و/عەبدولکەریم پێنجوێنی

 

كوردستان پێك هاتوه‌‌ له‌‌ شه‌‌ش ویلایه‌‌ت (والى نشین – ئه‌‌میرنشین) به‌‌م شێوه‌‌یه‌‌: أ‌. دیاربه‌‌كر: شاره‌‌ گرنگه‌‌كانی ئه‌‌م ویلایه‌‌ته‌‌ بریتین له‌‌:1- دیاربه‌‌كر: مه‌‌ڵبه‌‌ندی ناوچه‌‌كه‌‌یه ‌‌و ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ نزیك رِوباری دیجله‌‌وه‌‌ دانیشتوانى شاره‌‌كه‌‌ نزیكه‌‌ی(35) هه‌زار كه‌‌س ئه‌‌بن.

 

2- میافارقین: شارێكی خۆشه‌‌و به‌‌ئاو و باخى زۆر به‌‌ناوبانگه‌.

 

 

3- ماردین: ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ دامێنى چیای ماردینه‌وه‌‌. شارێكی گه‌‌وره‌‌یه‌‌ و به‌‌ ماری گه‌‌زنده‌‌ ناوداره‌‌.

 

4- نه‌‌سیبین: هاوینه‌‌ هه‌وارێكی خۆشه‌‌ خاوه‌‌نى باخ و ئاوی زۆره‌.

 

 

5- ئارغه‌‌نى: شارێكی پیشه‌‌سازی یه‌‌و كانى مس و فافۆن و ئاسنى تیایه‌.

 

6- سوره‌‌ك

 

 

7- ئامه‌‌‌د: بریتین له‌‌ 7 شار له‌‌ رِۆژئاوای دیجله.‌‌

 

8- جزیره‌‌ی ابن عمر: به‌‌ جزیره‌‌ ناودار رِوباری دیجله‌‌ی پێدا تێپه‌‌ر ئه‌‌كات.

 

9- نه‌‌یشاپور

 

 

10- سه‌‌عره‌‌ت

 

11- نه‌‌رجه‌‌كی

 

 

12- بۆتان

 

ب‌. 1. موسل:- مه‌‌ڵبه‌‌ندی ویلایه‌‌ته‌‌كه‌‌یه‌‌، ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ لای رِاستى دیجله‌‌وه‌‌ كه‌‌لاوه‌‌كانى نه‌‌ینه‌‌وا كه‌‌ پایته‌‌ختى ئاشوریه‌‌كان بووه‌‌ نزیكیه‌ی(20) كیلومه‌‌تر له‌‌م شاره‌‌وه‌‌ دووره‌ له‌‌ كۆتایی سه‌‌ده‌‌ی حه‌‌وته‌‌مى پێش زایین یانى(606) پ ز كورده‌كانى ورمێ له‌‌گه‌‌ڵ كورده‌‌ ماده‌‌كانا (عیراقى عه‌‌جه‌‌م) به‌‌ سه‌‌ركردایه‌تى(كواكسار) و هاو په‌‌یمانیه‌تى(بابلیه‌‌كان) نه‌‌ینه‌‌وایان داگیر كرد و بۆ هه‌‌میشه‌‌یی كردویانه‌‌ به‌‌ كه‌‌لاوه ‌‌و فه‌‌رمانرِه‌‌وایه‌‌تى ئاشوورییان له‌‌ناو بردوه‌‌.

 

2. ئه‌‌ربیل- هه‌‌ولێر: به‌‌هۆی شكاندنى سوپای(دارا) له‌‌م شوێنه‌‌دا به‌‌ده‌‌ستى ئه‌‌سكه‌‌نده‌‌ری مه‌‌قدۆنى به‌‌شارێكی مێژوویی ئه‌‌ژمێررێ.

 

 

1. سوله‌‌یمانى: له‌‌ كۆندا كورد پێ ی وتوه‌‌ شارباژێر. له‌‌م دواییه‌‌دا ئیبراهیم پاشای بابان به‌‌ ناوی باپیریه‌‌وه‌‌ ساڵی(1787)ی زاینى ئاوه‌‌دانى كرده‌‌وه‌‌. بوه‌ پایته‌ختى ئه‌ماره‌تى بابان.

 

2. بستان

 

3. كه‌‌ركوك: له‌‌ كۆندا (ئارباخا)ی پێ وتراوه‌‌. شارێكی نه‌‌وتى گرنگه‌‌.

 

4. سنجار – شه‌‌نگار

 

5. عه‌‌قره‌‌ - ئاكرێ

 

6. عه‌‌مادیه‌‌

 

7. رِه‌‌واندوز: له‌‌ دوو به‌‌ش پێك هاتوه‌‌ رِه‌‌وه‌‌ند -دژ- واتا قه‌ڵاى ڕِه‌‌وه‌‌ند، كۆچه‌‌ره‌‌كان له‌‌ رِه‌‌وه‌‌نده‌‌كانى هه‌‌رێمى(دوین – كه‌‌ ئێسته‌‌ كه‌‌وتۆته‌‌ هه‌‌ریمى – كه‌‌نجه)‌‌.

 

8. كفری

 

9. سه‌‌لاحیه ‌‌(تێبینى – كفری و سه‌‌لاحیه‌‌ یه‌‌ك جێگه‌‌یه‌‌)

 

10. گوڵ عه‌‌نبه‌‌ر: یا (خلمار) گه‌‌ ئێستا بۆته‌‌ خورمال ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ دامێنى شاخه‌‌كانى سورێن یانى رِوژهه‌‌لاَتى ده‌‌شتى شاره‌‌زوور.

