!تکایە شەڕی پۆست بەسە لە بەغدا


بیروبۆچوونی جیاواز سەبارەت بەم دۆخە سیاسی و سەربازییە نوێیەی دوای کۆنتڕۆلکردنی ناوچە سوننە نشینەکان لەلایەن داعشەوە هاتۆتە ئاراوە. بەڵام سەرباری دەرککردن بە مەترسییەکان، جۆرێک لە تێگەیشتنی گشتی هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو دۆخە نوێیە، دەرفەتێکی زێڕینی لەگەڵ خۆیدا بۆ کورد هێناوە. ئێستا دەبینین زۆربەی ناوچە جێناکۆکەکان، کە ئێمە بە کوردستانی لە قەڵەمیان دەدەین، لەژێڕ کۆنتڕۆلی هێزی پێشمەرگەی کورد دایە، ئەمە لەگەڵ ئەوەی کە پاشهاتێکی ئەم دۆخە نوێیە کۆمەڵێ قەیرانی ئابوری و ئەمنی بەدوای خۆیدا هێناوە بۆ هەرێمی کوردستان، بۆ نمونە بەهۆی زیادبوونی رێژەی ئاوارەکانی باشور و ناوەند لە هەرێم، کە لە ئەدەبیاتی بیانیدا بە ئاوارە ناوخۆییەکان ناوزەد دەکرێن.
پەیوەندی هەرێم لەگەڵ بەغدا راستە لە چوارچێوەی دەستوری عێراق دا رێکخراوە، بەڵام لەبنەڕەتدا پەیوەندی کورد لەگەڵ دەوڵەتی نوێی عێراقییەوە لەسەر بنەمای دی فاکتۆ، ئەمری واقیع، بووە، واتە ئەگەر دوای ١٩٩١ هەرێمی دژەفڕین دروست نەبایەو دامودەزگاکانی هەرێمی کوردستان دروست نەبوونایە، ئەوا هەرگیز لەدوای رووخانی بەعس لە ٢٠٠٣ و لە عێراقی نوێدا هەرێمی فیدرالی کوردستان دانی پێانەدەنرا.
ئەوەی کە کورد یان هەرێمی کوردستان بە عێراقی نوێ دەبەستێتەوە، بەباوەڕی من، دوو پرسی سەرەکییە، پرسی خاک و پرسی ئابوری، بە واتایەکی تر، ماددەی ١٤٠ کە رێوشوێنێکی یاسایی داناوە بۆ چارەسەرکردنی پرسی خاک یان ناوچە جێناکۆکەکان، هەروەها ئەو بەشە بودجە ساڵانەیەی کە بە سەدا ١٧ و هەندێ جار بە سەدا ١٢ ناسراوە. ئەوەی کە پەیوەندی بە بودجەوە هەیە ئەوا کەمتازۆر لە سەرەتای ٢٠١٤ ەوە بڕاوە، ئەوەی کە پەیوەندی بە پرسی خاکیشەوە هەیە، ئەوا دوای کۆنتڕۆلی داعش بۆ ناوچە سوننە نشینەکان، کورد کۆنتڕۆلی بەشی هەرە زۆری خاکەکەی خۆی کردووە. دیارە پێشتریش بەشی زۆری ناوچە جێناکۆکەکان بە نافەرمی لەژێر کۆنتڕۆلی کورد دابوون، بەڵام ناتوانین بڵێین کە کورد ئیدارەیەکی سەرکەوتووی هەبوو لەو ناوچانە، لەگەڵ ئەوەشدا نەتوانرا دەسەڵاتی کوردی ببێت بە دەسەڵاتێکی ئەمری واقیع. دیارە مەبەستم ئەوە نییە کە ئێستا دوای پاشەکشەی هێزەکانی عێراق و کۆنتڕۆلی هێزی پێشمەرگە بەسەر ناوچە جێناکۆکەکان بۆتە ئەمری واقیع، بەڵام بەباوەڕی من ئەگەر ئەم دۆخە وا بەردەوام بێ بوونی پێشمەرگەو دەسەڵاتی کوردی دەبێتە ئەمری واقیع.
