02/07/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
مافی چارەنووسی باشووری كوردستان
لەنێوان یاسای نێودەوڵەتیو دیفاكتۆو واقیعی سیاسیدا
بەشی شەشەمو کۆتایی
ئەم گۆڕانكارییە گرنگانەی بۆ كوردو بزوتنەوە سیاسیەكەی هاتۆتەپێش، كەكوردستانی باشور چەقی قورساییەكەیەتی، دەرخەری واقیعێكی نوێی جیۆسیاسیو جیۆئابورییە لەناوچەكەدا، هەروەها ئاماژەیە بە:
1- كورد وەك رابردوو لەدیدێكی ئەمنی رووتو وەك ماكێكی سەرئێشەو نائارامی تێی ناڕوانرێت، بەڵكو وردە وردە بووە بە(لایەن) لەمامەڵەیەكی فرەرەهەندی قازانج بەخشدا.
2- مامەڵەكردن لەگەڵا كورد لەروانگەی بەكارهێنانییەوە نیە وەك كارتی سیاسی لەسەر مێزی قوماری سیاسەتی هەرێمایەتیدا، بەو جۆرەی تاكو نەوەدەكان باوبوو، شۆڕشی ئەیلولیش هەر لەو چوارچێوەیەدا شكستی پێ هێنرا، ئەم تێڕوانینە لاوازبووە باكۆتاییشی پێ نەهاتبێت، بەڵكو لەهەندێ ئاستدا كورد، بەتایبەتیش سەبارەت بەكوردستانی باشور، پێی ناوەتە نێو قۆناغی ئاڵوگۆڕی بەرژەوەندیو لێكتێگەیشتنی هاوبەشەوە.
نیشتمانێكی دەوڵەمەند
باشوری كوردستان لەئێستادا وەك هاوبەشێكی دەستەبەركردنی وزەو، بازاڕێكی سودبەخشی وەبەرهێنانو ساغكردنەوەی كاڵاو، لەم رێیەشەوە، بەشداریكردن لەململانێی سیاسیو ئابورییە هەرێمایەتیەكاندا، گۆڕانكاری لەبەشێ لەبابەتو خولگەی ململانی هەرێمایەتیەكانو، ئەو ئاڵاو گۆڕانەی شۆڕشو راپەڕین گەلانی ناوچەكە هێناویەتیە كایەوەو زەقبوونەوەی ململانێی مەزهەبی، دەستكاری مەنزومەی ئەمنیو جۆری پەیوەندیو نەخشەی هاوپەیمانیەتیەكانی كردووەو، دۆخێكیان خوڵقانووە، خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ژانی لەدایكبوونێكی نوێ بەخۆوە ببینیو، ئەو واقیعە لەرزۆكو لاوازو فشەڵ ببێت، كەلەسەر بناغەی (سایكس بیكۆ)و، دابەشكردنی ناوچەكە لەسەرەتای سەدەی رابردوودا هاتبووە كایەوە، سەرلەبەری لەگەڵا ئیدارەكردنێكی عەقڵانیانەی كورد بۆ ململانێكان، دەرفەتی نوێیان بۆ كورد بەگشتیو كوردی كوردستانی باشور بەتایبەتی هێناوەتەكایەوە، لەهەمووی گرنگتر ئەڵقەكانی ئابڵۆقە مێژوییەكەی سەر كوردی لاوازكردووەو، ئەگەری دووبارە گەلەكۆمەكی وڵاتانی ناوچەكەی دژ بەكورد دورخستۆتەوە، چونكە جگە لەوەی لەپێشەوە ئاماژەمان پێكردو پەیوەندی بەهەڵكەوتەكانو دووبارە داڕشتنەوەی هاوكێشەو سنورە ئایدۆلۆژیو سیاسییەكان، كورد خۆشی هەنگاوی بەرچاوی ناوەو، بۆتە فاكتەرێكی سیاسەتی هەرێمایەتی.
