و/عەبدولکەریم پێنجوێنی
گوزهرانى گشتى ، بهندى یهكهم
شوێن وشوێنهوارو تهمهن و
شێوهى ههڵسوكهوت، ههندێ جار ئهوهنده پشێوى تیایه مرۆڤ سهرى لێ
ئهشێوێ وسهرى لێ دهرناكات. كهسێ نهتوانێ رِاستى له درۆ جیابكاتهوه
لێرهدا عهقڵ خۆى پێ ناگیرێ و دهست ئهخاته مهسهلهكهوه تاوهكو
رِاستى و نارِاستى لهیهك جیا بكاتهوهو رِوه رِاستیهكهى ئاشكرا بكات
بۆ وێنه ههندێ له مێژوو نووسان ئهڵێن (كهیقوباد) له فیساره هۆزه
ماناى یهكێكه له هۆزه كوردهكان . ههندێكى تر ئهڵێن (كهیقوباد) له
(پێش دادیهكانه) لێرهدا ئهبێ هۆش بخرێته كار بۆ رِاستى و نارِاستى
ئهم مهسهلهیه. بهرِاى زۆر له مێژوو نووسهكان له پێش هاتنى
كهیقوباد دا پێش دادیهكان له ناوچوون كهوابوو لێرهدا ئهقڵ ئهم
واتایه ناسهلمێنێ كه كهیقوباد پێش دادى بووبێت.
مێژوو
نووسێك ئهڵێت ئهسفهندیار كورِى كشتاسپه، یهكێكى تر ئهڵێت كورِى
دارایه، دارایش كورِى بههمهنه. ههندێكى تر به كورِى كشتاسپى ناو
ئهبهن. ههندێ دروست بوونى دنیا به ((4004)) ساڵ پێش زایین، ههندێكى تر
به ((5584)) ساڵ و برِێكى تر به زیاتر له ((7000)) ساڵ پێش زایین ناو
ئهبهن. ههندێ پهیدا بوونى زهردهشت ساڵى (2582) دواى هاتنى ئادهم ناو
ئهبهن برِێكى تر له وهختێكى تردا.
له سهردهكانى
یهكهمدا پێش پهیدا بوونى نووسین و خوێندنهوه، ههر رِوداوێكى مێژوویى
بووبێت دهماودهم هاتووه تا گهیشتۆته دهست نووسهر لهبهر ئهوه
جیاوازیهكى زۆر بهدى ئهكرێ له ساڵهكاندا. ئهوكهسانهى مێژوو
ئهنووسن بۆ ئهوهى دوو دڵى و رِارِایى له نووسینهكانیاندا بهدى نهكرێ
پێویسته بایهخێكى زۆر بدهن به پاشماوهى دێرین و بهردو شاخى
ههڵكهندراو كۆشك و تهلاره جێماوهكان. لهمانهوه شارستانیهت و پێش
كهوتن لهو سهردهمهدا به دهست دێت. بۆ وێنه لهم پهرتوكهدا،
مهبهستمان رِهگهزى كوردو چۆنیهتى ژیانیانه، كۆمهڵێك له مێژوو
نووسان كه پهیوهندیهكى زۆریان به نهتهوهى عهرهبهوه ههیهو
رِهگهز پهرستانه ههموو شارستانیهتێك و ههموو كهسێك بنهرِهتهكهى
ئهگێرِنهوه بۆ سهر عهرهب. نهتهوهى كوردیش به (سامى) ناو ئهبهن
( كهلهمهو دوا باسى ئهكهین )– پێویسته لێرهدا مرۆڤ ههست و هۆشى
بخاته گهرِو بزانێت له زمان و نهریت و شێوهى ههڵسوكهوتى وورد
بێتهوه ئایا كورد له عهرهبه؟ یا له ئارى یه ؟ زۆربهى مێژوو
نووسهكان سهلماندویانه كورد ئارىیهو بهڵگهى زۆرو زهبهندیان ههیه.
