26/07/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
جولەکە گەلێکی مەلعونە
فەڵەستین خاکی موسڵمانەنە و جولەکە داگیریکردوە ..
بەشی دووەم
خەڵکێك دەپرسێت و دەڵێت باشە هەموو ڕۆژئاوا بۆ پشتگیری ئیسرائیل دەکات هۆکار چیە؟
لای خوێنهر ئاشکرایه که ئهوروپا له ژێر دهستی دوو مهزههبی
گهورهی مهسیحی دابهش بوو بوون .. یهکهمیان (کاتۆلیك) بوون که به
ناوچهکانی فهرهنسا و ئینگلیز و ئهڵمانیا هۆڵهندا..هتد بڵاو
بووبوونهوه، سهنتهری ئهم مهزههبه له رۆمای پایتهختی ئیتالیا بوو،
مهزههبی دووهم..(ئۆرتۆدۆکس) بوو که سهنتهری سهرهکی ئهم
مهزههبه له ئهستهنبوڵ بوو، که ناسرابوو به قوصطهنطنیه و
ناوچهکانی ئهنادۆڵ و شهرقی ئهورپا و..هتد.
له ناو ئهم دوو
هێزهدا به درێژای مێژوو شهڕێکی خوێناوی له نێوانیادا روویداوه که
قیزهونترین شهر له مێژوودا له نێوانی ئهم دوو مهزههبهدایه که
به ملیۆنهها خهڵکیان له یهکتر کوشتوه..
له ناو ئهم دوو
دهسهڵاتهدا گهل و هۆزی یههودی ههبوون که چاوساوه بوون ههمیشه
لێیاندهدارو دهکوژران و دهربهدهر بوون، له ههموو ئهوروپادا ئهم
گهله به ئوممهتێکی (مهلعون) واتا نهفرهت لێکراو ناو
دهبران!ههمیشه بۆ نۆکهری خزمهتکاری بهکاریان دههێنان، له ساڵی
(١٢٩٠)ز پاشای ئینگلیز.. که ناوی (ئێدوهردی یهکهم) بوو بڕیاری دا
ههرچی جولهکه ههیه له وڵاتهکهیدا دهریبکات چونکه ئهوانه کافرن
به پێغهمبهر عیسا(سهلامی خوای لێبێت)، به بۆچونی (ئێدوهردی یهکهم)
ئهوان کافر بوون به ئاینهکهیان بۆیه دهبێت ههموویان دهربکات..
ههوکات لهگهڵ ئهم بڕیارهی (ئێدوهردی یهکهم) به پێنج ساڵ دوای
واتا له ساڵی (١٢٩٥)ز پاشای فهرهنسا بهناوی (فلیپی یهکهم) ئهویش
بڕیاریدا دهبێت ههموو جولهکهکان ئهم خاڵانهیان بهسهردا بسهپێنێت..
یهکهم: کوشتن
دووهم: یاخود، پهشیمان بوونهوه له ئاینی یههودی دهبێت ببنه مهسیحی.
سێیهم: یاخود دهرچوونیان له وڵاتی فهرهنسا و دهبێت کۆچ بکهن بۆ جێگایهکی تر.
لای ههمووان ئاشکرایه که جولهکه ترسنۆكترین خهڵکن، ژیانیان زۆر خۆش
دهوێت وهك خوای گهوره له قورئاندا بۆمان باس دهکات، بڕیاری ئهوه
نادهن ههرگیز که شۆڕش خهبات بکهن له پێناوی دینهکهیاندا، چونکه
دهزانن که دهستکاری کراوه،پاشان زۆربهیان چونه ناو ئاینی مهسیحی،
لهو سهردهمهدا هیچ جێگایهك دهرگای بۆ یههودیهکان واڵا نهکرد
تهنها موسڵمانان نهبێت له خاکی ئهندهلوس که ئیسپانیاو پرتوگالی ئێستا
دهکات، ئهو کاته موسڵمانان سیستهمی خهلافهتیان دهبرد بهڕێوه
ههموویان پێشوازیان لێکراو له ئهندهلوس نیشته جێبوون، پاشان له
ساڵی(١٤٩٢)ز به هۆکاری کێشهی ناوخۆی موسڵمانان و کۆتای سوڵتانی بهناوی
(محمهدی دوازدهههم)یاخود به (محمهدی کوری ئهحمر) ناسرا بوو کرایه
دهرهوه له خاکی ئهندهلوس ههموو موسڵمانان و خهڵکی ئهندهلوس
وهدهرنران لهو وڵاته خهڵکی (ئهسپان) که به ڕهچهڵهک خهڵکی
ئهڵمان و فهرهنسا و ئینگلتهرا بوون بهم سێ ڕهگهزه دهوترا ئهسپان
ئهوان له جێگای ئهندهلوسیهکان نیشتهجێکران ههموو خهڵکی ئهندهلوس
راگوێزران بۆ وڵاتی مهغرب، لهگهڵ موسڵماناندا ههموو جولهکهکانیش
وهدهرنران هاوشانی موسڵمانان راگوێزکران بۆ خاکی مهغریب، ئیتر ئهو
وڵاته بووه جێگایی مهسیحی قوطیهکان، زۆرێك لە جولەکەکان روویان کردە
دەوڵەتی عوسمانی و ناو موسڵمانان بەگشتی چونکە دەپارێزران.
