و/ لقمان امین

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ئه‌سڵ له‌وه‌ی که‌ شه‌ڕ به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وانه‌ی که‌ مه‌نع ده‌که‌ن و به‌کوردیه‌که‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ مل که‌چ نابن و نایه‌نه‌ سه‌ر خه‌ت ، فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم :{أمرت أن أقاتل الناس حتی یشهدوا أن لاإله‌ إلا الله‌ وأن محمد رسوڵ الله‌ فمن قالها فـقـد عصم مني ماله‌ ونفسه‌ إلا بحقها وحسابه‌ علی الله‌ } أبوبکرالصدیق ئه‌مه‌ی کرده‌ به‌ڵگه‌ بۆ کوشتاری ئه‌وانه‌ی زه‌کاتیان مه‌نع کرد وهه‌روه‌ها ئه‌وه‌شی ووت    والله‌ ئه‌گه‌ر جڵه‌وی یان ڕه‌شمه‌ی یه‌ك حوشتریان دابێت به‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم ئه‌گه‌ر نه‌مده‌نێ کوشتاریان ده‌که‌م }هه‌روه‌ها فه‌رمانی به‌ خالیدی کوڕی ولید کرد که‌ کوشتاریان بکات له‌سه‌ر پێنچ شت ، که‌ شهاده‌ت بهێنن أشهد أن لاإله‌ إلا الله‌ وأن محمد عبده‌ ورسوله‌ ، نوێژبکه‌ن ،زه‌کات بده‌ن، ڕۆژوی مانگی رمصان ، حج کردن } وه‌به‌شداری شه‌ڕی مه‌نع که‌ره‌کانیان کرد گه‌وره‌پیاوانی صحابه‌ وئه‌وه‌ش بوو به‌[ إجماع] کۆو یه‌ك ده‌نگی زانایان ،زانایانیش ئه‌وه‌یان فه‌رموه‌ که‌ واجبه‌ جیهادي کۆمه‌ڵی مه‌نع که‌ران .

 قورطبيده‌ڵێتج3/263 له‌[أحکام القرآن]دا {ابن عباسده‌ڵێت، هه‌رکه‌سێك ئه‌گه‌ر پیشه‌ی سوو بوو[الربا] وازی لێنه‌ هێنا له‌سه‌ر ئیمامه‌ که‌ داوای تۆبه‌کردنی لێبکات ، ئه‌گه‌ر تۆبه‌ی نه‌کرد ئه‌وا له‌سه‌ری ده‌درێت ...} .

ابن خویز منداد ده‌ڵێت {ئه‌گه‌ر خه‌ڵکی شارێك هه‌مویان له‌سه‌ر سووخوارد [الربا]وسوو وه‌رگردن ڕێکبون وبه‌حه‌ڵاڵیان دانا وحه‌ڵاڵیان کرد ، ئه‌وه‌ به‌مورته‌د داده‌نرێن و ئه‌رکی ئیمامه‌ که‌ شه‌ڕیان به‌رامبه‌ر بکه‌ن } .

ابن التیمیة 501/ 28 دا ده‌ڵێت .

{هه‌رکۆمه‌ڵ وپێڕێك ئه‌گه‌ر پابه‌ند نه‌بێت به‌ واجبه‌ شه‌رعیه‌کانه‌وه‌ که‌ به‌ئاشکرا ده‌کرێت ، وه‌کو [نوێژ، ڕۆژوو،زه‌کات ] ئه‌وانه‌ ده‌بێ شه‌ڕیان به‌رامبه‌ر بکرێت تاوه‌کو پابه‌ند ده‌بن به‌و ئه‌رك واجباتانه‌وه‌ و شه‌رع به‌رپاده‌که‌ن ] بۆ زیاتر له‌وبابه‌تانه‌ بۆزیاتر تێگه‌یشتن ته‌ماشای ئه‌وه‌بکه‌ن که‌ له‌ لاپه‌ڕه‌کانی 468+472+502+510+551+558+545+472 له‌ مجلدی 28 له‌ الفتاوی .

علي جریشة له‌کتابی {أرکان الشریعة الإسلامیة\ص37}دا ده‌ڵێت:{ داکۆکی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نی یه‌ که‌ کوشتاری خه‌ڵكێك بکرێت که‌ مه‌نعی هه‌ندێك له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلام بکات یان گشتی به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ مه‌نعی هه‌موو شه‌ریعه‌تی خوا ده‌کات له‌ پێشتره }.

ئه‌وکه‌سانه‌ی که‌ مه‌نعی چه‌ند شتێك ده‌که‌ن له‌شه‌رعدا کوشتاریان ده‌کرێت ئه‌گه‌رچی که‌ باوه‌ڕیشیان به‌ چه‌ند شتێکیتری شه‌رع هه‌بێت ، ابن التیمیة ده‌ڵێت 57/ج35 :{هه‌روه‌کو ئه‌وانه‌ی که‌ مه‌نعی زه‌کاتیان کرد ابوبکری الصدیق وصحابه‌ به‌ڕێزه‌کان کوشتاریانیان کرد ده‌ست پێشخه‌ر بون له‌ کوشتاریاندا ، کاتێك که‌ ووتی والله‌ ئه‌گه‌ر جڵه‌وی حوشترێکیان دابێط به‌ ثێغه‌مبه‌ر(صلی الله‌ علیه‌ وسلم )ئێستا نه‌یده‌ن کوشتاریان ده‌که‌م }.

کوشتاریان ده‌کرێت ئه‌گه‌ر مه‌نعی واجبێکیان کرد ئه‌گه‌رچی باوه‌ڕیشیان به‌واجبێتی ئه‌و واجبه‌ هه‌بێت ، پاشان داکۆکی له‌نێوان زانایاندا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ ئایه کوفره‌ و ۆپێی کافرده‌بن به‌ومه‌نعکردنه‌ یان نا ؟ ئیمام علی ڕه‌زاوڕه‌حمه‌تی خوای له‌سه‌ربێت کوشتاریانی کردوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ دانیان به‌واجبێتداناوه ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر دوو قه‌وله‌ ، ئیمام أحمد دوو قه‌ولی هه‌یه‌ که‌ له‌سه‌ر خوارجه‌کان ووتویه‌تی . به‌ڵام [أهل البغي] یاخی بوه‌کان ته‌نها به‌ یاخی بونیان ته‌کفیر نه‌کراون ، به‌کافریانیان نه‌زانیوه‌ به‌ [اتفاق] ڕێکه‌وتنی زانایانی دین چونکه‌ قورئان به‌ڕاشکاوی له‌باره‌یانه‌وه‌ باسی لێوه‌کردوه‌ که‌ ئیماندارن و برایانن له‌دیندا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش که‌ کوشتاریانیان کرده‌ ،خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی:{‌‌  وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ } . والله‌ أعلم .