ئهگهر مێژوو نووسێك كهوته گومانهوه له باسهكهى با سهرنجێكى
كتێبهكانى سهردهمى كۆن بدات كه نزیكهى ( 37) سهده لهمهوبهر
نووسراوه.تا ئێستاش جێگاى برِواىزۆربهى نووسهرانن – ئهگهر هات و
پاشماوهى كۆنى دهست نهكهوت. رِووداوهكانى ئهو سهردهمانهى
بهرِوونى تیا تۆماركراوه، زۆربهى مێژووى میسرو ئێران لهو سهرچاوانه
وهرگیران.مێژوو نووس پێویسته پشت به دوو سهرچاوه ببهستێ:-
1- پاش ماوه دێرینهكان 2- نووسراوه كۆنهكان
ههركاتێ
لهمانه هیچى دهست نهكهوت ئهبێت بگهرِێتهوه دهوروبهرى خۆی
شارهزای مێژووی ناهچهکهی خۆی بێت، چونکه نوسهرو زانا ناوچهییهکان
زیاتر شارهزایی ههڵس و کهوتی نهتهوهکهیان ههن تاوهکو بێگانه یان
ڕۆژههڵات ناسه ئهوروپیهکان. ئهمانهش شارهزایی یان ههیه دهربارهی
نهتهوهکان، ههرچهنده لهوانهیه وتهی ئهمان زۆر ڕاست نهبێ
لهبهر ئهوهی له پرسیارو گهڕانهوه دهست گیریان دهبێت.-هێرۆدۆت-
مێژوو ناسی یۆنانی بهناوبانگ ئهڵێت "ئهوهی ئهی بیستم، ئهی نوسم، ئیتر
مهرج نییه ڕاست بێت". [مێژوو له نۆ کتێبدا].نوسینی باسێکی مێژووی
پێویسته پشت به چوار شتی بنهڕهتی ببهسترێ
1. پاش ماوه دێرینهکان2. کتێبه مێژووییه کۆنهکان3. مێژووی ناوچهکه4. گهڕۆك و ڕۆژههڵات ناسهکان
له
ساڵی ( 1338 ) ی قهمهری بهرامبهری ( 1298 ) ههتاوی، عهلی
محهمهدینی ئادهم ( شهریف الدوله ) فهرمانداری کوردستانى ( سنه )
بوو. به فهرمانی حکومهتی مهرکهزی سهرگهرمی کوژانهوی ڕاپهڕینی
گهڵباخیهکان بوو دژی دهوڵهت فهرمانبهرێکی بێگانه له کوردستان
هاوکاری ئهکرد، پێی وت : - دوێنی سواری فڕۆکه بووم بهسهر ناوچهی
گهڵباخی دا تێپهڕیم، کۆمهڵێ سوارم له نزیک دێی ( نازانم ) بینی وا
ئهزانم له چهکدارانی گهڵباخی بوون. - شهریف الدوله - لێ ی پرسیم دێ
ی نازانم لێرهوه چهند فرسهخ ئهبێت منیش تۆزێک بیرم کردهوه. سهرم
سوڕما، ههر چهنده بیرم پێدا دێی وا له ناوچهی سنهدا نییه. کابرای
بێگانه بهرامبهرم دانیشتبوو ههر سهیری ئهکردم له پڕ نهخشهکهی
دهرهیناو کهدیم ڕاست ئهکات منیش ناردمه ماڵهوه نهخشهی ناوچهکهیان
بۆ هێنام که له لایهن خهڵکی خۆمانهوه کێشرابوو، له ئهنجامی
بهراورد کرنێکدا بۆم دهرکهوت ئهو کهسهی لهگهڵ کابرای بێگانهدا
بووه لێی پرسیوه ئهم دێیه ناوی چییه ئهویش وتویهتی ( نازانم )
کابرای بێگانیش نووسیویهتی – نازانم – جگه لهوهش چهند ناوێکی تر
بهههڵه نووسرابوو، ئهویش لهبهر نهخشهکهی ئێمه ڕاستی کردنهوه.
