و/ عەبدولکەریم پێنجوێنی
ییهزیدی: یا یهزدی هۆزێكن له سهرووی (وان و سنجار و جزیرهی
ابن عومهر)دا. كه یهزدان پهرستیان پێ ئهڵێن (یهزدان) كۆی (یزد)ه.
بهههڵه به هۆزی دهرسیملی و سنجار ئهڵێن (یهزیدی)، وهك له پاشماوه
دێرینهكاندا دهركهوتوه ئهم هۆزه پێش یهزید، بهڵكو پێش ئیسلامیش
لهم ناوچهیهدا بوون. به (یهزدی) بهناو بانگ بوون، جگه لهوهی
ئهمانه به كوردی گفتوگۆ ئهكهن شهیتان پهرستن و نویژیشیان به
كوردیه رِایان وایه كه (یهزدخوا)یش ههر به كوردی ئهدوێ.(1)
یهعحوبی: ئهم هۆزه له دهورو بهری موسڵ و چیای گودی دا جێ گیرن لهوه
ئهچێ له پاشماوهی گودییهكان بن وهك مهسعودی له مروج الذهب دا
وتویهتی. یوسووهندی: یا یوسف وهندی نزیكهی (500) خێزانن له (ئالشتر)دا
جێ گیرن ئهمانه بهشێكن له چوار هۆزهكهی پشتكۆ. یوسو یار ئهحمهدی:
یوسف یار ئهحمهدی ئهمانه له ناوچهی كرماشان دا جێ گیرن، به پێی
لێكۆڵینهوهیهكی لیژنهی (عصبه الأَمم) هۆزی (سارلی، با جۆران، شاباك)یش
كوردن، ل ( 60). جگه لهمانهی، باسمان كرد لهم شوێنانهی خوارهوهش
كۆمهڵێكی زۆر له نهتهوهی كورد ههن. ئهفغانستان، بلوجستان، سیستان،
سندهند، بغداد، دیالی، كوت، قزرابات، شارهبان،سووریه، شامات، فهلهستین،
ئاسیای بچووك.(2)
سێر مارک سایکس له لاپهڕه 553 تا 558 دهربارهی ئه هۆزه دهدوێ.
تێبینی:
بهپێی ژمارهی ئهو خێزانانهی که لهم بهشی (هۆزهکانی کورد)دا به
پشت بهستن به سهرچاوهی به هێزهوه دیاری کراوه، جگه لهوهی که
به دهیان هۆزیشیان ژمارهی خێزانهکانیان دیاری نهکراون که ئهوانیش
بهلای ههره کهمیهوه چواریهکی ژمارهی خێزانه دیاری کراوهکان
ئهبن. که تێکڕای ئهو ژمارهی خێزانه دیاری کراوانه له نووسهری ئهم
مێژوهوه لهم بهشهدا جێگیری کردوون بریتیه له ( ) خێزان، ئهبێ
ئهوهش بزانین ئهم ژمارانه 70 ساڵێک بهر له ئێستان. وه به پێی
ژمارهی خێزانی خێڵه کوردهکانیش که زۆر خێزانی وههایان ههن ژمارهی
ئهگاته پتر له 30 کهس له یهك خێزاندا، چونکه ڕهوشت و نهریتی
خێڵهکی له کوردهواریدا وههایه که کوڕ یا برا ژنیان هێناو که کوڕی
ئهوانیش ژنیان هێنا جیا نابنهوه. بۆ ئهوهی ژمارهی خێزانهکایان زۆرتر
بێ و ئهو زۆریه مایهی هێزو دهسهڵات و توانایی و دارایی و شانازی و
بهناوبانگییه بهلایانهوه. بهمهش ئهتوانن ئاژهڵهکانیان بپارێزن
له دهست درێژی کهسانی تر، چونکه مایهی خێڵهکی ئاژهڵه. جا بهم
شیکردنهوهیه ئهگهر ژمارهی مام ناوهندی کهسانی تهنها ههر یهك
خێزانی هۆزهکانی کورد به 10 کهس دابنێین، وهك لهسهرهتای ئهم
مێژووهدا ڕاستی ئهم دانانه جێگیر کراوه ئهوا بهم پێیه ژمارهی
تهنیا هۆزه دیاری کراوهکان ئهگاته نزیکهی 10 ملیۆن و نیو کهس ئهمه
جگه له شار نشینهکان و ئهوانی ژمارهی دیاری نهکراوه یا لهم
مێژووهدا ناو نوس نهکراون و ئهوانی له کۆنهوه ڕواڵهتی هۆزایهتیان
بهسهرهوه نهماوه یا یهوانهی لهدهرهوهی کوردستانن که ئهوانیش
پتر له دوو ئهوهندهی ژمارهی دیاری کراوهکان ئهبن کهواته
ئهگهینه ئهو ئهنجامه باوهڕپێکراوهی که بتوانین ژمارهی ههموو
کورد به کهمیهوه له کوردستان و دهرهوهیدا به پتر له 30 ملیۆن
کهس دابنێین.