 

 

ج. سنه‌‌ یا ئه‌رده‌لاَن: بۆیه‌‌ ئه‌رده‌‌لانی پێ وتراوه، ‌‌چونكه‌‌ مه‌‌ڵبه‌ندی فه‌‌رمانرِه‌‌وای ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان بووه‌‌. ئه‌‌رده‌‌ڵ – بابا گه‌‌وره‌‌ی بنه‌ماڵه‌‌ی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كانه‌‌ و ناوی رِاسته‌‌قینه‌‌ی (فه‌‌یروزی كورِی خه‌‌سره‌‌و)ه‌‌. ئه‌‌رده‌‌ڵ ساڵی(137)ی كۆچی له‌‌ سه‌‌رده‌‌مى فه‌‌رمانرِه‌‌وایی(ابو العباس عبدالله عباس) به‌ یارمه‌‌تى(ابو سلمى خۆراسانى) ناوچه‌‌ی موسڵ و دیاربه‌‌كری داگیر كردوه‌‌ له‌‌پاشدا له‌‌گه‌‌ڵ له‌‌شكره‌‌كه‌‌یدا رِووه‌‌و شاره‌‌زوور هاتوه‌‌ تا ساڵی(564) ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان له‌‌ شاره‌‌زووردا فه‌‌رمانرِه‌‌وا بوون له‌‌ پاشدا ده‌‌ستیان به‌‌سه‌‌ر ناوچه‌ی سنه‌‌دا گرتوه‌‌. شاره‌‌ گرنگه‌‌كانى ئه‌و ویلایه‌ته‌ بریتى یه‌‌ له‌‌:

 

1- سنه: ‌‌(سنندج) یا (سنادژ) یا كوردستان: مه‌‌ڵبه‌‌ندی فه‌‌رمانرِه‌‌وایی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان ئه‌‌كه‌‌وێته‌ سه‌‌رووی دامێنى كێوی ئاییده‌‌ره‌‌وه‌‌. ئاوو هه‌وایه‌‌كی سازگاری هه‌‌یه‌‌ عه‌‌ره‌‌به‌‌كان سنادژیان كردوه‌‌ به‌‌ سنندج، هه‌‌ندێك به‌ هۆی ئه‌‌و دوو نوونه‌‌وه‌‌ كه‌‌ له‌‌ عه‌‌ربیه‌كه‌‌ی دا هاتوه‌‌ ئه‌‌ڵێن بنه‌‌رِه‌‌تیى وشه‌‌كه‌‌ له‌‌ (سانان دژ)ه‌‌ وه‌‌ هاتووه‌‌ یانى قه‌لاَى فه‌‌رمانرِه‌واكان. چونكه‌‌ له‌‌ زمانى كوردیدا به‌ سوڵتان ئه‌ڵێن (سان) ئه‌م ڕایه‌ هه‌له‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ کورده‌واریدا ته‌‌نها به‌‌ ده‌سه‌لاَتداره‌‌كانى هه‌‌ورامانیان وتوه‌‌(سان). له‌‌ سه‌‌رده‌‌مى فه‌‌رمانرِه‌‌وایی شا ئیسماعیلى سه‌فه‌‌وی دا ده‌‌وڵه‌تى عوسمانیه‌‌كان هاتن له‌‌قه‌‌بى(پاشا)یان دا به‌‌سه‌‌ركرده‌‌ كورده‌‌كانى سه‌‌ر سنووری ئێران بۆیه‌‌ شا ئیسماعیل له‌‌قه‌‌بى(سان)ی دا به‌ ده‌سه‌لاَتدارو سه‌‌ردارانى هه‌‌ورامان و له‌‌قه‌‌بى(خان) یشى دا به‌‌ ده‌سه‌لاَتدارانى ناوچه‌ی سنه‌‌. هه‌‌ردوو ناز ناوه‌‌كه‌‌ به‌‌رانبه‌‌ر نازناوی پاشای عوسمانیه‌‌كان بوه‌‌ له‌‌و كاته‌‌وه‌‌ به‌‌ ده‌سه‌لاَتدارانى هه‌‌ورامانیان وتوه‌‌ سان و به‌ ده‌سه‌لاَتدارانى ناوچه‌‌ی سنه‌‌یشیان وتوه‌‌ خان. هیچ كاتیك سانه‌‌كانى هه‌‌ورامان له‌‌ سنه‌‌دا فه‌‌رمانرِه‌‌وایه‌‌تیان نه‌‌كردوه‌‌. ماده‌‌ ته‌‌ئریخى شاری سنه‌‌(غمها) یه‌‌ له‌‌ ساڵی(1046)ی كۆچى له‌‌ لایه‌‌ن(سلێمان خان)ی كورِی میر – علم الدین – ی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌وه‌‌ ئاوه‌‌دان كراوه‌‌ته‌‌وه‌‌ و فه‌رمانرِه‌واییان كردوه‌‌ تا كاتى له‌‌ ناو چوونى ئه‌‌م بنه‌‌ماڵه‌‌ یه‌‌.

 

2- بیجار: مه‌‌ڵبه‌‌ندی گه‌‌رِووسه‌‌كانه‌‌ وشاریكى ناوداره‌‌

 

 

3- سه‌‌قز: شارێكى بازرگانیه‌‌و گرنگێتى له‌‌ شاری سنه‌‌ زیاتره‌‌.

 

4- بانه‌‌: شاریكی ئاوو هه‌‌وا خۆشه‌‌و دانیشتوانى به‌‌ ئازایی به‌‌ناوبانگن.

