ئهڵێن كوڕی
(كهینو) كوڕی (كیانوش) كوڕی (كیاپو) كوڕی كهیقوباد. وا دهرئهكهوێ
وتهی دووهم نزیك بێت له ڕاستیهوه، چونكه كهیقوباد كوڕی نهبوه ناوی
ئهفراد بێت لهوه ئهچێ (ئهفوا) بووبێت و به ههڵه كرابێته
(ئهفراد) كه ڕاستیهكهی (ئهپوا) بووه و عهرهب كردویانه به
(ئهفوا). بهچوونه پاڵ ووی (كهی) ئهبیته (كیاپو) كه ئهمهیان
ڕاستیهكهیهتی. ئهم فهرمانڕهوایه زۆر ئازاو دهسهڵاتدار بووه
ههمیشه حهزی به زهعامهت و داگیر كردنی (هاورامان) یانی (یهمهن)
لهپاشدا لهگهڵ ( ذوالأذعار)ی سوڵتانی یهمهندا پهیمانی دۆستایهتی
نهبهستێ و (سودابه)ی كچی ماره ئهكات. له شهوی زاوایهتی دا له
بهزم و ڕهزمی شایی و ههڵپهڕکێ دا كهیكاوس و نهوزهر و تووس و گومت و
گهلێ له سهردارانی تر بهدیلی ئهگرن و زۆربهی سوپاكهی ههڵدێت و
ئهگهڕێتهوه. ئهم ههواڵه ئهگاته (رۆستهمی زابل) و به خۆی و
سوپایهكی گهورهوه دێته سهر یهمهن و (ذوالأذعار) ناچار ئهكات كه
پهیمانی ئاشتی لهگهڵ ببهستێ و كهیكاوس و دارودهستهكهی بهرهڵا
ئهكات و (سودابه) بهههموو كهلوپهلێكی بوكیهنیهوه ئهگهڕێتهوه
وڵات. ڕۆستهم له ئهنجامی ئهم فیداكاریهدا ناز ناوی (پاڵهوانی جیهان)ی
ئهدرێتێ و دهوڵهتێكی سهر گرتنی و تێك شكاندنی كهیكاوس و سوپاكهی
ئهگاته وڵاتى توران زهمین (ئهفراسیاو) به خۆی و لهشكرێكی زۆرهوه
ڕووهو ئێران یانی وڵاتى مادو پارس دێت. كاتی كهیكاوس گهیشتهوه وڵات
(سیاوهش)ی كوڕی لهگهڵ ڕۆستهم ئهنێرێته بهر بهرهكانێی ئهفراسیاو.
جارێكی تریش شهڕی ئێران و توران به پهیمانی ئاشتی كۆتایی دێت. كهیكاوس
لهم پهیمانه دوو دڵ و دڵ سارد ئهبێت جارێكی تر (توس نهوزهر)
ئهنێرێته سهر ئهفراسیاو به سوپایهكی بههێزهوه. ئهم كارهی
كهیكاوس ڕۆستهمی دڵسارد كردو بهدڵی شكاوهوه ڕووهو وڵاتى سیستان
گهرایهوه. سیاوهش لهلایهن باوكیهوه تاوانبار ئهكرێت كه گوایه
لهگهڵ سودابهی باوهژنی دهستی تێكهڵ كردوه. سیاوهش بههۆى (پیران
وهیسه)ی یهكێ له سهردارانی سوپای ئافراسیاو پهیوهندی به سوپای
تورانهوه ئهكات. ئهفراسیاو (فهرهنگیسی) كچی له سیاوهش ماره
ئهكات، له ئهنجامدا بههۆى پیلانێكهوه لهلایان (گرسیۆز)ی برای
ئهفراسیابهوه ئهكوژرێ. ههندێ له مێژوو نوسهكان ئهڵێن كهیكاوس
حهزی كردوه بچێته ئاسمان بۆیه به نهمروود ناوی ئهبهن.(1) كهیكاوس
ساڵی ( 715) پ ز بێ جێگادار له دنیا دهرچووه ههندێك (فهریبهرزی باوكی
توس) به كوڕی كهیكاوس ناو ئهبهن. به پێ ی مێژووی ههورامانی كۆن و
ههندێ مێژووی تر (فهریبهرز باوكی توس، له نهوهی قوبادی كوڕی ئارجانه
كه پێنجهم باپیرهی كهیقوباد). (گرشاسبی پێشدادی) كوڕی (ئاتراب كوڕی
جهمشید) له شهڕی ئێران و چین دا قوباد كه فهرماندهی لهشكر بوو به
بیانوی سهر پێچی له فهرمان كوشتی.1. تهورات سفری تهکوین فهسڵی
دهیهم ئهڵێت:نهمرود کوڕی کوش کوڕی حامه، بهڵام بنهڕهتی کهیکاوس
ئهگهڕێتهوه سهر مادا ی کوڕی یابت که له ڕهگهزدا جیاوازن. کهیکاوس
ههزار زیاتر له پێش نهمروود دا ژیاوه، لهوه ئهچی وهکو نازناو
بهویش وترابێت نهمروود چونکه داوای خوایهتی و چوونه ئاسمانی
کردووه.فهرمانڕهوایی توسپاش ئهوهی كهیكاوس لهدنیا دهرئهچێ. كهسی
لهپاش بهجێ نامێنێ تا جێگاداری بكات، وڵات بێ سه پهرشتی كار
ئهمێنێتهوه، هۆز و تیرهكانی مادو پارس دهكهوهنهوه مقۆ مقۆ و ههر
كهسه خۆی ئاماده ئهكات بۆ ئهوهی فهرمانڕهوایی وڵات بگرێته دهست.