رووداوەكانی ئەم دواییەی ناوچە سوننە عەرەبنشینەكانی عیراقیش كەمن بە(11)ی سێپتەمبەری ئێستای خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی دادەنێم، لەگەڵا ئەوەی سەرچاوەی هەڕەشەی نوێی بۆ هەرێم هێناوەتە كایەوە، پانتایی دەرفەتو شانسەكانی چەند قات كردۆتەوەو ، رێگای گەیشتن بەمافی چارەنووسی بۆ كورتر كردوینەتەوە، چونكە هەروەك لەنوسینی تردا باسمان كردووە، ئەم شەڕانە پرۆسەی دابەشكردنو روخاندنی عیراقی نوێی تارادەیەكی زۆر لەخاڵی كۆتایی خۆی نزیك دەكەنەوەو، كورد بەكردەوە بۆ یەكەمجار لەمێژووی نوێی خۆیدا بەسەر نزیكەی تێكڕای خاكی مێژویی كوردستانی باشوردا دەسەڵاتدارە، بەجۆرێك گەر شەڕیشی لەم پێناوەدا توش ببێت، مانای خۆی دەبێتو، دەچێتە خزمەت تەواوكردنی رەوتی گەشەكردنی ناسیونالیزمی كوردی لەم بەشەی كوردستانو تێكڕای ناوچەكەو پارچەكانی تری كوردستاندا.
مەسەلەی شكانی ئابڵۆقەی سەر كوردو كوردستانی باشوریش، كەلەسەرەتای نەوەدەكانەوە دەستی پێكردووە لەئێستادا بەرەو رەهەندێكی دڵخۆشكەرتر رۆیشتووە، رەنگە دامەزراندنی قەوارەی سەربەخۆیی كوردستانی باشور بكاتە پێداویستیەكی عیراقیو هەرێمایەتیو، هەندێ وڵاتانی ناوچەكە، كەدیارە لێرەدا بەپلەی یەكەم مەبەست توركیایە، كوردیش لەم چوارچێوەدا لەگەڵا ئەوەی چاوەرێی هەستی برایانەو تێگەیشتنێكی دادپەروەرانەیە لەكێشەكەی، بەڵام دەستی خێرپێكردنی لەبەردەم هیچ هێزێكدا رانەگرتووە، بەڵكو لەتوانایدایە بەزمانی بەرژەوەندیو ئایندەو چارەنووسی هاوبەش لەگەڵا دەوروبەریدا بدوێت.
خۆدورگرتنیشی لەتێكەڵاوبوونی راستەوخۆ بەململانێ مەزهەبییەكانی ناوچەكەو، مامەڵەكردن لەگەڵا دەرهاویشتەكانی لەروانگەی بەرژەوەندیەكانی خۆیو، ئاشتیو برایەتی نێوان گەلانی ناوچەكەو، بوونی پرۆژەیەكی نەتەوەیی، كارێكیان كردووە لەگەڵا ئەو گرنگیەی سەبارەت بەتوركیا بۆ گەیشتن بەمافی چارەنووس باسمان كرد، توانای مامەڵەكردنی لەگەڵا پێكهاتەو وڵاتانی تری ناوچەكە لەوانەش كۆماری ئیسلامی ئێرانو هەندێ وڵاتانی عەرەبیش هەبێت.