 

 

5- هه‌‌ورامانى ته‌‌خت: شاری هه‌‌ورامان- ئێستا به‌‌ ته‌‌واوی وێران بووه‌‌ ته‌‌نها دێ یه‌‌ك له‌‌ شوێنى ماوه‌‌ته‌‌وه‌‌، هه‌‌ر به‌‌ شاری هه‌‌ورامان ناوداره‌‌.

 

د. ویلایه‌‌تى ساوجبلاغ: مه‌‌هابادی ئێستا كه‌‌ ته‌‌نها سه‌‌ر‌ده‌‌شت له‌‌ژێر فه‌‌رمانرِه‌‌وایدا بووه‌‌.

 

ه. كرماشان: شاره‌‌ به‌‌ناوبانگه‌‌كانى بریتى یه‌‌ له‌‌:

 

1- كرماشان: مه‌‌ڵبه‌‌ندی ویلایه‌‌ته‌‌كه‌‌یه‌‌ ئه‌كه‌‌ویته‌‌ خواروی رِوباری(قه‌‌ره‌‌سو) پاشماوه‌‌ دێرینه‌‌كانى (تاقه‌‌وسان و بێستون) له‌‌م ناوچه‌‌یه‌‌دا (كان) ی نه‌‌وتى زۆری تیایه‌‌.

 

2- سونقور: مه‌‌ڵبه‌‌ندی هۆزی(كولیایی)یه‌‌كانه‌‌.

 

3- كه‌‌نگاوه‌‌ر: شارێكی مێژوویی كۆنه‌‌.

 

4- كه‌‌ره‌‌ند: شارێكی خنجیلانه‌‌یه‌‌و ئه‌‌كه‌‌ویته‌‌ سه‌‌ر رِوباری ئه‌‌ڵوه‌‌ند.

 

5- هارون ئاباد: گوایه‌‌ هارون الرشید – ئاوه‌‌دانى كردۆته‌‌وه‌‌.

 

6- زه‌‌هاو: قه‌‌سری شیرین كه‌‌ ئاوی ئه‌‌ڵوه‌‌ند لێره‌ تىَ ئه‌‌په‌‌رِێ و ده‌‌چیته‌‌ ناو شاری خانه‌‌قین – ه‌وه‌‌.

 

7- هه‌‌رسین.

 

 

لورِستان شاره‌‌ به‌‌ناوبانگه‌‌كانى بریتین له‌‌:

 

1- بروجه‌‌رد: كه‌‌ بنه‌‌رِه‌تى وشه‌‌كه‌‌ وه‌‌ریگرد – وه‌‌روگرد – ه‌‌ و مه‌‌ڵبه‌ندی ویلاته‌‌كه‌‌ یه‌‌ شاریكی ئاوو هه‌‌وا خۆشه‌.

 

2- خورِه‌م ئاباد: شارێكی خنجیلانه‌‌ی سازگاره‌‌.

 

 

3- سیمره‌‌: كه‌‌ - صه‌‌هى مره‌‌ - یشى پێ ئه‌‌ڵێن.

 

4- مه‌‌لایه‌‌ر: ئێستا پێ ی ئه‌‌ڵێن ده‌‌وڵه‌‌ت ئاباد.

 

 

5- نه‌‌هاوه‌‌ند: له‌‌ كۆندا پایته‌‌ختى ده‌‌وڵه‌تى كورد بوه‌‌و شه‌‌رِی فارس و ئیسلام له‌‌م ناوچه‌‌دا رِووی داوه‌‌.

 

6- تووسركان: وڵاَتى كوردستان ده‌‌وره‌ى به‌‌چیای به‌‌رزو لوتكه‌‌ی گه‌‌رده‌‌ن كه‌‌ش دراوه‌‌ به‌‌شى رۆژهه‌لاَت و خواروی رِۆژئاوای بریتى یه‌‌ له‌‌ دیجله‌‌ و فورات و رِوبارو جۆگه‌‌ و كانیاو و كارێزی زۆری تیایه‌‌. زه‌وی زۆر بى‌ پیت و به‌‌ركه‌ته‌‌ بۆ كشت و‌ كاڵ. شاخه‌‌كانى به‌‌شى سه‌‌ره‌‌وه‌‌ی پێ ی ئه‌‌وترێ زنجیره‌ی زاگرۆس. شاخه‌‌كانى كوردستان به‌‌ دارستانى چرِو گژو گیاو گوڵی جوان رِازاوه‌‌ته‌‌وه‌‌ به‌‌ هاوین و زستان قه‌‌ره‌‌باڵغن و شارو دێهاتى زۆری تیابه‌‌، به‌‌لاَم چیاكانى نێوان ئێران و توركیا به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌ی ئه‌‌مانه‌‌وه‌‌ زۆر سه‌‌خت و به‌‌رداوی و رِووته‌‌نیه‌‌ به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك زۆر به‌‌ گران ئازاترین سوپای پیا تێپه‌‌رِ بووه‌‌.