که سهیری زۆر کتێب و نامیلکه مێژووییهکان ئهکهین له بریی ناوی
کهیقوباد. کهیکاوس، توس، فهریبهرز، ئازیدهیاک، بههمهن،
ئهسفهندیار. ئهم ناوانه نووسراون، ئاریاس، کامبوز، دژزس، فهراهورت
ئاینمتویکۆ ئاحشو، یورس، گزرش " که به هیچ جۆریک له ناوه ڕاستییهکانی
خۆیان ناچن. زۆربهی ههڵهو سهر لێ شێوای گهڕۆکهکان لهم جۆره
شتانهوهیه که لهمهسهلهکه دوور ئهکهوێتهوه. جگه لهوهی
یونانیهکان و یستویانه ههر ناوێک بهههر زمانێک بووبێت لهگهڵ
زمانهکهی خۆیاندا بگونجێن و له ڕاستیهکهی لایانداوه. به تایبهت
ناوی فهرمانڕهوایاتی ( کورد وپارس ) که له ناوهڕاستهکهی لایانداوهو
شێوهو ناوهڕۆکی جیاوازیان داوهتێ که دووره له ڕاستیهکهی ڕۆژ
ههڵات ناسهکان له نووسینهکانیاندا به تایبهت له سهر مێژووی کورد
یهک ڕایان نی یه و ههر کهسه به پێ ی بۆچونی خۆی و به ئارهزووی خۆی
نووسیویهتی. ڕۆژههڵات ناس ( سیرکیتگ ئهڵی کۆمهڵی – میتانی –
تیرهیهکن له هۆزی – کاسی – ههروها پرۆفیسۆر سپایزار نوهسیویهتی
تیرهیهکن له هۆزی سۆباری. بهم شێوه ههڵهو لادانهدا بۆمان دهر
ئهکهوێ که ڕۆژ ههڵات ناس و گهڕۆک و بێگانهکان ئهبێت بنهڕهتی
نووسینهکان له ڕاستی و زانیاری خهڵکی ناوچهکه وهربگرن. پێویسته بڵێن
نووسهره بێگانهکان نووسینهکانیان ڕاست بکهنهوه له بریتی ( گزرس و
ئاخسویورش ) بنوس (ئهسفهندیار و بههمهن). نهک ئێمه ئهسفهندیار و
بههمهن بکهینه ناوێک که دوور بێت له ڕاستیهکهی لێرهدا
ئهگهینه ئهم ڕاستیهو ئهڵێین: - پاش پهیدا بوونی نووسین و خوێندن
سهرچاوه میللیهکان زۆر جێگای بڕواتره تا وهکو سهرچاوه بێگانهکان.
تۆمار کردنی ئهو ڕوداوانهی پێش نووسین و خوێندن ڕویان داوه پێویسته
پشت به پاشماوه دێرینهکان و داستانه دهماو دهمیهکانی خهڵكى
ناوچهکه ببهسرێت. شوێن وشوێنهوارو تهمهن و شێوهى
ههڵسوكهوت، ههندێ جار ئهوهنده پشێوى تیایه مرۆڤ سهرى لێ ئهشێوێ
وسهرى لێ دهرناكات. كهسێ نهتوانێ رِاستى له درۆ جیابكاتهوه لێرهدا
عهقڵ خۆى پێ ناگیرێ و دهست ئهخاته مهسهلهكهوه تاوهكو رِاستى و
نارِاستى لهیهك جیا بكاتهوهو رِوه رِاستیهكهى ئاشكرا بكات بۆ وێنه
ههندێ له مێژوو نووسان ئهڵێن (كهیقوباد) له فیساره هۆزه ماناى
یهكێكه له هۆزه كوردهكان . ههندێكى تر ئهڵێن (كهیقوباد) له (پێش
دادیهكانه) لێرهدا ئهبێ هۆش بخرێته كار بۆ رِاستى و نارِاستى ئهم
مهسهلهیه. بهرِاى زۆر له مێژوو نووسهكان له پێش هاتنى كهیقوباد دا
پێش دادیهكان له ناوچوون كهوابوو لێرهدا ئهقڵ ئهم واتایه
ناسهلمێنێ كه كهیقوباد پێش دادى بووبێت.مێژوو نووسێك ئهڵێت
ئهسفهندیار كورِى كشتاسپه، یهكێكى تر ئهڵێت كورِى دارایه، دارایش
كورِى بههمهنه. ههندێكى تر به كورِى كشتاسپى ناو ئهبهن. ههندێ
دروست بوونى دنیا به ((4004)) ساڵ پێش زایین، ههندێكى تر به ((5584))
ساڵ و برِێكى تر به زیاتر له ((7000)) ساڵ پێش زایین ناو ئهبهن. ههندێ
پهیدا بوونى زهردهشت ساڵى (2582) دواى هاتنى ئادهم ناو ئهبهن برِێكى
تر له وهختێكى تردا.له سهردهكانى یهكهمدا پێش پهیدا بوونى نووسین و
خوێندنهوه، ههر رِوداوێكى مێژوویى بووبێت دهماودهم هاتووه تا
گهیشتۆته دهست نووسهر لهبهر ئهوه جیاوازیهكى زۆر بهدى ئهكرێ له
ساڵهكاندا. ئهوكهسانهى مێژوو ئهنووسن بۆ ئهوهى دوو دڵى و رِارِایى
له نووسینهكانیاندا بهدى نهكرێ پێویسته بایهخێكى زۆر بدهن به
پاشماوهى دێرین و بهردو شاخى ههڵكهندراو كۆشك و تهلاره جێماوهكان.