لهپاشاندا ئهو کاتهی که ئهندهلوس له دهستی موسڵمانان سهندرایهوه
موسڵمانان لهو جێگایه شکستیان خوارد خهلافهت لهوێ ئاوابوو بهڵام پێش
وهخت له قوصطهنطهنیه موسڵمانان ئهو ناوچانهیان فهتح کرد واتا
(٤٠)ساڵ پێش رووخانی ئهندهلوس خهلهفهت له ئهستهمبوڵ دامهزرا،
جولهکهکان وهك ئاین له خهلافهتی عوسمانی ڕێزیان لێگیراو پاشان وهك
زانا و بازرگان له ناو خاکی عوسمانیهکان حورمهتیان لێگیراو لهو
وڵاتهدا نیشتهجێکران له شاریێك بهناوی (ساڵۆنیك) که زیاد له (٣٠٠)
ساڵ لهو شارهدا نیشته جێ بوون.
کاتێکیش که باس له دهوڵهتی
عوسمانی دهکهین واتا گهورهترین دهوڵهتی بووه لهو سهردهمهدا،
دهوڵهتی ژماره یهك بووه له ههموو جیهاندا که ماوهی (٦٥٠)ساڵ
فهرمانڕهوای کردوه، سنوری ئهم وڵاته له جهزائیرهوه دهستی
پێکردوه تا ناوهڕاستی ئێران.. له باکورهوه تاکو نهمسا و بهشێکی
زۆری ئیتالیا و مهجهرو بولگاریا و ئهلبانیا و کۆسۆڤۆ...هتد له باشور
تاکو عێراق و حیجاز و یهمهن سنوری ههبوو که (٢٠)ملیۆن کم رووبهری
ئهو دهوڵهته بوو، بهو شێوهیه رهفتاری لهگهڵ ئاینێكدا کردووه که
له ههموو لاکانهوه لێیاندهدراو دهربهدهر دهکران.
پاشان
دهگهرێنهوه بۆ ئهورپا ئهو سهردهمه له ساڵی(١٥٢٣)ز کهسێك به
ناوی (مارتین لۆثهر) که قسیسێکی ئهڵمانی بوو مهزههبێکی نوێ دامهزراند
به ناوی (پرۆتستانت) واتا(موعارهضه) یاخود نهیار دژی مهزههبی
(کاتۆلیك) له دژی ئهو ههموو ستهم و خراپهکاریانهی که کاتۆلیکهکان
دهیانکرد ئهم ههڵسا بهدروست کردنی شۆڕشێك دژی پاپا له رۆما.
بۆ
ئهوهی بنهچهی ئهم مێژوه و رێفۆرمه بزانین سهرنجتان رادهکێشمهوه
بۆ ئهو کاتهی که پاشای فهرهنسا که پێشتر ئاماژهم پێدا بهناوی
(فلیپی یهکهم) چۆن جولهکهکانی وهدهرنا له خاکی فهرهنساو پێی ووتن
یان دهبنه مهسیحی یاخود کۆچ دهکهن یان دهکوژرێن!.