 

سه‌‌رچاوه‌‌ی ئاوه‌‌كانى كوردستان هه‌‌ر له‌‌م چیا سه‌‌ر كه‌‌شانه‌‌وه‌‌یه‌‌ وه‌‌ك دیجله‌‌ و فورات و چه‌‌ند به‌‌شێكى تری وه‌‌ك زێ ی گه‌‌وره‌‌و زێ ی بچووك و خاپوور... هتد. هه‌موویان له‌‌ سه‌‌ره‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و خواردێن. جگه‌‌ له‌‌ رِوباری( قزل ئازن) یانى رِوباری سپی كه‌‌ به‌‌ره‌‌و ژوور ئه‌‌رِوا و ئه‌‌رِژێته‌‌ ده‌‌ریای خه‌‌زه‌‌ره‌‌وه‌‌. په‌‌روه‌‌ردگاری مه‌‌زن درێغى نه‌‌كردوه‌‌ له‌‌ به‌‌خشینى جوانى و سامانى زۆر به‌‌ كوردستان. وه‌‌ك چیاو ده‌‌شت و دۆڵ و ئاوو هه‌‌وای سازگارو دارو دارستانى زه‌‌به‌‌ند. كه‌‌ بۆته‌‌ هۆی خۆشگوزه‌‌رانى خه‌‌ڵكه‌‌كه‌‌ی. كوردستان پرِه‌‌ له‌‌ كانى ئاسن و مس و نه‌‌وت و گۆگردو ئاڵتون و یۆرانیوم و... هتد. ئه‌م ولاَته‌‌ ولاَت و شۆینى كشت و كاڵ و ئاژه‌‌ڵ داریه‌‌. ئه‌‌م ولاَته‌‌ ولاَتى قاره‌مانى و پیاوه‌‌تى یه‌‌.

 

 

ژماره‌‌ی دانیشتوانى كوردستان

 

 

تا ئێستا له‌‌ كوردستاندا به‌ شێوه‌‌یه‌‌كی رِاست و دروست و زانستى سه‌‌ر ژماردن نه‌‌كراوه،‌‌ به‌‌ڵكو چه‌‌نده‌‌ها جاریش سه‌‌رژمێر كراوه‌‌ كه‌‌هیچى رِاست و رِێك و پێك نه‌‌بوه ‌‌و دوور بووه‌‌ له‌‌ واقیعه‌‌وه‌‌. ساڵی 1892 فرانسوای له‌‌ كتێبى زه‌ردا ئه‌‌ڵێت "دانیشتوانى كوردستانى توركیا بریتین له‌‌(879 312) كه‌‌س ئه‌‌گه‌‌ر كورده‌‌كانى ئێرانیشى بخه‌‌ینه‌‌ سه‌‌ر ئه‌‌وا (5) ملیون و شتێك ئه‌‌بن، له‌‌ 16 ی ئابى(1925) دا له‌‌سه‌‌ر داخوزای كورد خۆی بلاَوكراوه‌‌یه‌‌ك ده‌‌رباره‌‌ی ژماره‌‌ی دانیشتوانى كوردستان بلاَوكرایه‌‌وه‌‌ كه‌‌(كنت تلگى) سه‌ره‌‌ك وه‌‌زیرانى هه‌‌نگاری له‌‌لایان – عصبه‌‌ الأَمم – ه‌‌ وه‌‌ نێررابوو ئه‌‌ڵێ:1- كو‌‌رده‌‌كانى توركیا 1،500،000 2- كورده‌‌كانى ئێران 700،000 3- كورده‌‌كانى عیراق 500،000 4- كورده‌‌كانى سوریا و ولاَته‌‌كانى تر 300،000 هه‌‌مووی ئه‌‌كاته‌‌ سێ ملیون كورد. الكسه‌‌نده‌‌رژابا له‌‌ كتێبى سه‌‌رگوشته‌‌ی كوردا ئه‌‌ڵێت(ساڵی 1860 له‌ شاری بطرس بورغ – دا بلاَوكراوه‌ته‌‌وه‌‌ ئه‌‌ڵێ: ئه‌‌گه‌‌ر بمانه‌‌وێ كورده‌‌ رِه‌‌شماڵ نشینه‌‌كان و كۆچه‌‌ریه‌‌كان بنووسین ئه‌‌بینین ژماره‌‌ی خێزانیان له‌‌(5) كه‌‌س تا 20 كه‌‌س ئه‌‌بێت ئه‌‌گه‌‌ر بمانه‌‌وێ ژماره‌‌یه‌‌كی رِاست و دروستى كوردمان بۆ ده‌‌ركه‌‌وىَ ئه‌‌وا ژماره‌‌ی ناوه‌‌رِاستى یانی(10) وه‌‌ر ئه‌‌گرین و لێكى ئه‌‌ده‌‌ین كه‌‌ به‌‌م شێوه‌‌ی لێ دێت.

 

 