لهمانهوه شارستانیهت و پێش كهوتن لهو سهردهمهدا به دهست دێت. بۆ
وێنه لهم پهرتوكهدا، مهبهستمان رِهگهزى كوردو چۆنیهتى ژیانیانه،
كۆمهڵێك له مێژوو نووسان كه پهیوهندیهكى زۆریان به نهتهوهى
عهرهبهوه ههیهو رِهگهز پهرستانه ههموو شارستانیهتێك و ههموو
كهسێك بنهرِهتهكهى ئهگێرِنهوه بۆ سهر عهرهب. نهتهوهى كوردیش
به (سامى) ناو ئهبهن ( كهلهمهو دوا باسى ئهكهین )– پێویسته
لێرهدا مرۆڤ ههست و هۆشى بخاته گهرِو بزانێت له زمان و نهریت و
شێوهى ههڵسوكهوتى وورد بێتهوه ئایا كورد له عهرهبه؟ یا له ئارى
یه ؟ زۆربهى مێژوو نووسهكان سهلماندویانه كورد ئارىیهو بهڵگهى زۆرو
زهبهندیان ههیه. ئهگهر مێژوو نووسێك كهوته گومانهوه له
باسهكهى با سهرنجێكى كتێبهكانى سهردهمى كۆن بدات كه نزیكهى ( 37)
سهده لهمهوبهر نووسراوه.تا ئێستاش جێگاى برِواىزۆربهى نووسهرانن –
ئهگهر هات و پاشماوهى كۆنى دهست نهكهوت. رِووداوهكانى ئهو
سهردهمانهى بهرِوونى تیا تۆماركراوه، زۆربهى مێژووى میسرو ئێران لهو
سهرچاوانه وهرگیران.مێژوو نووس پێویسته پشت به دوو سهرچاوه
ببهستێ:-1- پاش ماوه دێرینهكان 2- نووسراوه كۆنهكان ههركاتێ لهمانه
هیچى دهست نهكهوت ئهبێت بگهرِێتهوه دهوروبهرى خۆی شارهزای
مێژووی ناهچهکهی خۆی بێت، چونکه نوسهرو زانا ناوچهییهکان زیاتر
شارهزایی ههڵس و کهوتی نهتهوهکهیان ههن تاوهکو بێگانه یان
ڕۆژههڵات ناسه ئهوروپیهکان. ئهمانهش شارهزایی یان ههیه دهربارهی
نهتهوهکان، ههرچهنده لهوانهیه وتهی ئهمان زۆر ڕاست نهبێ
لهبهر ئهوهی له پرسیارو گهڕانهوه دهست گیریان دهبێت.-هێرۆدۆت-
مێژوو ناسی یۆنانی بهناوبانگ ئهڵێت "ئهوهی ئهی بیستم، ئهی نوسم، ئیتر
مهرج نییه ڕاست بێت". [مێژوو له نۆ کتێبدا].نوسینی باسێکی مێژووی
پێویسته پشت به چوار شتی بنهڕهتی ببهسترێ1. پاش ماوه دێرینهکان2.