وتهیهك
ئهگهر ئێمه
بمانهوێ به شێوهیهكی گشتی دهربارهی ههڵس و كهوت و رِابووردووى
كورد بنووسین. ئهوا ئهم كتێبه له سنوور ئهچێته دهرهوه، بهڵام
تهنها ئهوهنده ئهڵێم نهتهوهی كورد دهورێكی كاریگهرو سهرهكی
دیوه له پێش خستن و دامهزراندنی دهوڵهتی ئێران ههروهها له
پێشكهوتن و گهشه كردنی ئیسلام له ناوچهكهدا یهكێك له هۆ
سهرهكیهكانی دهناسرێت. بهتایبهت زاناو فهرماندارهكانی كورد ڕۆڵێکی
گرنگیان بینیوه له بڵاو كردنهوهو گهشهدان به ئاینی ئیسلام و له
دهسهڵاَت و ههیبهتی ئێران دا. له سهرهتای پهیدا بوونی دهوڵهتی
عهباسیهو نهتهوهی كورد و پیاوه ناودارهكانی هۆیهكی سهركی بوون بۆ
بڵاَو كردنهوهی ئاینی ئیسلام لهوڵاتی فارس و عیراقدا. وهكو ناودارو
خاوهن دهسهڵات (ابو سلمی خوراسانی) كه به یهكێك له كوردهكانی
خۆراسان ناو ئهبرێت بهدهستی دامهزرێنهری دهوڵهتی عهباسی
(ئهبوجهعفهری منصور) كوژرا. وهك (أبو دلاَمه) غوڵامی حهبهشی لهكاتی
كوشتنی (ابو مسلم)دا ئهڵێت:
أیا مجرم ما غیر الله نعمتا علی عبده حتی یغیرها العبد
أخی دولة المنصور حاولت غدرنا ألا أن أهل الغدر آباؤك الكرد
پهیدا
بوونی دهوڵهتی عهباسی به تهواوی شێوازی وڵاتى ئێرانی گۆڕی و له
تیاچوون ڕزگاری كرد. كه دهسهڵات و ههیبهتی خۆی له دهست دا بوو
ههمووی بۆ گهڕِایهوه. له نزیك (زێ) توانیان تۆڵهی تێك شكانهكهی
(نههاوهند) بسێننهوه. (ولیام مۆلبێرو دۆزی) مێژوو نوسان ئهڵێن: له
سهردهمی خهلیفهكانی عهباسی دا ئێران دهسهڵاَت و شهوكهتی له دهست
دابوو، بهڵام زۆر به ژیری و ئازایی توانیان دهسهڵات بگێرِنهوه دهست
و فهرمانرِهوایهتی ناوچهكهیان كهوتهوه دهست، توانیان یادی جهژنی
نهورۆز به ئازادی بكهنهوه. زاناو رِۆشنبیرهكانی كورد توانیویانه
سامانێكی زۆر له زانست و ئهدهب بنوسن وهك (نحو، صرف، فقه، اصول، حساب،
هندسه، ئهستێرهناسی)... هتد، كه له حوجرهو قوتابخانه ئاینیهكاندا
تا ئێستاش سوودی لێ وهرئهگیرێ. ههروهك مێژوو نیشانمان ئهدات تاج و
تهخت و دهسهڵاتى سهردارانی ئێران لهلایهن بێچوه شێرانی كوردهوه
به دهست و بازوو گورزو خهنجهرو شمشێری ئهوانهوه پارێزراوه. وهكو
(گیو، گودهرز، تۆرگین، بههرامی گوڕ، چۆپین، فهرهاده شیرین، حسین
كورد)(1) ... هتد ئهمانه بهسهردارانی ناوداری كورد ناو ئهبرین
كهبوونهته هۆی شان و شكۆو دهسهڵات و مانهوهی سهرداران و
گهورهكانی كوردو پارس. كردهوه ئازاكانی (ئهحمهدی كوڕی مهروان)
مهشهوور به ( نصر الدوله) دامهزرێنهری دهوڵهتی (مهروانیه)ی كوردی.