1- توركیا 3،987،960 2- عیراق 749،380 3- ئێران 3،300،0004- سوریا 289،940 5- ئه‌‌رمێنیای سۆڤیه‌‌ت 60،000 هه‌‌مووی(8،387،280) كه‌‌س. ئه‌‌كات (تێبینى ئه‌‌م سه‌‌رژمێرانه‌‌ هى 70 ساڵ له‌‌مه‌‌وبه‌‌ره‌‌. ئه‌‌و حه‌‌له‌‌ توركیا 17 ملیون بوو ئێران 13 ملیون بوو. عیراق 3 ملیون بوو، سوریا 2 ملیون بوو. كورد‌كانى بلوجستان و ئه‌فغانستان و هندوستان له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌م ژماره‌‌یه‌‌ نین به‌‌لاَم به‌‌شێوه‌‌یه‌‌كی گشتى ئه‌‌م ژماره‌‌یه ‌‌به‌‌لای راستدا ناچێت و هه‌‌رگیز ژماره‌‌ی كورد له‌‌و كاته‌‌دا له‌‌ 10ملیون كه‌‌متر نه‌‌بووه‌‌، چونكه‌‌ كوردستان به‌‌م پانى و به‌‌رینى و خاون پیت فه‌‌رِه‌‌وه‌‌ له‌‌ خاكی ئاسیای بچووك گه‌‌وره‌‌تره‌‌ كه‌‌ ژماره‌‌ی دانیشتوانى له‌‌(16) ملیون كه‌‌س كه‌‌متر نیه‌‌. ویلایه‌‌ت و شاره‌‌كانى كوردستان كوردستان پێك هاتوه‌‌ له‌‌ شه‌‌ش ویلایه‌‌ت (والى نشین – ئه‌‌میرنشین) به‌‌م شێوه‌‌یه‌‌: أ‌. دیاربه‌‌كر: شاره‌‌ گرنگه‌‌كانی ئه‌‌م ویلایه‌‌ته‌‌ بریتین له‌‌:1- دیاربه‌‌كر: مه‌‌ڵبه‌‌ندی ناوچه‌‌كه‌‌یه ‌‌و ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ نزیك رِوباری دیجله‌‌وه‌‌ دانیشتوانى شاره‌‌كه‌‌ نزیكه‌‌ی(35) هه‌زار كه‌‌س ئه‌‌بن.2- میافارقین: شارێكی خۆشه‌‌و به‌‌ئاو و باخى زۆر به‌‌ناوبانگه‌.3- ماردین: ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ دامێنى چیای ماردینه‌وه‌‌. شارێكی گه‌‌وره‌‌یه‌‌ و به‌‌ ماری گه‌‌زنده‌‌ ناوداره‌‌.4- نه‌‌سیبین: هاوینه‌‌ هه‌وارێكی خۆشه‌‌ خاوه‌‌نى باخ و ئاوی زۆره‌.5- ئارغه‌‌نى: شارێكی پیشه‌‌سازی یه‌‌و كانى مس و فافۆن و ئاسنى تیایه‌.6- سوره‌‌ك 7- ئامه‌‌‌د: بریتین له‌‌ 7 شار له‌‌ رِۆژئاوای دیجله.‌‌8- جزیره‌‌ی ابن عمر: به‌‌ جزیره‌‌ ناودار رِوباری دیجله‌‌ی پێدا تێپه‌‌ر ئه‌‌كات.9- نه‌‌یشاپور 10- سه‌‌عره‌‌ت11- نه‌‌رجه‌‌كی12- بۆتانب‌. 1. موسل:- مه‌‌ڵبه‌‌ندی ویلایه‌‌ته‌‌كه‌‌یه‌‌، ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ لای رِاستى دیجله‌‌وه‌‌ كه‌‌لاوه‌‌كانى نه‌‌ینه‌‌وا كه‌‌ پایته‌‌ختى ئاشوریه‌‌كان بووه‌‌ نزیكیه‌ی(20) كیلومه‌‌تر له‌‌م شاره‌‌وه‌‌ دووره‌ له‌‌ كۆتایی سه‌‌ده‌‌ی حه‌‌وته‌‌مى پێش زایین یانى(606) پ ز كورده‌كانى ورمێ له‌‌گه‌‌ڵ كورده‌‌ ماده‌‌كانا (عیراقى عه‌‌جه‌‌م) به‌‌ سه‌‌ركردایه‌تى(كواكسار) و هاو په‌‌یمانیه‌تى(بابلیه‌‌كان) نه‌‌ینه‌‌وایان داگیر كرد و بۆ هه‌‌میشه‌‌یی كردویانه‌‌ به‌‌ كه‌‌لاوه ‌‌و فه‌‌رمانرِه‌‌وایه‌‌تى ئاشوورییان له‌‌ناو بردوه‌‌. 2. ئه‌‌ربیل- هه‌‌ولێر: به‌‌هۆی شكاندنى سوپای(دارا) له‌‌م شوێنه‌‌دا به‌‌ده‌‌ستى ئه‌‌سكه‌‌نده‌‌ری مه‌‌قدۆنى به‌‌شارێكی مێژوویی ئه‌‌ژمێررێ.1. سوله‌‌یمانى: له‌‌ كۆندا كورد پێ ی وتوه‌‌ شارباژێر. له‌‌م دواییه‌‌دا ئیبراهیم پاشای بابان به‌‌ ناوی باپیریه‌‌وه‌‌ ساڵی(1787)ی زاینى ئاوه‌‌دانى كرده‌‌وه‌‌. بوه‌ پایته‌ختى ئه‌ماره‌تى بابان.2. بستان3. كه‌‌ركوك: له‌‌ كۆندا (ئارباخا)ی پێ وتراوه‌‌. شارێكی نه‌‌وتى گرنگه‌‌. 