28/10/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
(زایۆنیزم) داگیركهری خاكی فهلهستین و دوژمنی مرۆڤایهتی
له سهردهمی ئهمرۆدا بهرچاو روونی و ئاراسته كردنی تاكی موسلمان له زۆربهی سهردهمهكانی رابردوو پیویست تره ،بههۆكاری ئهوهی دوژمنانی ئیسلام به ههموو شیوهیهك و بهههموو وهسیلهیهك و به ههموو توانایان له سهنگهری دژایهتیكردن و زهلیل كردنی ئومهتی ئیسلامدان . له سهنگهری بهلاریدا بردن و بیدین كردنی كومهلگهی موسلماناندان،جگه له كهمتهرخهمی كهسانی شهرعزان و شارهزا و نوخبهی موسلمانان له ههولدان بۆ رۆشنبیركردنی تاكی موسلمانان ، بۆیه به پیویستم زانی تیشكیك بخهمه سهر چهمكی (زایۆنیزم) ، كه یهكیكه لهو بزوتنهوانهی كه زیانیكی زۆری به یهك پارچهیی نیشتمان و دهسهلاتی ئومهتی ئیسلام گهیاندووه.
زایونیزم ناوی بزافی جولهكه یه ، ناوی شاخیكه بهناوی (sion ) له باشوری رۆژئاوایی قودس ،مهبهستیش له زایۆنیزم ههول و لایهنگری كردنی ههموو جولهكهكانی جیهانه بۆ گهیشتن بهم شوینه لهسهر خاكی فهلهستین ، زایۆنیزم بزوتنهوهیهكی ئاینی و سیاسی جولهكهیه ، یاخود بریتیه له روخساری رامیاری و ئاینی جولهكه .
دامهزرینهری بزافی زایۆنیزم رۆژنامه نوسیكی مهجهری جولهكه بوو به ناوی (تیۆرد هرتزل _theodor hertzel) ، له سالانی (1860_1904)ز ژیاوه ،هرتزل بۆ رزگار كردنی جولهكهكان له ئاوارهیی و ئازار و مهینهت ، هزری دروستكردنی دهوله تیكی سهربهخۆی بۆ جولهكه خسته روو ، بۆ ئهم مهبهستهش یهكهم كۆنگرهی جیهانی جوهكان بۆ دامهزراندنی دهوله تیكی سهربهخۆ ، لهسهر بانگیشتی هرتزل له سالی (1897)ز له شاری (بازل) ی سویسرا گریدرا ، زوریك دهلین زایۆنیزم بهرههمی ئهم كۆنگرهیه بوو ، وه ههروهها بۆ راكیشانی سهرنجی ههموو جوهكانی جیهان و ریگا خۆشكردن بۆ سهرههلدانی بزافی زایۆنیزم هرتزل كتیبیكی له ژیر ناوی ( دهولهتی جولهكه ) نوسی .
زایۆنیزم له یهكهم كۆنگرهیاندا نهخشهیهكی زۆر چروپر و نهینیان كیشا بۆ دروستكردنی دهولهتی سهربهخۆی جولهكه و بالادهستكرنی گهلی جولهكه بهسهر ههموو گهلانی دونیادا ، كه ئهم پلانه به (برتوكولات) ناسراوه.
كۆتایی هاتنی یهكهم كۆنگره بهرههمهكهی بریتی بوو له بریاردان لهسهر (24) برگه ،كه ئهم كاره به نهینی ئهنجام بدریت ، بهلام ویستی خوای گهوره وابوو ئهم سڕه خهتهرناكه ئاشكرا بكات و پلانه قیزهونهكانی جولهكه زیاتر بناسینیت ، به ئاشكرا بوونی ئهم پلانه مهسیحیهكان له ئهوروپا زیاتر بهرهنگاری جولهكه بوونهوه ، ههرچهند جولهكه نكۆلیان دهكرد لهوهی كه (پروتوكولات )هی ئهوان بیت ،بهلام روداو و پیشهاتهكان دهیان سهلماند كه داریژهری ئهم پلانه تهنیا گهلی جولهكهیه .