پاڵهوانیهتی سهلاحهدینی ئهیوبی سهرداری دهوڵهتی ئهیوبیهی کوردی
که جێی شانازی ههموو موسوڵمانێکی سهر ئهم زهویهیه. پیاو چاکی و
دڵپاکی و دلێری سهرداری زهند (کهریم خانی زهند) دامهزرێنهری
دهوڵهتی زهندی کوردی.خزمهت گوزاری فهرمانڕهوای (ئهخشیدیه)ی شام و
تێكۆشانی (ئال خورشید) له لوڕستانی بچووك. پاڵهوانیهتی
(دیالمه)(ئالبویه) له شیرازو بهغدا ئهمانه لاپهڕهكانی مێژووی
كوردیان پرشنگدار كردوه.
1. بنهماڵهی قارهمانی ئهفسانهیی ئێران (زاڵ)باوکی ڕۆستهم کوردن و ههروهك حاجی قادر ئهفهرموێ گوردی شانامه پاکیان کوردن
ئهو
بهڵگانهی باسمانكرد ڕێگامان پێ ئهدهن كه بڵێین "نهتهوهی كورد
هاوبهشی تهواوی كردوه له پێش خستن و بڵاو كردنهوهی زانستی ئیسلام و
پهرهپێدانی، دیسانهوه كورد هۆیهكی سهرهكی بووه بۆ سهربهرزی و
سهر فرازی دهوڵهتی ئێران". ئهگهر سهردانێكی سهر تاسهری كوردستان
بكهین و چاوی سهرنجی بدهینێ ئهبینین سهرتاسهری ئهم وڵاته پڕه له
قهڵاو دیوارو سهنگهرو بورج و خهندهكی جهنگی. له دامێن و لوتكهی چیا
سهركهشهكانی له پانتایی دهشت و لهسهر گردۆڵكهكاندا. ئهمانه
ههمووی نیشانهی سهربهرزی و سهربڵندی خهڵكی ئهم وڵاَتهیه بۆ
پاراستن و لووت شكاندنی دوژمنان و داگیر كهرانی. زۆربهیان پاشماوهو
شوێنهواریان تائێستاش له كوردستاندا ماوهتهوه. (قهڵاَى كهرهفتو)
یهكێكه لهو پاشماوه دێرینانه (ئهم قهڵاَیه ئهشكهوتێكی گهورهی
موههندیسیه كه تا ئێستا گهرِۆكهكانیش نهیانتوانیوه به تهواوی
پێیدا بگهرِێن له ناوچهی سهقزه). ییهزیدی: یا یهزدی
هۆزێكن له سهرووی (وان و سنجار و جزیرهی ابن عومهر)دا. كه یهزدان
پهرستیان پێ ئهڵێن (یهزدان) كۆی (یزد)ه. بهههڵه به هۆزی دهرسیملی و
سنجار ئهڵێن (یهزیدی)، وهك له پاشماوه دێرینهكاندا دهركهوتوه
ئهم هۆزه پێش یهزید، بهڵكو پێش ئیسلامیش لهم ناوچهیهدا بوون. به
(یهزدی) بهناو بانگ بوون، جگه لهوهی ئهمانه به كوردی گفتوگۆ
ئهكهن شهیتان پهرستن و نویژیشیان به كوردیه رِایان وایه كه
(یهزدخوا)یش ههر به كوردی ئهدوێ.(1) یهعحوبی: ئهم هۆزه له دهورو
بهری موسڵ و چیای گودی دا جێ گیرن لهوه ئهچێ له پاشماوهی گودییهكان
بن وهك مهسعودی له مروج الذهب دا وتویهتی. یوسووهندی: یا یوسف وهندی
نزیكهی (500) خێزانن له (ئالشتر)دا جێ گیرن ئهمانه بهشێكن له چوار
هۆزهكهی پشتكۆ. یوسو یار ئهحمهدی: یوسف یار ئهحمهدی ئهمانه له
ناوچهی كرماشان دا جێ گیرن، به پێی لێكۆڵینهوهیهكی لیژنهی (عصبه
الأَمم) هۆزی (سارلی، با جۆران، شاباك)یش كوردن، ل ( 60). جگه لهمانهی،
باسمان كرد لهم شوێنانهی خوارهوهش كۆمهڵێكی زۆر له نهتهوهی كورد
ههن. ئهفغانستان، بلوجستان، سیستان، سندهند، بغداد، دیالی، كوت، قزرابات،
شارهبان،سووریه، شامات، فهلهستین، ئاسیای بچووك.(2) سێر مارک سایکس
له لاپهڕه 553 تا 558 دهربارهی ئه هۆزه دهدوێ.تێبینی: بهپێی
ژمارهی ئهو خێزانانهی که لهم بهشی (هۆزهکانی کورد)دا به پشت بهستن
به سهرچاوهی به هێزهوه دیاری کراوه، جگه لهوهی که به دهیان
هۆزیشیان ژمارهی خێزانهکانیان دیاری نهکراون که ئهوانیش بهلای ههره
کهمیهوه چواریهکی ژمارهی خێزانه دیاری کراوهکان ئهبن. که تێکڕای