بهم شێوهیه ئاشوب و بشێوی لهنێوانیاندا پهیدا ئهبێت، ههردوو
دهستهی (ئهرمێنی و قوبادی) بۆ وهرگرتی فهرمانڕهوایی دهكهونه پێش
بڕکێ و ڕقهبهری. سهرۆكی ئهرمێنیهكان (لوهراسبی كوڕی كیارجان كوڕی
كیانوش كوڕی كیاپۆ كوڕی كهیقوباد)ی فهرمانڕهوای ماده. بنهڕهت و
رهگهزی بۆ (ئارمینی كوڕی ئارجان) ئهگهڕێتهوه، كه پیاوێكی بێ
تهجرهبه و كهم دهسهڵات بووه، لهبهر ئهوه كهس ڕای
فهرمانڕهوایی بۆ نهداوه. سهرۆكی قوبادیهكان (توسی كوڕی فهریبهرز)
بووه. كابرایهكی گۆشه گیرو بێ سهرو سهوادو ژیرو خاوهن تهجرهبهو دێ
نشین بووه، له لایهن زۆربهی خهڵكهوه به فهرمانڕهوا
ههڵئهبژێرێت و ساڵی (708) پ ز دهبێته فهرمانڕهوا. (لوهراسب) جگه
لهوهی زاوای كهیكاوس بووه خۆشی له پێشترو لهبارتر زانیوه بۆیه
سهرپێچی فهرمانڕهوایی تووسی كردوه و گوێی پێ نهداوه ههندێ له
هۆزهكانی مادو پارس لایهنگری (لوهراسب) بوون كاتێ تووس ئاگاداری ئهم
پشێویه ئهبێت واز له فهرمانڕهوایی ئههێنێ و ئهگهڕێتهوه لادێ
بهكشت و كاڵهوه خۆی خهریك ئهكات. بهڵام خهڵك وازیان لێ نههێنان و
كهوتنه نێوان لوهراسب و توسهوه ئاشتیان كردنهوه و ساڵی (707) پ ز
گهرایهوه. ڕێك كهوتن نامهیهك له نێوان لوهراسب و تووس مۆر كرا بهم
شێوهی لای خوارهوه:1- ههموو وڵاتى مادو پارس به كاروباری
دهوڵهتیهوه به توس سپێررا. 2- وڵاتى خۆراسان خرایه ژێر دهسهڵاتى
تووسهوه. 3- ڕۆژئاوا و كابلستان و بهشهكانی تری بهبێ باج لهژێر
دهسهڵاتى لوهراسب دا بمێنێتهوه. 1- لهكاتی پێویستی سهربازیدا ههردوو
لا هاوكاری یهكتر بكهن. ئابهو شێوهیه میانهی ههردوكیان كراو
لوهراسب پایتهختی برده شاری (بهڵخ) و تووس شاری ههمهدانی كرده
پایتهختی دهوڵهتی مهركهزی ماد. وهك باسمانكرد شاری (ئاكباتان) –
ههمهدان – لهلایهن (شمارمێ)وه دروست كراو كهیقوباد جارێكی تر دهستی
پێدا هێناو تازهی كردهوه. تووس هات فراوانتر و تازه تری كردهوه به
شێوهیهك كه به شارێكی ناودار و جوان ئهژمێررا، بههۆى ئهوهوه
كهههر حهوت هۆزه گهورهكهی ماد لایهنگری تووس بوون. هات حهوت
دیواری بهدهوری شاردا كێشا ههر دیوارێك لهوی تر بهرز تر بووه.