بۆ زیاتر ئاشنا بوون به سیاسهت و پلانهكانی زایۆنیزم پیویسته ئاماژه بهچهند ئامانجیكی جولهكه بكهین كه له (بروتوكولات)دا هاتووه ، له برگهكانی (بروتوكولات)دا هاتووه كه بۆ داگیركردنی خاكی فهلهستین و دروستكردنی دهولهتی سهربهخۆ بۆ جولهكه، پیویسته له سهرهتادا گهلی جولهكه بۆ دهسهلاتداری و پتهوكردنی ئهو بیروباوهرهی كه جولهكه گهلی ههلبزیردراوی خودان لهسهر زهوی ئاماده بكرین ، تا له رونگهی ئهم بیرو باوهرهوه واتیبگهن كه تهواوی جیهان به خاتری جولهكه دروستكراوه و،دهبیت ههموو گهلان ملكهچی جولهكه بن ،یهكیكی تر له ئامانجهكانیان بریتی بوو له ههلوهشاندن و دابهشكردنی خاك و گهلو دینهكانی جیهان ،بهتایبهت دینی مهسیحی و ئیسلام ، بۆیه دهبینین له برتوكولاتی ژماره (10)دا هاتووه و دهلیت (لن نسمع بقیام دین غیرنا,یجب تحگیم كل عقائد الایمان ), واته ریگه نادهین به بهرقهرار بوونی هیچ دینیكی كه غهیری دینی جولهكه ،كه پیویسته ههموو بیروباوهریك تیك بشكینین .
دروستكردنی فهساد و بهدكاری له سیستمی دهسهلاتداری له تهواوی شوینهكاندا ئامانجی جولهكه بوون ،جگه لهمانهش كاری جدی و ئامانجی گهورهیان لهسهر لهناوبردنی دهولهتی عوسمانی وینا كردبوو ، یهكیكی دیكه له ئامانجهكانیان كه له (برتوكولات) دا ئاماژهی پیكراوه لهناوبردنی دهسهلاتی قهیسهر بووله روسیاو یارمهتی دانی شیوعیهكان بوو بۆ گرتنه دهستی دهسهلات.
جگه لهمانهش كونترۆل كردنی راگهیاندن و دهست گرتن بهسهر ئابوری گهلاندا له (بروتوكولات)دا گرنگی زۆری پیدراوه ، تا له ریگهی ئهم دوو میكانیزمهوه ئامانجهكانی خۆیان بهدی بینن ، كاركردن له مهجالی راگهیاندن و مۆنۆپۆل كردنی ئابوری گهلان له لایهن جولهكهوه ، له رۆژگاری ئهمرۆمانیشدا بوهته واقع و له زۆربهی ولاتاندا رهنگی داوهتهوه ،بهجۆریك توانیویانه جلهوگیری جیهان دهستهبهر بكهن ، راگهیاندن ئیسته بووهته یهكیك له چهكه ههره بههیزهكانی دهستی زایۆنیزم و جولهكه ،رهنگدانهوهی تهواوی ههیه له نیو كلتوری كۆمهلگه جیاوهزاكاندا،كوردستان وهك نمونهیهكی نزیك و زیندوو، وه له روی ئابوریشهوه بهههمان شیوه گرنگی زۆریان داوه به دهست گرتن بهسهر ئابوری گهلاندا ، وهك ئهوهی بینیمان له دوای جهنگی یهكهمی جیهان ئابوری زوربهی ولاتانیان له ژیر جهند ناونیشانیكی روكهش و بئ بنهمادا توشی داگیركاری كرد،توانیان لهم ریگهیهوه دهست وهردهنه نیو كاروباری ولاتان و بریاردان له سهر جارهنوس و ژیانیان ، وهك وتراوه (نانت بهدهست كێبیت بریاریشت ههر به دهست ئهوه )،یاخود ههر گهلیك برسی كرا بیركردنهوه له دهست دهدات ،جولهكه توانیان به تهواوی مانا لهم سیاسهتهدا سهركهوتوو بن .