4. سنجار – شه‌‌نگار5. عه‌‌قره‌‌ - ئاكرێ 6. عه‌‌مادیه‌‌7. رِه‌‌واندوز: له‌‌ دوو به‌‌ش پێك هاتوه‌‌ رِه‌‌وه‌‌ند -دژ- واتا قه‌ڵاى ڕِه‌‌وه‌‌ند، كۆچه‌‌ره‌‌كان له‌‌ رِه‌‌وه‌‌نده‌‌كانى هه‌‌رێمى(دوین – كه‌‌ ئێسته‌‌ كه‌‌وتۆته‌‌ هه‌‌ریمى – كه‌‌نجه)‌‌.8. كفری9. سه‌‌لاحیه ‌‌(تێبینى – كفری و سه‌‌لاحیه‌‌ یه‌‌ك جێگه‌‌یه‌‌)10. گوڵ عه‌‌نبه‌‌ر: یا (خلمار) گه‌‌ ئێستا بۆته‌‌ خورمال ئه‌‌كه‌‌وێته‌‌ دامێنى شاخه‌‌كانى سورێن یانى رِوژهه‌‌لاَتى ده‌‌شتى شاره‌‌زوور.ج. سنه‌‌ یا ئه‌رده‌لاَن: بۆیه‌‌ ئه‌رده‌‌لانی پێ وتراوه، ‌‌چونكه‌‌ مه‌‌ڵبه‌ندی فه‌‌رمانرِه‌‌وای ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان بووه‌‌. ئه‌‌رده‌‌ڵ – بابا گه‌‌وره‌‌ی بنه‌ماڵه‌‌ی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كانه‌‌ و ناوی رِاسته‌‌قینه‌‌ی (فه‌‌یروزی كورِی خه‌‌سره‌‌و)ه‌‌. ئه‌‌رده‌‌ڵ ساڵی(137)ی كۆچی له‌‌ سه‌‌رده‌‌مى فه‌‌رمانرِه‌‌وایی(ابو العباس عبدالله عباس) به‌ یارمه‌‌تى(ابو سلمى خۆراسانى) ناوچه‌‌ی موسڵ و دیاربه‌‌كری داگیر كردوه‌‌ له‌‌پاشدا له‌‌گه‌‌ڵ له‌‌شكره‌‌كه‌‌یدا رِووه‌‌و شاره‌‌زوور هاتوه‌‌ تا ساڵی(564) ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان له‌‌ شاره‌‌زووردا فه‌‌رمانرِه‌‌وا بوون له‌‌ پاشدا ده‌‌ستیان به‌‌سه‌‌ر ناوچه‌ی سنه‌‌دا گرتوه‌‌. شاره‌‌ گرنگه‌‌كانى ئه‌و ویلایه‌ته‌ بریتى یه‌‌ له‌‌:1- سنه: ‌‌(سنندج) یا (سنادژ) یا كوردستان: مه‌‌ڵبه‌‌ندی فه‌‌رمانرِه‌‌وایی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌كان ئه‌‌كه‌‌وێته‌ سه‌‌رووی دامێنى كێوی ئاییده‌‌ره‌‌وه‌‌. ئاوو هه‌وایه‌‌كی سازگاری هه‌‌یه‌‌ عه‌‌ره‌‌به‌‌كان سنادژیان كردوه‌‌ به‌‌ سنندج، هه‌‌ندێك به‌ هۆی ئه‌‌و دوو نوونه‌‌وه‌‌ كه‌‌ له‌‌ عه‌‌ربیه‌كه‌‌ی دا هاتوه‌‌ ئه‌‌ڵێن بنه‌‌رِه‌‌تیى وشه‌‌كه‌‌ له‌‌ (سانان دژ)ه‌‌ وه‌‌ هاتووه‌‌ یانى قه‌لاَى فه‌‌رمانرِه‌واكان. چونكه‌‌ له‌‌ زمانى كوردیدا به‌ سوڵتان ئه‌ڵێن (سان) ئه‌م ڕایه‌ هه‌له‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ کورده‌واریدا ته‌‌نها به‌‌ ده‌سه‌لاَتداره‌‌كانى هه‌‌ورامانیان وتوه‌‌(سان). له‌‌ سه‌‌رده‌‌مى فه‌‌رمانرِه‌‌وایی شا ئیسماعیلى سه‌فه‌‌وی دا ده‌‌وڵه‌تى عوسمانیه‌‌كان هاتن له‌‌قه‌‌بى(پاشا)یان دا به‌‌سه‌‌ركرده‌‌ كورده‌‌كانى سه‌‌ر سنووری ئێران بۆیه‌‌ شا ئیسماعیل له‌‌قه‌‌بى(سان)ی دا به‌ ده‌سه‌لاَتدارو سه‌‌ردارانى هه‌‌ورامان و له‌‌قه‌‌بى(خان) یشى دا به‌‌ ده‌سه‌لاَتدارانى ناوچه‌ی سنه‌‌. هه‌‌ردوو ناز ناوه‌‌كه‌‌ به‌‌رانبه‌‌ر نازناوی پاشای عوسمانیه‌‌كان بوه‌‌ له‌‌و كاته‌‌وه‌‌ به‌‌ ده‌سه‌لاَتدارانى هه‌‌ورامانیان وتوه‌‌ سان و به‌ ده‌سه‌لاَتدارانى ناوچه‌‌ی سنه‌‌یشیان وتوه‌‌ خان. هیچ كاتیك سانه‌‌كانى هه‌‌ورامان له‌‌ سنه‌‌دا فه‌‌رمانرِه‌‌وایه‌‌تیان نه‌‌كردوه‌‌. ماده‌‌ ته‌‌ئریخى شاری سنه‌‌(غمها) یه‌‌ له‌‌ ساڵی(1046)ی كۆچى له‌‌ لایه‌‌ن(سلێمان خان)ی كورِی میر – علم الدین – ی ئه‌رده‌لاَنیه‌‌وه‌‌ ئاوه‌‌دان كراوه‌‌ته‌‌وه‌‌ و فه‌رمانرِه‌واییان كردوه‌‌ تا كاتى له‌‌ ناو چوونى ئه‌‌م بنه‌‌ماڵه‌‌ یه‌‌. 