ئهو ژمارهی خێزانه دیاری کراوانه له نووسهری ئهم مێژوهوه لهم
بهشهدا جێگیری کردوون بریتیه له ( ) خێزان، ئهبێ ئهوهش بزانین ئهم
ژمارانه 70 ساڵێک بهر له ئێستان. وه به پێی ژمارهی خێزانی خێڵه
کوردهکانیش که زۆر خێزانی وههایان ههن ژمارهی ئهگاته پتر له 30
کهس له یهك خێزاندا، چونکه ڕهوشت و نهریتی خێڵهکی له کوردهواریدا
وههایه که کوڕ یا برا ژنیان هێناو که کوڕی ئهوانیش ژنیان هێنا جیا
نابنهوه. بۆ ئهوهی ژمارهی خێزانهکایان زۆرتر بێ و ئهو زۆریه مایهی
هێزو دهسهڵات و توانایی و دارایی و شانازی و بهناوبانگییه
بهلایانهوه. بهمهش ئهتوانن ئاژهڵهکانیان بپارێزن له دهست درێژی
کهسانی تر، چونکه مایهی خێڵهکی ئاژهڵه. جا بهم شیکردنهوهیه
ئهگهر ژمارهی مام ناوهندی کهسانی تهنها ههر یهك خێزانی هۆزهکانی
کورد به 10 کهس دابنێین، وهك لهسهرهتای ئهم مێژووهدا ڕاستی ئهم
دانانه جێگیر کراوه ئهوا بهم پێیه ژمارهی تهنیا هۆزه دیاری
کراوهکان ئهگاته نزیکهی 10 ملیۆن و نیو کهس ئهمه جگه له شار
نشینهکان و ئهوانی ژمارهی دیاری نهکراوه یا لهم مێژووهدا ناو نوس
نهکراون و ئهوانی له کۆنهوه ڕواڵهتی هۆزایهتیان بهسهرهوه
نهماوه یا یهوانهی لهدهرهوهی کوردستانن که ئهوانیش پتر له دوو
ئهوهندهی ژمارهی دیاری کراوهکان ئهبن کهواته ئهگهینه ئهو
ئهنجامه باوهڕپێکراوهی که بتوانین ژمارهی ههموو کورد به کهمیهوه
له کوردستان و دهرهوهیدا به پتر له 30 ملیۆن کهس
دابنێین.وتهیهكئهگهر ئێمه بمانهوێ به شێوهیهكی گشتی دهربارهی
ههڵس و كهوت و رِابووردووى كورد بنووسین. ئهوا ئهم كتێبه له سنوور
ئهچێته دهرهوه، بهڵام تهنها ئهوهنده ئهڵێم نهتهوهی كورد
دهورێكی كاریگهرو سهرهكی دیوه له پێش خستن و دامهزراندنی دهوڵهتی
ئێران ههروهها له پێشكهوتن و گهشه كردنی ئیسلام له ناوچهكهدا
یهكێك له هۆ سهرهكیهكانی دهناسرێت. بهتایبهت زاناو
فهرماندارهكانی كورد ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوه له بڵاو كردنهوهو
گهشهدان به ئاینی ئیسلام و له دهسهڵاَت و ههیبهتی ئێران دا. له
سهرهتای پهیدا بوونی دهوڵهتی عهباسیهو نهتهوهی كورد و پیاوه
ناودارهكانی هۆیهكی سهركی بوون بۆ بڵاَو كردنهوهی ئاینی ئیسلام
لهوڵاتی فارس و عیراقدا. وهكو ناودارو خاوهن دهسهڵات (ابو سلمی
خوراسانی) كه به یهكێك له كوردهكانی خۆراسان ناو ئهبرێت بهدهستی
دامهزرێنهری دهوڵهتی عهباسی (ئهبوجهعفهری منصور) كوژرا. وهك (أبو
دلاَمه) غوڵامی حهبهشی لهكاتی كوشتنی (ابو مسلم)دا ئهڵێت: أیا مجرم
ما غیر الله نعمتا علی عبده حتی یغیرها العبد أخی دولة المنصور حاولت
غدرنا ألا أن أهل الغدر آباؤك الكرد پهیدا بوونی دهوڵهتی عهباسی به
تهواوی شێوازی وڵاتى ئێرانی گۆڕی و له تیاچوون ڕزگاری كرد. كه دهسهڵات
و ههیبهتی خۆی له دهست دا بوو ههمووی بۆ گهڕِایهوه. له نزیك (زێ)
توانیان تۆڵهی تێك شكانهكهی (نههاوهند) بسێننهوه. (ولیام مۆلبێرو
دۆزی) مێژوو نوسان ئهڵێن: له سهردهمی خهلیفهكانی عهباسی دا ئێران
دهسهڵاَت و شهوكهتی له دهست دابوو، بهڵام زۆر به ژیری و ئازایی
توانیان دهسهڵات بگێرِنهوه دهست و فهرمانرِهوایهتی ناوچهكهیان
كهوتهوه دهست، توانیان یادی جهژنی نهورۆز به ئازادی بكهنهوه.