دروستكردنی دهولهتی سهربهخۆیی جولهكه :
لهیهكم ههولیاندا جولهكهكان ویستیان له ریگهی دیبلوماسیهوه كار بۆ دروستكردنی دهولهتی سهربهخۆ بكهن به سهركردایهتی هرتزل ، بۆ ئهم مهبهستهش داروخانی ژیرخانی ئابوری دهولهتی عوسمانیان بهههل زانی تا لهریگهیهوه به ئامانجهكهیان بگهن ، كه لهو دهمهدا سولتان (عبدالحمیدی دووهم) دهسهلاتداری خهلافهتی دهولهتی عوسمانی بوو ،لهسهرو بهندی گرتنه دهستی دهسهلاتی سولتان عبدالحمید دا خهلافهتی عوسمانی توشی قهیرانیكی گهورهیی ئابوری و قهرزیكی زۆر بووبوو،جولهكهكان توانیان قهناعهت به ولاتانی (ئهلمانیا و بهریتانیا و فهرهنسا) بكهن ، كه فشار بخهنه سهر دهولهتی عوسمانی تا خاكی فهلهستین بدات به جولهكه،لهههمان كاتدا توانیان له نزیكهوه ئاگاداری دۆخی ئابوری دهولهتی عوسمانی بن،به بۆچونی هرتزل تاكه ریگه بۆ دهستكهوتنی خاكی فهلهستین بژاردنی قهرزهكانی دهولهتی عوسمانی بوو،هرتزل له یادهوهریهكانیدا دهلیت لهسهرمانه (20)ملیون لیرهی توركی ببهخشین بۆ چاككردنی باری ئابوری دهولهتی عوسمانی،دوو ملیون له نرخی فهلهستین و ئهوهی دهمینیتهوه بۆ دانهوهی قهرزهكانی دهولهتی عوسمانی،وه ههر قهرزیكی تازهش داوا بكهن پییان دهدهین ،بۆ خستنه روی ئهم داواكارییه بۆ سولتان عبدالحمید ، هرتزل له نیو دۆستانیدا له ولاتانی ئهوروپا ،كهسایهتی (نیرینسكی) بهباش زانی كه پهیوهندی خۆش بوو لهگهل سولتان عبدالحمید،تا ئهم تهماحه بخاته بهردهست سولتان .
هرتزل به هاورییهتی نیرینسكی له سالی( 1896)ز بهرهو ئهستهمبوول(قسگنگینیە) بهری كهوت،دوای دانیشتن و گفتوگۆیهكی زۆر له نیوان سولتان عبدالحمید و نیرینسكی كەتەواوی بۆچونهكانی هرتزلی گهیاند،لهوهلامدا سولتان عبدالحمید پیی راگهیاند ، ئیوه دهتوانن له شوینیكی كه نیشتهجی ببن،نیرینسكی له وهلامدا وتی فهلهستین به یهكهم لانكه دادهنریت بۆ جولهكه،سولتان پیی راگهیاند نهخیر فهلهستین تهنیا به لانكهی گهلی جولهكه ههژمارناكریت،ههر بۆیه سولتان عبدالحمید نامهیهكی بۆ هرتزل نوسی و رادهستی نیرینسكی كرد تا بیگهیهنیت به هرتزل كه ئهمهش دهقهكهیهتی (ئامۆژگاری هرتزلی هاوریت بكهو پیی بلئ :ههنگاوی نوئ دهربارهی ئهم بابهته ههلنهگرێ ،چونكه من ناتوانم تهنازول له تهنها بستیكی خاكی پیرۆزی فهلهستین بكهم،خاكی فهلهستین تهنیا مولكی من نیه،بهلكو مولكی گهلهكهمه و پیشینانی ئیمه له پیناو ئهم خاكهدا گیانیان بهخت كردووهو شههید بوون،دهكریت جولهكه بهبێ بهرامبهر خاكی فهلهستین به دهست بینیت،بهلام دهبیت پیشتر له ههلوهشانی لاشهمانهوه دهست پیبكهن،كه ههرگیز رازی نابم جهستهم ههلوهشینری و كهرت و پهرت بكریت له كاتیكدا كهمن زیندووم).