پرسیارە گرنگەکە، کەهەموو کوردێک، چ هاوڵاتی چ سیاسی و چ سەرکردە، دەبێ لەخۆی بکا ئەوەیە؛ ئایا بیانووی مانەوەی کورد لەچوارچێوەی عیراق چییە، ئەمە لەکاتێکدا ئەو بودجە ساڵانەیەی کە کوردی بە عێراقەوە دەبەستەوە، ئێستا بڕاوە، هەروەها بەشی نزیکەی هەموو خاکی کوردستانی باشور لەژێر کۆنتڕۆلی کورد خۆیەتی و سنورێکی ئەوتۆشی لەگەڵ دەسەڵاتی بەغدا نەماوە. ئایا چ سودێکی بۆ کورد هەیە عێراقێکی هەڵوەشاوە دووبارە بنیات بنرێتەوە، ئایا پێویست دەکا کورد ببیئنەوە ئەو وەستایەی کە عێراق دروستدەکاتەوە، لەکاتێکدا هێشتا عیڕاق بۆ کورد وێنەیەیەکی دوژمنە. سەیرە کورد شانازی بەوکردووە کە بەشدارێکی سەرەکی بووە لە بنیاتنانەوەی عێراق، و هەمیشەش لە بەرەیەکی دژ بە بەرژەوەندی یەکتر بوونە، کورد وەکو جوداخواز و تێکدەری یەکڕیزی و یەکپارچەیی و سیادەی عێراق تەماشای کراوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی بەغداوە، هەروەها کوردیش وەک رێگرێک و دژێک لە بەغدای روانیوە بۆ بەدەستهینانی مافەکانی. چەند سەیرە کورد شانازی بەوە دەکرد کە لە ٢٠١١ کە حکومەتی نوێی عیراق، دوای قەیرانێکی سیاسی دوورو درێژ لەنێوانی هەردوو باڵی سەرەکی مالکی و عەلاوی، لەسەر دەستی کورد دروست بوو، وەک ناسراوە بەپێی رێککەوتنی هەولێر، ئەو رێککەوتنەی کە نەک تەنیا نەیهێشت عێراق هەڵبوەشێتەوە، بەڵکو بوو بە تەڵەیەک بۆ باڵەکەی عەلاوی و پێگەی مالکی بەهێز کرد. 
پرسیارێکی دیکە کە خۆی قوت دەکاتەوە ئەوەیە کە ئایا کورد لەو پەیوەندیە فەرمی و یاساییەی کە لەگەڵ عێراق هەیبووە، توانیویەتی داواکارییەکانی بەدەست بێنێ، بێگومان وەڵامەکەمان لەبەردەستە، لەکاتێکدا پرسە گرنگەکانی وەک خاک و دارایی و نەوت و پێشمەرگە هەروەک خۆیان چارەسەرنەکراون و بەپێی خواستی کورد مامەڵەیان لەگەڵ نەکراوە، کەوایە ئێستا لەو دۆخە نوێیەدا ئایا کورد پێویستە بەشدار بێ لە پینەکردنەوەی عێراقێکی هەڵوەشاوە؟ من بە پێچەوانەی زۆر لە نوێنەرانی کورد لە بەغدا، پێموانیە بوونی کورد و پێگەی کورد لە بەغدا هێندە گرنگی هەبێ بۆ داخوازییەکانی کورد، نەک لەبەر ئەوەی کە ئەزمونمان کردووە و بەرهەمێکی ئەوتۆمان نەبینیوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی بەشداری نەکردنی کورد لە دروستکردنی هەرسێ دەسەلاتەکەی عێراق، یاسادانان، جێبەجێکردن و سەرۆکایەتی کۆمار، مانایەک بۆ عێراقی گەورە نامێنی. وەک دەینین سوننەی فەرمی پێگەیەکی ئەوتۆیان لە گەمە سیاسیەکەدا نەماوە دوای ئەوەی ناوچەکانیان کە نوێنەرایەتی دەکەن لەلایەن داعش و سوننەی نافەرمییەوە کۆنتڕۆلکراوە، باسوخواسی دروستکردنی هەرێمی سوننەش ئێستا لە ئارادایە، ئەگەر کوردیش نەبێتەوە بە وەستای پینەکردنەوەی عیراق، ئەوا لە باشترین حالەتدا عێراقێکی شیعی دروست دەبێ، نەک عێراقێک کە لە سێ پێکهاتەی سەرەکی پێکهاتبێ، وەک باوە، شیعە، سوننە و کورد. ئیدی دەتوانین ئەوکات عێراقێکی سێ هەرێمی یان سێ کیانی سەربەخۆ ببێتە ئەمری واقیع.
دیارە من بەهێچ شێویەک لەگەڵ ئەوەدانیم موجازەفە بە سەقامگیری هەرێم و چارەنوسی هاوڵاتیانی هەرێم بکرێ بۆ ئامانجێکی نادیار، بۆیە هەر هەنگاوێک لەو دۆخە نوێیەدا پێویستی بە لۆژیکی کەمترین زیان و زۆرترین قازانجەوە هەیە، واتە هەر هەڵوێستێکی چارەنوسساز دەبێ بەروارد بکرێ و لایەنە پۆزەتیڤ و نێگەتیڤەکانی لێکبدرێتەوە لەروانگەی پاراستنی سەقامگیری هەرێم و زامنکردنی خۆشگوزەرانی و ئایندەی هاوڵاتیانی هەرێم و ناوچەکانی دیکەی کوردستانی باشور کە بە ناوچە جێناکۆکەکان ناسراوە. ئایا لەم دۆخە نوێیەدا، دوژمنەکەمان یان باشتر بڵێم دژەکەمان، عێراق، دروست بکەینەوە یان بەیەکجاری لێی بکشێینەوە و پۆستەکانی بەغدا لەبیر بکەین، بە تێگەیشتنی من تا ئێستا سەرکردەکانی کورد خۆیان یەکلانەکردۆتەوە بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە، دیارە من خوازیاری بڕیاری بەپەلە نیم، بەڵام ئەم حالەتە دەرخەری ناروونی ستراتیژی کوردە لەمەڕ پرسێکی وا چارەنوسسازدا.