زاناو رِۆشنبیرهكانی كورد توانیویانه سامانێكی زۆر له زانست و ئهدهب
بنوسن وهك (نحو، صرف، فقه، اصول، حساب، هندسه، ئهستێرهناسی)... هتد،
كه له حوجرهو قوتابخانه ئاینیهكاندا تا ئێستاش سوودی لێ وهرئهگیرێ.
ههروهك مێژوو نیشانمان ئهدات تاج و تهخت و دهسهڵاتى سهردارانی ئێران
لهلایهن بێچوه شێرانی كوردهوه به دهست و بازوو گورزو خهنجهرو
شمشێری ئهوانهوه پارێزراوه. وهكو (گیو، گودهرز، تۆرگین، بههرامی
گوڕ، چۆپین، فهرهاده شیرین، حسین كورد)(1) ... هتد ئهمانه
بهسهردارانی ناوداری كورد ناو ئهبرین كهبوونهته هۆی شان و شكۆو
دهسهڵات و مانهوهی سهرداران و گهورهكانی كوردو پارس. كردهوه
ئازاكانی (ئهحمهدی كوڕی مهروان) مهشهوور به ( نصر الدوله)
دامهزرێنهری دهوڵهتی (مهروانیه)ی كوردی. پاڵهوانیهتی سهلاحهدینی
ئهیوبی سهرداری دهوڵهتی ئهیوبیهی کوردی که جێی شانازی ههموو
موسوڵمانێکی سهر ئهم زهویهیه. پیاو چاکی و دڵپاکی و دلێری سهرداری
زهند (کهریم خانی زهند) دامهزرێنهری دهوڵهتی زهندی کوردی.خزمهت
گوزاری فهرمانڕهوای (ئهخشیدیه)ی شام و تێكۆشانی (ئال خورشید) له
لوڕستانی بچووك. پاڵهوانیهتی (دیالمه)(ئالبویه) له شیرازو بهغدا
ئهمانه لاپهڕهكانی مێژووی كوردیان پرشنگدار كردوه.1. بنهماڵهی
قارهمانی ئهفسانهیی ئێران (زاڵ)باوکی ڕۆستهم کوردن و ههروهك حاجی
قادر ئهفهرموێ گوردی شانامه پاکیان کوردن ئهو بهڵگانهی باسمانكرد
ڕێگامان پێ ئهدهن كه بڵێین "نهتهوهی كورد هاوبهشی تهواوی كردوه
له پێش خستن و بڵاو كردنهوهی زانستی ئیسلام و پهرهپێدانی، دیسانهوه
كورد هۆیهكی سهرهكی بووه بۆ سهربهرزی و سهر فرازی دهوڵهتی ئێران".
ئهگهر سهردانێكی سهر تاسهری كوردستان بكهین و چاوی سهرنجی بدهینێ
ئهبینین سهرتاسهری ئهم وڵاته پڕه له قهڵاو دیوارو سهنگهرو بورج و
خهندهكی جهنگی. له دامێن و لوتكهی چیا سهركهشهكانی له پانتایی
دهشت و لهسهر گردۆڵكهكاندا. ئهمانه ههمووی نیشانهی سهربهرزی و
سهربڵندی خهڵكی ئهم وڵاَتهیه بۆ پاراستن و لووت شكاندنی دوژمنان و
داگیر كهرانی. زۆربهیان پاشماوهو شوێنهواریان تائێستاش له كوردستاندا
ماوهتهوه. (قهڵاَى كهرهفتو) یهكێكه لهو پاشماوه دێرینانه (ئهم
قهڵاَیه ئهشكهوتێكی گهورهی موههندیسیه كه تا ئێستا
گهرِۆكهكانیش نهیانتوانیوه به تهواوی پێیدا بگهرِێن له ناوچهی
سهقزه