ئهوهی
کهمابوهوه.. بووبوه مهسیحی، بهڵام ههر بیروباوهڕهکهی خۆیان
نهگۆریبوو، ورده ورده ئهم خهڵکانهی که جولهکه بوون ئاینهکهی
خۆیان گۆڕی بوو. بوونه پاپا و قسیس له جێگا گرنگهکاندا له ناو
دهوڵهتی فهرنسادا پۆستیان وهرگرت، پۆستی ئیداری و جێگا گرنگهکانیان
بۆ خۆیان داگیر کرد تا توانیان پێگهی سیاسی جهماوهری بۆ خۆیان بههێز
بکهن، ههڵسان به دروست کردنی ئهم مهزههبه که ریفۆرمی پێدهوترێت
له مهزههبی کاتۆلیکی ئاینی مهسیحیدا، ههموو ئهم شۆڕشه که کرا له
دژی مهسحیهکان بوو به پلانی جولهکه لای ههمووان ئاشکرایه که
مهزههبی ئۆرتۆدۆکسی لهسهر دهستی موسڵمانان کۆتای هات، ئهوهی که
ماوبوهوه کاتۆلیکی بوو لهبهر ئهو زوڵم و زۆرهی که دهیکرد، جولهکه
توانی ئهم پلانهی خۆی له ڕێگای (مارتین لۆثهر)هوه بگهینێته
ئهنجام، له ڕاسیتدا مارتین لۆثهر که ریفۆرمی کرد خۆی کهسێك مهسیحی
بوو بۆیه کرایه واجیهه بۆ ئهوهی کهس ههست نهکات که پلانی
جولهکهیه ههموو فکری جولهکهی پیادهکرد، له سهرهتادا کتێبێکی نوسی
بهناوی (مهسیح به یههودی له دایك بووه) لاتان ئاشکرایه که مهسیحی
زۆر رقیان له جولهکهیه به هۆکاری ئهوهی که پێیان وایه جولهکه
بکوژی پێغهمبهر عیسایه وه خوێنی عسیا (سهلامی خوای لێبێت) لای مهسیحی
خوێنێکی ههروهها ساده و ئاسن نیه، بهڵکو زۆر گرانه، ههرچهنده
عیسا (سهلامی خوای لێبێت)نهکوژراوه، بهڵکو بهرزکراوتهوه بۆ ئاسمان،
بهڵام مارتین لۆثهر هات ههرچی پیرۆزی بوو دای به جولهکه! ههموو فکری
جولهکەی پراکتیزه کرد ههروهها ووتی: که ئینجیل دهست کاریکراوه
بهکهڵکی ئهوه نایهت کاری پێبکرێت دهبێت تهورات بهکاربهێنرێت،
ئهمهش ههموو له بهرژهوهندی یههود بوو، ڕاسته ئینجیل که به
عههدی جهدید ناسراوه دهستکاری کراوه، بهڵام عههدی قهدیم که
تهوراته زیاتر له ئینجیل دهستکاری کراوه و شێوێنراوه ئهگهر ئینجیل
دوای (١٥٠) ساڵ ههڵکێشانی عسیا نوسراوهتهوه، بهڵام تهورات دوای (٧٠٠)
ساڵ مردنی موسا نوسراوتهوه بگره تیلموت لایان پیرۆزتره تاکو تهورات،
مارتین لۆثهر مهسیحیهکانی به خادهم و نۆکهری یههودیهکان دانا له
ناو ئهو مهزههبهی که نوسییهوه ئهوهی کرده فهرمان لهسهر
مهسیحیهکان که دهبێت وڵاتێک بۆ جولهکه دهست نیشان بکرێت..! بۆ
ئهوهی عیسا بگهڕێتهوه سهر زهوی! ئهو وڵاته کوێیه ناویان نا
فهڵهستین! ئهمه ههموو ریفۆرمی ئاینی بوو له ئهورپادا که شۆڕشێکی
گهوره کرا له فهرهنسادا،له دوای ئهوهی پاشای ئینگلیز به ناوی
(جۆرجی ههشتهم) خۆی بوو به پرۆتستانتی و درگایی واڵا کرد بۆ ئهو
مهسیحیانهی که دژی کاتۆلیکی دهجهنگان، لهگهڵیاندا ڕێگا کرایهوه بۆ
جولهکه کهبگهڕێنهوه بۆ ئینگلیز که پێشتر لهسهردهمی (ئێدواردی
یهکهم) له ئینگلیز دهرکرابوون، کهواته ریفۆرمی ئاینی بۆ جولهکه بوو
له ئهورپادا نهخشهی ئهوان بوو که جێبهجێکرا، ئەمەی کەباسم کرد ئەم
مێژووە بە خێرایی بۆ ئەوەیە بیسەلمێنم دروستکردنی دەوڵەت بۆ ئیسرائیل لە
لایەن ڕۆژئاواوە بیروباوەڕیانە چونکەئەوان بروایان وایە تا ئەوان دەوڵەت
دانەمەزرێنن عیسای کوڕی مەریم نایتە خوارەوە، بۆیە هەموو دەسەڵاتو سیاسەت و
خەڵکەکەیان لەگەڵ یە هودیەکانن.
کەواتە کە پرۆستاندەکان
ئارەزوومەندن بە دامەزراندین دەوڵەتی ئیسرائیلی لە خۆشەویستیان نیە بۆ
جولکە ، بەڵکو باوەڕیان وایە کە عیسای کوڕی مەریم دێتەوە خوارەوە، لای
هەموان ئاشکرایەکە زۆرینەی ئەمریکاو بەریتانیا پرۆستاندن بۆیە پشتگیری لە
جولەکە دەکەن.
ماویەتی .. لە بەشی سێیەمدا باسی ئەوە دەکەم چۆن
لە ناو مەسیحیدا خەڵکیان دروست کرد ناونرا بە پرۆستاند بۆ پشتگیری
دەوڵەتی یەهود لە ناو موسڵمانانیش دروستان کرد پشتگیری لە پرۆژەی یەهود
دەکەن بەناوی.. .. لە زنجیرەی داهاتودا روونی دەکەمەوە بە پشتیوانی خوا.