لهسهر گردۆڵكهیهك له ناوهڕاستی دوا دیواردا كۆشكی فهرمانڕهوایی
دروستكرد كه بهسهر ههموو دیوارهكاندا ئهیڕوانی. له نێوان ههر
دیوارێكدا كۆشكێكی جوانی ڕازاندۆتهوه بۆ ههر حهوت سهرۆك هۆزهكهی
مادو ههموو دیوارهكانی ههریهكه بهڕهنگێك بۆیه كرد بهم شێوهیهی
خوارهوه. دیواری یهكهم: سپی. دووهم: رِهش. سێیهم: سوور. چوارهم:
شین. پێنجهم: نارنجی. شهشهم: نوقرهیی – زیوری. حهوتهم: كه بارهگای
فهرمانڕهوایی بووه ئاڵتوونی.(1) پاش ئهوهی تووس له بارهگای
فهرمانڕهوایی جێ گیر ئهبێت له شاری "ئاكباتان" یاساو دهستوورێكی
تایبهتی دانا. كهس بۆی نهبوو له خۆیهوه خۆی بكات به بارهگای
فهرمانڕهوادا كاروباری دهوڵهتی دابهش كرد بهسهر ههر حهوت سهرۆك
هۆزهكهدا.1. پیرنیا له ملل قدیمه مشرق ل 378. ئاینه ئهسکهندهری ل
150. مێژووی کۆنی ههورامان ل 118.دهستوری دا ههر كهس بچێته لای
سهرهك هۆزی خۆی بۆ كاروباری دهوڵهتی و تایبهتی خۆی ههر سهرۆك هۆزهش
یهكسهر پهیوهندی بهفهرمانڕهوای خۆیهوه بووه. دهستوورێكی
تایبهت له ههر كۆشكێكدا بهم شێوهیهی خوارهوه ههڵواسر: 1- له
بهردهمی فهرمانڕهوادا پێكهنین قهدهغهیه. 2- له بهردهمی
فهرمانڕهوادا تف كردنهوه قهدهغهیه. 3- له بهردهمی
فهرمانڕهوادا ئاوڕشتن قهدهغهیه. 4- تهماشا كردنی ڕواڵهتى
فهرمانڕهوا قهدهغهیه.ههروهها ئهم فهرمانڕهوایه (كهوشی
ئاڵتوونی) لهپێ كردوه و لهسهر كورسی عاج یانی تهختی عاج دانیشتوه،
(نۆرمان)ی مێژوو نووس ئهڵێت یهكهم كهسێك (یاسای دادگا) ی دانا له
وڵاتى خۆی (تووس) بووه، كه دهستوورهكهی له ئاینی زهردهشتهوه
وهرگرتوه. ئهنجومهنێكی تایبهتی دانا بۆ سهرپهرشتی كردنی یاسای
دادگایی. سهرچاوهی یاساكهی له (كتێبی زڕین) یا ( پازهند)یه وه
وهرگرت كه كتێبی مهزههبی زهردهشت بووه. هات له سهرتاسهری وڵاتدا
(ئهنجومهنی سهرپهرشتی دادگاكانی) دانا بۆ ههر شارو ناوچهیهك
داوهرێك یا قازیهكی تهنهای دانا كه به پێی یاسای (پازهند) كاریان
ئهكرد. ئهو یاساو دهستوورهی كه (تووس) داینا تا سهردهمی (كورشی
گهوره) بهكار هات و پهیڕهوی كرا، لهوه بهدواوه بهتایبهت له
سهردهمی (داریوشی هاخامهنشینی)دا كاروباری یاسا درایه دهست دادوهرو
فهرمانبهرانی دهوڵهت و ئهنجومهنێكی گشتی دادوهران پێك هات بۆ
سهرپهرشتی كاروباری یاسایی. ئهم فهرمانڕهوایه ماوهی (53) ساڵ
بهوپهڕی دهسهڵات و شكۆمهندیهوه كاروباری دهوڵهتی بهڕێوه بردوه،
شاری تووس (خۆراسان) له شارهكانی ئهم پیاوهیه. ناوی ڕاستی تووس
(نووسارمهن)ه كه بچووك كراوهتهوه به تووس. یهكێ له مێژوو نووسه
یۆنانیهكان له زمانی مێژووی كۆنی ئێرانهوه ئهڵێت ناوی ڕاستی تووس
(ئارتوس یا ئاریتوس)ه یۆنانیهكان دژزس یا دیوكس "ی پێ ئهڵێن. ههندێ
كهس وا ئهزانن كه تووس (دژزس) كهیقوباده كهچی – هێرۆدۆت – كه خۆیشی
ڕای وایه - ئهڵێت (فراهورت) كوڕی توسه، بهڵام كهیقوباد كوڕی نهبووه.
ههندێ له مێژوو نووسهكان وا ئهزانن ئهم تووسه تووسی نهوزهڕه،
بهڵام وهك لهمهوبهر باسمانكرد (تووسی نهوزهر) له زنجیرهی
پێشدادیهكانه بهم شێوهیه (تووس كوڕی نهوزهر كوڕی مهنوچههر كوڕی
ئیرهج كوڕی فهرهیدون كوڕی ئابتیین كوڕی جهمشید كوڕی سیامهك كوڕی میش
كوڕی گومرت كوڕی یابت كوڕی نوح)ه، بهڵام ئهم تووسی كیانی یه و له
زنجیرهی مادایه بهم شێوهیه (تووس كوڕی فهریبهرز كوڕێ شاهروخ كوڕی
زادئاز كوڕی ئاروهند كوڕی قوباد كوڕی یارجان). باپیرهی پێنجهمی
كهیقوباد كه (تووسی مادی یه) به (تووسی پێشدادی)یان زانیوه ئهم
فهرمانڕهوایه ساڵی (655) پ ز له دنیا دهرچووه.