جولهكه لهم ههولهیاندا له بهرامبهر سولتان عبدالحمید شكستیان هینا،بهلام هرتزل بئ وچان له ههولدا بوو بۆ هینانهدی ئامانجهكهی،بۆیه دوای دووسال لهم شكسته توانی خۆی لهگهل سولتان عبدالحمید كۆ ببیتهوه،كه چهندین بهلین و هاوكاری بۆ دهولهتی عوسمانی خسته روو،لهوانه دامهزراندنی بانكیكی دهولهمهندی جولهكه له ئهوروپا بۆ یارمهتی دانی دهولهتی عوسمانی،وه پهیمانی سوككردنی قهرزه كهلهكه بووهكانی سهر دهولهتی عوسمانی،بهلام لهم ههولهشیاندا سهركهوتوو نهبوون ،بۆیان دهركهوت گرتنه بهری ریگهی دیبلوماسی لهگهل سولتان عبدالحمید ئاسنی سارد كوتانه،بۆیه بیریان له پلانیكی كه كردهوه كه ئهویش گۆرینی دۆخی سیاسی بوو له توركیا،یاخود بتوانن دهولهتی عوسمانی بخهنه نیو جهنگیكهوهو تییدا توشی شكست بیت،بۆیه ههولهكانیان بۆ ئهم مهبهسته چركردهوه و دهستیان كرده هاوكاری كردنی دوژمنانی سولتان عبدالحمید،كه ئهو كات زیاتر ئهرمهنهكان بوون،پاشان هاوكاری نهتهوه پهرستهكانی بهلقان و بزوتنهوهی (الاتحادوترقی)،پاشان كۆمهككردنی سهرجهم ئهو لایهنانهی كه دژایهتی خهلافهتی عوسمانیان دهكرد راستهوخۆ یاخو ناراستهوخۆ.
پلان داریژهرانی جولهكه لهم ههولهیاندا سهركهوتوو بوون،به تایبهت له چهكهره پیكردنی بیری رهگهز پهرهستی و دامهزراندندن و هاوكاریكردنی كومهلهی (الاتحاد و الترقی) كهئامانجه سهرهتاییهكانیان بریتی بوو له بهژداری پیكردنی ئهندامانیان له نیو یهكه سهربازییهكانی دهولهت له توركیا،بهمهبهستی ئاگادار بوون له ههموو پیشهاتهكان و قۆستنهوهی ههلهكان بۆ كۆتایی هینان به دهسهلاتی خهلافهتی دهولهتی عوسمانی،كه لهو سهروبهندهدا (كهمال ئهتاتورك)دیارتریت كارهكتهری مهیدان بوو بۆ دژایهتی كردنی خهلافهتی عوسمانی و پهروهرده كراویكی بههیزی دهستی جولهكه بوو،بهم چهشنه توانیان دهولهتی عوسمانی توشی شكست بكهن،بهتایبهت دوای سالانی 1910ز كه دهسهلاتی خهلافهتی عوسمانی رووی له روخان كرد و زوربهی دهسهلاتهكان كهوتنه ژیر ركیفی ئهتا توركهوه،كه توانی ههموو دهسهلات و رهمز و كلتوره ئیسلامیكان له توركیا داتاشیت و ههموو پهیمان و مهرجهكانی رۆژئاوی جیبهجیكرد.
جولهكه بهم سهركهوتنهوه نهوهستان و بۆ تهواو روخاندنی دهولهتی عوسمانی كه گهوره كۆسپی ریگهیان بوو،پیلانی دروستكردنی فیتنهو ئاژاوهیان جیبهجی كرد بۆ دروستكردنی جهنگ له نیوان زلهیزهكانی جیهان،كه ئهوه بوو جهنگی یهكهمی جیهانیان دروست كرد،نوسهری بهریتانی (ولیام غای كار)كه له وهختی جهنگی یهكهمی جیهانیدا ئهفسهری پلهداری سوپایی بهریتانیا بووه دهلیت (جولهكه جهنگی جیهانی یهكهمی ههلگیرساند بهمهبهستی نههیشتنی دهولهتی عوسمانی،تاوهكو رهخساندنیك بیت بۆ دروستكردنی دهولهتی جولهكه،وهجهنگی جیهانی دووهمیش بۆ بهكردار بوونی دروستكردنی دهولهتی جولهكه بوو).