گۆڕانكارییەكان مافی چارەنووسی باشوری كوردستان دەكات بەپێویستیەكی كۆماری ئیسلامی ئێران؟
نوخبەی حوكمڕانی كوردستانی باشور لەرۆڵاو كاریگەریو چاوەڕوانییەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران تێگەیشتووەو، دەزانێت لەئێستادا دەبێت تێگەیشتنی بۆ بەرژەوەندییە ئابوریو سیاسیو ئەمنیەكانی هەبێتو، ئاسان نیە هێزێكی لەم جۆرە نادیدە بگرێت، بەڵام دیارە كۆماری ئیسلامی ئێرانیش لەوە تێگەیشتووە كەئەگەر ئێران تارادەیەكی زۆر لەسۆنگەی هەڵوێستی توند كەمالیزمو جۆری تێڕوانینی توركیا بۆ كوردو مەسەلەو كێشەی كورد، ئەوو هاوپەیمانەكەی واتە سوریا، تارادەیەكی بەرچاو وەرەقەی كوردیان لەدەستابووبێت، ئەوا لەئێستادا لەدوای سەرهەڵدانی واقیعی هەرێمو گۆڕانكاریەكان توركیاو، هاتنەسەركاری لیبراڵا ئیسلامیەكانو دیدیان بۆ ئاراستەكردنی سیاسەتی دەرەوەو، دووبارە رێكخستنەوەی نەخشەی ناوچەكەو، دەرهاویشتەكانی قەیرانی سوریاو، تارادەیەكی زۆر وەدەرنانی لەگۆڕەپانەكە لەم روەوە، توركیا بۆتە كاراكتەرێكی سیاسی چالاكو خاوەن دیدو بەرنامە لەسیاسەتی كوردیدا، بەدووبارە..... گەڕانەوەش بۆ مەسەلەی كورد لەو وڵاتەو، بوونی پرۆسەیەكی ئاشتیو، دەرفەتێكی بەرچاو بۆ خەباتی دیموكراسی، لەپێناو گەیشتنی كوردانی كوردستانی باكور بەمافەكانیانو جۆری مامەڵەكردنی لەگەڵا كوردستانی باشوردا، توركیا میكانیزمو رەهەندی نوێی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵا كوردی باشورو بەڵكو كورد بەگشتی هێناوەتەكایەوە، بەجۆرێك كەدەتوانرێت باس لەسیاسەتێكی توركی بۆ كورد لەسەر ئاستی ناوچەكەدا بكرێت، لەكاتێكدا كۆماری ئیسلامی ئێران سەرەڕای ئەو پەیوەندییە مێژوییە دوورودرێژەی لەگەڵا كوردو بزوتنەوەی سیاسیەكەی هەیبووەو، نەبوونی دوژمنایەتی ئاشكرا بۆ هەرێمی كوردستانو، بەدەمەوەبوونی مرۆییانەی گەلی كوردستان لەكاتی روودانی كارەساتەكاندا، هەست دەكرێت لەسۆنگەی سروشتی رژێمە سیاسیەكەو، جۆری ئیدارەكردنی بۆ دۆسێكان لەناوچەكەداو لەوانەش لەعیراقو، نەبوونی سیاسەتێكی ئێرانی بۆ چارەسەری كێشەی كورد لەناوخۆیدا، نەیتوانیوە بەگوێرەی پێویست میكانیزمو شێوازەكانو مامەڵەكردنەكانی نوێ بكاتەوەو، شانسی نوێ بخاتە بەردەم پەیوەندیەكانی (كوردو ئێران)ەوە ، كەلەرووی فەرهەنگیەوە كورد لەشارستانیەتی ئێرانیەوە نزیكتربووە .
هەرچۆنێك بێت، هەروەك چۆن كوردی باشورو كوردانی تریش هەست بەرۆڵاو كاریگەری ئەم وڵاتەدەكەنو، نایانەوێت وادەربكەون لەسەنگەری دژایەتی ئەودا ستاریان گرتووە، لەهەمان كاتدا كۆماری ئیسلامیش هەست بەوەدەكات كە لەپرسی پەیوەندی بەدۆسێی كوردی وواقیعی هەرێمی كوردستانو كێشەی كوردەوە، لەئێستادا ئەو هێزێكە لەناو هێزەكانو تاكە هێز نیە، پەیوەندی نەتەوەو وڵاتانی تری