2- بیجار: مه‌‌ڵبه‌‌ندی گه‌‌رِووسه‌‌كانه‌‌ وشاریكى ناوداره‌‌ 3- سه‌‌قز: شارێكى بازرگانیه‌‌و گرنگێتى له‌‌ شاری سنه‌‌ زیاتره‌‌.4- بانه‌‌: شاریكی ئاوو هه‌‌وا خۆشه‌‌و دانیشتوانى به‌‌ ئازایی به‌‌ناوبانگن.5- هه‌‌ورامانى ته‌‌خت: شاری هه‌‌ورامان- ئێستا به‌‌ ته‌‌واوی وێران بووه‌‌ ته‌‌نها دێ یه‌‌ك له‌‌ شوێنى ماوه‌‌ته‌‌وه‌‌، هه‌‌ر به‌‌ شاری هه‌‌ورامان ناوداره‌‌. د. ویلایه‌‌تى ساوجبلاغ: مه‌‌هابادی ئێستا كه‌‌ ته‌‌نها سه‌‌ر‌ده‌‌شت له‌‌ژێر فه‌‌رمانرِه‌‌وایدا بووه‌‌. ه. كرماشان: شاره‌‌ به‌‌ناوبانگه‌‌كانى بریتى یه‌‌ له‌‌:1- كرماشان: مه‌‌ڵبه‌‌ندی ویلایه‌‌ته‌‌كه‌‌یه‌‌ ئه‌كه‌‌ویته‌‌ خواروی رِوباری(قه‌‌ره‌‌سو) پاشماوه‌‌ دێرینه‌‌كانى (تاقه‌‌وسان و بێستون) له‌‌م ناوچه‌‌یه‌‌دا (كان) ی نه‌‌وتى زۆری تیایه‌‌.2- سونقور: مه‌‌ڵبه‌‌ندی هۆزی(كولیایی)یه‌‌كانه‌‌. 3- كه‌‌نگاوه‌‌ر: شارێكی مێژوویی كۆنه‌‌.4- كه‌‌ره‌‌ند: شارێكی خنجیلانه‌‌یه‌‌و ئه‌‌كه‌‌ویته‌‌ سه‌‌ر رِوباری ئه‌‌ڵوه‌‌ند.5- هارون ئاباد: گوایه‌‌ هارون الرشید – ئاوه‌‌دانى كردۆته‌‌وه‌‌. 6- زه‌‌هاو: قه‌‌سری شیرین كه‌‌ ئاوی ئه‌‌ڵوه‌‌ند لێره‌ تىَ ئه‌‌په‌‌رِێ و ده‌‌چیته‌‌ ناو شاری خانه‌‌قین – ه‌وه‌‌. 7- هه‌‌رسین. لورِستان شاره‌‌ به‌‌ناوبانگه‌‌كانى بریتین له‌‌: 1- بروجه‌‌رد: كه‌‌ بنه‌‌رِه‌تى وشه‌‌كه‌‌ وه‌‌ریگرد – وه‌‌روگرد – ه‌‌ و مه‌‌ڵبه‌ندی ویلاته‌‌كه‌‌ یه‌‌ شاریكی ئاوو هه‌‌وا خۆشه‌. 2- خورِه‌م ئاباد: شارێكی خنجیلانه‌‌ی سازگاره‌‌.3- سیمره‌‌: كه‌‌ - صه‌‌هى مره‌‌ - یشى پێ ئه‌‌ڵێن. 4- مه‌‌لایه‌‌ر: ئێستا پێ ی ئه‌‌ڵێن ده‌‌وڵه‌‌ت ئاباد. 5- نه‌‌هاوه‌‌ند: له‌‌ كۆندا پایته‌‌ختى ده‌‌وڵه‌تى كورد بوه‌‌و شه‌‌رِی فارس و ئیسلام له‌‌م ناوچه‌‌دا رِووی داوه‌‌. 6- تووسركان: وڵاَتى كوردستان ده‌‌وره‌ى به‌‌چیای به‌‌رزو لوتكه‌‌ی گه‌‌رده‌‌ن كه‌‌ش دراوه‌‌ به‌‌شى رۆژهه‌لاَت و خواروی رِۆژئاوای بریتى یه‌‌ له‌‌ دیجله‌‌ و فورات و رِوبارو جۆگه‌‌ و كانیاو و كارێزی زۆری تیایه‌‌. زه‌وی زۆر بى‌ پیت و به‌‌ركه‌ته‌‌ بۆ كشت و‌ كاڵ. شاخه‌‌كانى به‌‌شى سه‌‌ره‌‌وه‌‌ی پێ ی ئه‌‌وترێ زنجیره‌ی زاگرۆس. شاخه‌‌كانى كوردستان به‌‌ دارستانى چرِو گژو گیاو گوڵی جوان رِازاوه‌‌ته‌‌وه‌‌ به‌‌ هاوین و زستان قه‌‌ره‌‌باڵغن و شارو دێهاتى زۆری تیابه‌‌، به‌‌لاَم چیاكانى نێوان ئێران و توركیا به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌ی ئه‌‌مانه‌‌وه‌‌ زۆر سه‌‌خت و به‌‌رداوی و رِووته‌‌نیه‌‌ به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك زۆر به‌‌ گران ئازاترین سوپای پیا تێپه‌‌رِ بووه‌‌.