وهك دهبینین لهم پلانهشدا جولهكه سهركهوتوو بوون،توانیان دهولهتی عوسمانی بكهن به میراتی دهولهته زلهیزهكانی براوهی جهنگ و،دهولهتی عوسمانی لهیهك پارچهیی و ئومهتیكی یهك گهلهوه كرایه دهولهتی بچوك بچوك و سنوری جوگرافیان بۆ دانراو هیزو دهسهلات و دهنگ و رهنگیان كز كرا،بهم كارهش ریگه خۆشبوو بۆ به ئهنجام گهیاندنی خهونی چهند سالهی جولهكه،لهم ساته وهختانهدا جولهكه له ئهندیشهیهكی فراواندا بوون بۆ رزگار بوون له ژیر دهستهیی و ههنگاو نان بۆ سهربهخۆی و لوتكهی دهسهلات،له پاشكۆییهوه بو پیشهوایهتی.
ئهوهی له پیش دامهزراندنی دهولهتی سهربهخۆی جولهكه مهبهستیان بوو بریتی بوو له ههلگیرساندنی جهنگیكی نویی جیهانی لهنیوان ولاتانی زلهیزی جیهان،بۆ ئهم مهبهستهش به هیزترین چهكیان بهكارهینا كه ئهویش بریتی بوو له راگهیاندن و ئابوری،توانیان لهریگهی راگهیاندنهكانیانهوه نازیهت وهك درندهیهك بناسینن كه مهترسی گهورهیه بۆ سهر ئهوروپاو ئهمریكا،وه جولهكه توانیان له ریگهی ئهو دهسهلاتهی كهههیان بوو له ولاتانی بهریتانیا و فهرهنسا و ئهمریكا گهمارۆ بخهنه سهر ئهلمانیا،پاشان یاسایی مقاتهعهیان له لایهن ئهمریكاو ئهوروپای رۆژئاوا جیبهجیكرد بهمهبهستی خنكاندنی ئهلمانیا،تا سهرئهنجام له رووی سهربازیشهوه داروخیت،وه له ریگهی میدیاكانیشهوه به راشكاوی بانگهشهی جهنگیان دژی (هیتلهر)راگهیاند تا دهستبهرداری دهسهلات بیت،سهرهنجام ئهوهی جولهكه نهخشهیان بۆ كیشابوو هاته دی كه ئهویش ههلگیرساندنی جهنگی جیهانی دووهم بوو(1939-1945)ز,كه به ملوینان هاولاتی تیدا مردن و مالویرانی گهورهیی بهدوایی خویدا هینا,گهورهترین چهكی كومهلكوژی تیدا بهكارهینرا كه چهكی(ئهتۆم)بوو.
دوایی كۆتایی هاتنی جهنگی جیهانی دووهم ههموو ئامانجهكانی جولهكه بهدی هاتن بۆ دروستكردنی دهولهتی سهربهخۆی جولهكه،بۆیه تهنیا دوایی سێ سال له كۆتایی هاتنی جهنگ،بۆیهكهم جار له سالی (1948)زجولهكه اعلانی دامهزراندنی دهولهتی (ئیسرائیل)ی كرد له فهلهستین و قودسی كرده پایتهختی دهولهتهكه،كه زۆربهی ولاتان دانیان نا بهم دهولهتهدا،بینیمان دوای (51)سال له دارشتنی برگهكانی پرۆتۆكۆلات جولهكه توانیان گهورهترین خهونیان بهدی بینن له خۆرههلاتی ناوهراست كه خهونی له میژینهیان بوو.