ناوچەكەش لەگەڵا كوردو كوردستانی باشوردا، جۆرێك لەپێشبڕكێی بەخۆوە گرتووەو، دەخوازێت لایەنەكان لەبیری نوێكردنەوەی دیدگاو میكانیزمەكانو جۆری مامەڵەیاندابن، دەنا توانای كێبڕكێی سروشتیان لاوازدەبێتو، لەو حاڵەشدا رەنگە بیر لەپەنابردنە بەر شێوازی ناسروشتیو دەستێوردانو پیلان بكەنەوە، لەكاتێكدا ئەم جۆرە شێوازانە ئەگەر دەستكەوتێكی كاتیشیان هەبێت، زیانێكی ستراتیژی بەئایندەی پەیوەندییەكانی ئەو دەوڵەتو لایەنە لەگەڵا كورد دەگەیەنێت، لەهەموو حاڵەتێكدا گۆڕانكارییەكان لەعیراقو ناوچەكەدا، دەبێت ئەو دیدو قەناعەتەی لای كۆماری ئیسلامی ئێران دروستكردبێت، كەپێداگرتن لەسەر مانەوەی عیراقی كۆنو ، تەنانەت عیراقی پێش رووداوەكانی موسڵاو دواتر ناوچە عەرەبە سوننەنشینەكانو حوكم كردن لەلایەن هاوپەیمانییەتێكی(شیعی ــ كوردی)وە، رەنگە لێرە بەدواوە كارێكی ئاسان نەبێتو، جۆرێك لەشڵەژاویش بۆ سیاسەتی ئێران لەعیراقو هەرێمی كوردستان دروستبكات، تەنانەت ئەگەر دەرفەتێكی لەوجۆرەش بمێنی نابێت چاوەڕوانی ئەوەبكات كورد لەچوارچێوەی هەمان هەلومەرجی كۆندا بەهاوپەیمانی لەگەڵا لایەنی بەرامبەردا رازی بێت، چونكە عیراق بەكردەوەو لەسەر زەوی واقیع دابەش بووەو، كوردی باشوریش ئەوەی لەسایەی گۆڕانكاریەكان لەسەر زەوی بەدەستهێناوە، ئاسان نیە دەستبەرداری بێتو، هەمان مافو دەستكەوت لەو بەرامبەرەكان داوابكات كە لەدە ساڵی رابردوودا ئامادەی ئەوەنەبوون كێشەكان لەچوارچێوەی دەستورو رێكەوتننامە دووقۆڵیو چەند قۆڵیەكاندا چارەسەربكەن، واتە هاوپەیمانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەعیراقیش ئەگەر لەساتەوەختێكی مێژویشدا لەهەندێ هێزی تری عیراقی ناسیونالیستو مەزهەبی باشتربووبن، باشییەكەیان، نەگەیشتۆتە ئاستی ئامادەبوونی جدی بۆ چارەسەری كێشەكانو لەگەڵا هەرێمو كوردیشیان دڵخۆش نەكردووە .
بەڵكو لەهەندێ كاتدا دەسەڵاتدارە شیعەكانی عیراقو بەتایبەتیش ئاغای مالكی خۆیان وادەرخستووە، كە هەڵگرو پارێزەری ناسیونالیزمی عەرەبیو عیراقین، هەمان هەناسەو ئایدۆلۆژیای هێزەكانی تری عەرەبی عیراقی كەلەسۆنگەی ئەوانەوە كێشەیان لەگەڵا كوردا هەبووە، ئەمەش وای كردبوو، هاوپەیمانی كوردو شیعە لەعیراقدا، لەساتەوەختی پێش ئاڵەگۆڕەكانی ناوچە سوننەنشینەكاندا لەوپەڕی لاوازی خۆیدا بێت، بەتایبەتیش لەگەڵا دەوڵەتی یاسادا .
كەواتە ئێستا لەبەردەم قۆناغێكی نوێداین، قۆناغێك، كەچاوتێبڕینی شیعەكان بۆ جێگرتنەوەی سوننەی عەرەب لەحوكمی عیراقداو هەژموونكردن بەسەر ، عیراقێكی یەكپارچەو بۆتە ئامانجێكی ناواقیعی.
عیراق دوای روخانی رژێمی پێشوو، بەرگەی جێگۆڕكێی نوخبەی تایەفیو مەزهەبی ناگرێت، بەڵكو زیاتر پرۆژەیەكە بۆ دابەشبوونو هەڵوەشاندنەوە، یاخود مانەوەیەكی لاوازو لەرزۆك.