سه‌‌رچاوه‌‌ی ئاوه‌‌كانى كوردستان هه‌‌ر له‌‌م چیا سه‌‌ر كه‌‌شانه‌‌وه‌‌یه‌‌ وه‌‌ك دیجله‌‌ و فورات و چه‌‌ند به‌‌شێكى تری وه‌‌ك زێ ی گه‌‌وره‌‌و زێ ی بچووك و خاپوور... هتد. هه‌موویان له‌‌ سه‌‌ره‌وه‌‌ به‌‌ره‌‌و خواردێن. جگه‌‌ له‌‌ رِوباری( قزل ئازن) یانى رِوباری سپی كه‌‌ به‌‌ره‌‌و ژوور ئه‌‌رِوا و ئه‌‌رِژێته‌‌ ده‌‌ریای خه‌‌زه‌‌ره‌‌وه‌‌. په‌‌روه‌‌ردگاری مه‌‌زن درێغى نه‌‌كردوه‌‌ له‌‌ به‌‌خشینى جوانى و سامانى زۆر به‌‌ كوردستان. وه‌‌ك چیاو ده‌‌شت و دۆڵ و ئاوو هه‌‌وای سازگارو دارو دارستانى زه‌‌به‌‌ند. كه‌‌ بۆته‌‌ هۆی خۆشگوزه‌‌رانى خه‌‌ڵكه‌‌كه‌‌ی. كوردستان پرِه‌‌ له‌‌ كانى ئاسن و مس و نه‌‌وت و گۆگردو ئاڵتون و یۆرانیوم و... هتد. ئه‌م ولاَته‌‌ ولاَت و شۆینى كشت و كاڵ و ئاژه‌‌ڵ داریه‌‌. ئه‌‌م ولاَته‌‌ ولاَتى قاره‌مانى و پیاوه‌‌تى یه‌‌. ژماره‌‌ی دانیشتوانى كوردستان تا ئێستا له‌‌ كوردستاندا به‌ شێوه‌‌یه‌‌كی رِاست و دروست و زانستى سه‌‌ر ژماردن نه‌‌كراوه،‌‌ به‌‌ڵكو چه‌‌نده‌‌ها جاریش سه‌‌رژمێر كراوه‌‌ كه‌‌هیچى رِاست و رِێك و پێك نه‌‌بوه ‌‌و دوور بووه‌‌ له‌‌ واقیعه‌‌وه‌‌. ساڵی 1892 فرانسوای له‌‌ كتێبى زه‌ردا ئه‌‌ڵێت "دانیشتوانى كوردستانى توركیا بریتین له‌‌(879 312) كه‌‌س ئه‌‌گه‌‌ر كورده‌‌كانى ئێرانیشى بخه‌‌ینه‌‌ سه‌‌ر ئه‌‌وا (5) ملیون و شتێك ئه‌‌بن، له‌‌ 16 ی ئابى(1925) دا له‌‌سه‌‌ر داخوزای كورد خۆی بلاَوكراوه‌‌یه‌‌ك ده‌‌رباره‌‌ی ژماره‌‌ی دانیشتوانى كوردستان بلاَوكرایه‌‌وه‌‌ كه‌‌(كنت تلگى) سه‌ره‌‌ك وه‌‌زیرانى هه‌‌نگاری له‌‌لایان – عصبه‌‌ الأَمم – ه‌‌ وه‌‌ نێررابوو ئه‌‌ڵێ:1- كو‌‌رده‌‌كانى توركیا 1،500،000 2- كورده‌‌كانى ئێران 700،000 3- كورده‌‌كانى عیراق 500،000 4- كورده‌‌كانى سوریا و ولاَته‌‌كانى تر 300،000 هه‌‌مووی ئه‌‌كاته‌‌ سێ ملیون كورد. الكسه‌‌نده‌‌رژابا له‌‌ كتێبى سه‌‌رگوشته‌‌ی كوردا ئه‌‌ڵێت(ساڵی 1860 له‌ شاری بطرس بورغ – دا بلاَوكراوه‌ته‌‌وه‌‌ ئه‌‌ڵێ: ئه‌‌گه‌‌ر بمانه‌‌وێ كورده‌‌ رِه‌‌شماڵ نشینه‌‌كان و كۆچه‌‌ریه‌‌كان بنووسین ئه‌‌بینین ژماره‌‌ی خێزانیان له‌‌(5) كه‌‌س تا 20 كه‌‌س ئه‌‌بێت ئه‌‌گه‌‌ر بمانه‌‌وێ ژماره‌‌یه‌‌كی رِاست و دروستى كوردمان بۆ ده‌‌ركه‌‌وىَ ئه‌‌وا ژماره‌‌ی ناوه‌‌رِاستى یانی(10) وه‌‌ر ئه‌‌گرین و لێكى ئه‌‌ده‌‌ین كه‌‌ به‌‌م شێوه‌‌ی لێ دێت. 1- توركیا 3،987،960 2- عیراق 749،380 3- ئێران 3،300،0004- سوریا 289،940 5- ئه‌‌رمێنیای سۆڤیه‌‌ت 60،000 هه‌‌مووی(8،387،280) كه‌‌س. ئه‌‌كات (تێبینى ئه‌‌م سه‌‌رژمێرانه‌‌ هى 70 ساڵ له‌‌مه‌‌وبه‌‌ره‌‌. ئه‌‌و حه‌‌له‌‌ توركیا 17 ملیون بوو ئێران 13 ملیون بوو. عیراق 3 ملیون بوو، سوریا 2 ملیون بوو. كورد‌كانى بلوجستان و ئه‌فغانستان و هندوستان له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌م ژماره‌‌یه‌‌ نین به‌‌لاَم به‌‌شێوه‌‌یه‌‌كی گشتى ئه‌‌م ژماره‌‌یه ‌‌به‌‌لای راستدا ناچێت و هه‌‌رگیز ژماره‌‌ی كورد له‌‌و كاته‌‌دا له‌‌ 10ملیون كه‌‌متر نه‌‌بووه‌‌، چونكه‌‌ كوردستان به‌‌م پانى و به‌‌رینى و خاون پیت فه‌‌رِه‌‌وه‌‌ له‌‌ خاكی ئاسیای بچووك گه‌‌وره‌‌تره‌‌ كه‌‌ ژماره‌‌ی دانیشتوانى له‌‌(16) ملیون كه‌‌س كه‌‌متر نیه