کتێبه مێژووییه کۆنهکان3. مێژووی ناوچهکه4. گهڕۆك و ڕۆژههڵات
ناسهکانله ساڵی ( 1338 ) ی قهمهری بهرامبهری ( 1298 ) ههتاوی، عهلی
محهمهدینی ئادهم ( شهریف الدوله ) فهرمانداری کوردستانى ( سنه )
بوو. به فهرمانی حکومهتی مهرکهزی سهرگهرمی کوژانهوی ڕاپهڕینی
گهڵباخیهکان بوو دژی دهوڵهت فهرمانبهرێکی بێگانه له کوردستان
هاوکاری ئهکرد، پێی وت : - دوێنی سواری فڕۆکه بووم بهسهر ناوچهی
گهڵباخی دا تێپهڕیم، کۆمهڵێ سوارم له نزیک دێی ( نازانم ) بینی وا
ئهزانم له چهکدارانی گهڵباخی بوون. - شهریف الدوله - لێ ی پرسیم دێ
ی نازانم لێرهوه چهند فرسهخ ئهبێت منیش تۆزێک بیرم کردهوه. سهرم
سوڕما، ههر چهنده بیرم پێدا دێی وا له ناوچهی سنهدا نییه. کابرای
بێگانه بهرامبهرم دانیشتبوو ههر سهیری ئهکردم له پڕ نهخشهکهی
دهرهیناو کهدیم ڕاست ئهکات منیش ناردمه ماڵهوه نهخشهی ناوچهکهیان
بۆ هێنام که له لایهن خهڵکی خۆمانهوه کێشرابوو، له ئهنجامی
بهراورد کرنێکدا بۆم دهرکهوت ئهو کهسهی لهگهڵ کابرای بێگانهدا
بووه لێی پرسیوه ئهم دێیه ناوی چییه ئهویش وتویهتی ( نازانم )
کابرای بێگانیش نووسیویهتی – نازانم – جگه لهوهش چهند ناوێکی تر
بهههڵه نووسرابوو، ئهویش لهبهر نهخشهکهی ئێمه ڕاستی کردنهوه.
که سهیری زۆر کتێب و نامیلکه مێژووییهکان ئهکهین له بریی ناوی
کهیقوباد. کهیکاوس، توس، فهریبهرز، ئازیدهیاک، بههمهن،
ئهسفهندیار. ئهم ناوانه نووسراون، ئاریاس، کامبوز، دژزس، فهراهورت
ئاینمتویکۆ ئاحشو، یورس، گزرش " که به هیچ جۆریک له ناوه ڕاستییهکانی
خۆیان ناچن. زۆربهی ههڵهو سهر لێ شێوای گهڕۆکهکان لهم جۆره
شتانهوهیه که لهمهسهلهکه دوور ئهکهوێتهوه. جگه لهوهی
یونانیهکان و یستویانه ههر ناوێک بهههر زمانێک بووبێت لهگهڵ
زمانهکهی خۆیاندا بگونجێن و له ڕاستیهکهی لایانداوه. به تایبهت
ناوی فهرمانڕهوایاتی ( کورد وپارس ) که له ناوهڕاستهکهی لایانداوهو
شێوهو ناوهڕۆکی جیاوازیان داوهتێ که دووره له ڕاستیهکهی ڕۆژ
ههڵات ناسهکان له نووسینهکانیاندا به تایبهت له سهر مێژووی کورد
یهک ڕایان نی یه و ههر کهسه به پێ ی بۆچونی خۆی و به ئارهزووی خۆی
نووسیویهتی. ڕۆژههڵات ناس ( سیرکیتگ ئهڵی کۆمهڵی – میتانی –
تیرهیهکن له هۆزی – کاسی – ههروها پرۆفیسۆر سپایزار نوهسیویهتی
تیرهیهکن له هۆزی سۆباری. بهم شێوه ههڵهو لادانهدا بۆمان دهر
ئهکهوێ که ڕۆژ ههڵات ناس و گهڕۆک و بێگانهکان ئهبێت بنهڕهتی
نووسینهکان له ڕاستی و زانیاری خهڵکی ناوچهکه وهربگرن. پێویسته بڵێن
نووسهره بێگانهکان نووسینهکانیان ڕاست بکهنهوه له بریتی ( گزرس و
ئاخسویورش ) بنوس (ئهسفهندیار و بههمهن). نهک ئێمه ئهسفهندیار و
بههمهن بکهینه ناوێک که دوور بێت له ڕاستیهکهی لێرهدا
ئهگهینه ئهم ڕاستیهو ئهڵێین: - پاش پهیدا بوونی نووسین و خوێندن
سهرچاوه میللیهکان زۆر جێگای بڕواتره تا وهکو سهرچاوه بێگانهکان.
تۆمار کردنی ئهو ڕوداوانهی پێش نووسین و خوێندن ڕویان داوه پێویسته
پشت به پاشماوه دێرینهکان و داستانه دهماو دهمیهکانی خهڵكى
ناوچهکه ببهسرێت.