زۆرینەی مەزهەبی
ئەگەر حوكم كردنی عیراقێكی ناوەندیش لەسایەی هەژموونی زۆرینەی مەزهەبیدا، دوچاری ئاستەنگی جدی هاتبێتەوەو، پێداگرتن لەسەری باجی گەورەی بەدواوە بێتو هێندەی تریش عیراق بكاتە گۆڕەپانێك بۆ پیادەكردنی ئەو جەنگە مەزهەبیەی لەسەر ئاستی ناوچەكەدا لەئارادایە، راستتر وایە كۆماری ئیسلامی ئێران بیر لەچارەسەری دوای ئەو واقیعە بكاتەوە، واتە بیر لەعیراقی دوای شكستی بەشێ لەنوخبە شیعیەكە بكاتەوە، لەوەی بتوانێت لەژێر هەژموونی خۆیدا بینای بكاتەوەو پایەكانی بەهێز بكاتەوە، لەدوای نەمانی عیراقێكی یەكگرتووی ناوەندیی بەهێزی دۆستی كۆماری ئیسلامی ئێرانیش، لەژێر رابەرایەتی شیعەكاندا، بەهاوكاری كوردو هەندێ روكاری سوننی، كاتی ئەوە هاتووە، كۆماری ئیسلامی ئێران سیاسەتێكی نوێ لەمەڕ عیراقو كوردستان پەیڕەوبكات، پێش هەموو شتێك زیاد لەپێویست پەیوەندیەكانی لەگەڵا هەرێمی كوردستاندا گرێ نەدا بەپرسی عیراق بەگشتیو هەڵوێست بەرامبەر پێكهاتەی شیعەوە، بەتایبەتیش كەكورد، ئامادە نیە بەناسنامەی مەزهەبیەوە، بەشداری لەشەڕ دژ بەشیعەكاندا بكات، واتە كاتی ئەوە هاتووە كۆماری ئیسلامی ئێران، سیاسەتێكی سەربەخۆتر سەبارەت، بەهەرێمی كوردستان بگرێتە پێش، چونكە لەهەر ئەگەرێكی داهاتوودا، درێژەدان بەكۆی سیاسەتەكانی پێشو و لەم وڵاتەدا بەزیان بۆخۆیو عیراقیەكانیش دەشكێتەوەو، كێشەی زۆرتری بۆ دەخەڵقێنێت، چونكە سیناریۆكان لەمانەی خوارەوە دەرناچن:
1-درێژەكێشانی دۆخی ئێستاو زیاتر خراپبوونی رەوشەكەو، شەڕو گرژیو ململانێیەكی كراوە لەنێوان شیعەو سوننەی عیراقدا.
2-دروستبوونی هەرێمێكی سوننە، بەهەمان دەسەڵاتی هەرێمی كوردستانەوەو، هێندەی تر لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەند.
3-لێكترازانی تەواوی عیراقو هاتنەكایەی چەند قەوارەیەكی سەربەخۆ، یاخود لانی كەم سەربەخۆبوونی هەرێمی كوردستان با لەژێر ناونیشانی كۆنفیدڕاڵیشدا بێت.
هەریەك لەم سیناریۆیانە بێتەدی، بارودۆخەكە ناگەڕێتەوە بۆ پێش سەرهەڵدانی سوننەكانو ئەو دەركەوتانەی بەدوای خۆیدا هێناویەتی.
لەسیناریۆی یەكەمدا پەیوەندی كوردو هاوپەیمانی شیعە وەك جاران نامێنێ، كوردیش ئەوپەڕی ئەوەی بۆ شیعەكانو كۆماری ئیسلامی ئێران پێی بكرێت ئەوەیە، نەبێت بەبەشێك لەشەڕ دژ بەوان، نەك بچێتە شەڕەوە دژ بەلایەنەكەی تر، كەسەبارەت بەو خۆكوژییەو هیچ بەرژەوەندییەكی تێدا نیە، كورد لەم روەو هەڵوێستی بەرگری دەگرێتە پێشو، گەربێتو داعشو هاوپەیمانەكانی هێرشیان كردە سەر، بەرگری دەكات.
سیناریۆی دووەمو سێهەمیش كورد لەبەرامبەر دراوسێیەكی نوێوە رادەگرێت، كە ئەویش سوننەی عەرەبی عیراقە، كورد كێشەی خاكی لەگەڵا ئەماندا هەبووەو هەیەو، بوونی هەرێمێك یاخود دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردستانی باشور دەبێتە بەربەستو دابڕ لەنێوان ئەو وڵاتەو، ئەو واقیعە نوێیەدا، ئەمەش لەبەرژەوەندی كوردو سوننەو كۆماری ئیسلامی ئێرانیشە، سیاسەتی راستو دروستیش بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران پشتیوانی ئەم قەوارە نوێیەیەو دۆستایەتی لەگەڵا كردنیەتی ورێكخستنی بەرژەوەندیەكانیەتی لەچوارچێوەی ئەم دۆخە نوێیەدا، نەك مامەڵەكردن لەگەڵا هەندێ هێزی واقیعە سیاسیەكەی ناوچە عەرەبەسوننیەكانی عیراق دژ بەگەلی كوردستان.
كۆماری ئیسلامیو سەربەخۆیی كوردستان
ئەم قسانەمان بۆ ئەوە بوو كەلۆژیكو بەرژەوەندی سیاسیش وادەخوازێت كۆماری ئیسلامی ئێران مامەڵەی ئیجابی لەگەڵا مافی چارەنووسو دامەزراندنی قەوارەیەكی سەربەخۆ لەكوردستانی باشوردا بكات، كەلەوەدەچێت بووبێتە دەرهاویشتەیەكی گۆڕانكارییەكانی ناوخۆی عیراقو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، كەواتە دەكرێت باشوری كوردستان سەبارەت بەئێران كۆمارێكی ئازربایجانی تربێت، ماوەتەوە بڵێین راستە دەبێت لەمەسەلەی بڕیاردانی مافی چارەنووسو دامەزراندنی كۆماری كوردستانی باشوردا بڕیاری حساب بۆكراو نەدەین، بەڵام نابێت رێگاش بدەین ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، دوای ئەو بەلەرزە كەوتنو نیمچە هەڵوەشاندنەوەی تووشی بووەو هێشتا تەواونەبووە، دۆخە نوێو جێگرەوەكان بخەمڵێنو واقیعە جیۆسیاسیە نوێكە دابڕێژرێتەوەو ئێمە قەرەبووی سەد ساڵی رابردووی خۆمان وەرنەگرتبێتو، كۆماری كوردستانی باشورو، ئاستێكی گەشەكردووی تر كێشەی كورد لەسەر ئاستی هەموو پارچەكاندا، نەبێتە بەشێك لەو واقیعە نوێیە.
بەدیاریكردنی مافی چارەنووسی ناوچە كوردستانیە دابڕاوەكانی دەرەوەی هەرێمی جارانیش، مەسەلەی دیاریكردنی مافی چارەنووسی كوردستانی باشور، ئاسانتر دەبێت، بۆیە كاتی ئەوەیە، نەخشەرێگاكە دیاری بكەین، ئامانجە نزیكو دورەكان دەستنیشان بكەین، دامەزراوەكان لەناوخۆدا بینا بكەینەوە، بەرۆحیەتو عەقڵیەتو هەناسەیەكی نوێوە كاربكەین، هەناسەیەك، ببێتە فوی رەحمەتو بەگەشاندنەوەی پشكۆی رزگاری یەكجاری مەشخەڵانی سەرفرازی بەدەستەوەبگرینو، بەمەش بەكردەوە بیسەلمێنین كەئەم قۆناغە مێژوییە ساتەوەختی هەڵسانەوەی كوردو ئامادەبوونەوەیەتی لەسەر شانۆی ناوچەكەدا، وەك چوارەم نەتەوەی گەورەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی بێ بەشكراو لەمافەكانیو، لەرێی ئەویشەوە بێ بەشكردنی ناوچەكە لەبەهرەو خزمەتو ئامادەییەكانی ئەم نەتەوەو سەرجەم گەلی كوردستان.