مافی چارەنووسی باشووری كوردستان

بەكردەوە نیمچە دەوڵەتێكە‌و رواڵەتەكانی سەربەخۆیی لەئاستی جۆراوجۆردا پێوەدیارە، هاتنە سەركاری پارتی دادو گەشەپێدان لەتوركیا‌و شۆڕشی سوریاش، رۆڵی گەورەیان لەلاوازكردنی ئەڵقەكانی ئەو گەمارۆ هەرێمایەتیەدا هەبوو، كەچەندان ساڵا بوو بەسەرماندا سەپابوو، بووبووە زیندانی زەوتكردنی  ئیرادەو چاوەڕوانییەكانی كورد، كەپێشتر خەباتی كورد خۆی‌و جەنگی كەنداوو نەزمی نوێی جیهانی زەمینەسازی بۆ كردبوو.
كێشەكانی عیراق‌و هەرێم
درێژەكێشانی كێشەكانی عیراقیش، هێندەی تر سیما سەقامگیر‌و دۆخە ئابوری‌و رۆڵە ناوبژیوانی‌و سیاسیەكەی هەرێمی زەقتركردەوە، چارەسەرنەبوونی كێشەكانی نێوان هەرێم‌و بەغدا‌و جوڵاندنی چەندبارەی هێز ‌و ئاماژە  هەڵەكانی مالكی لەبەرەنجامی كۆتایدا، بەچاكە بۆ سەر پێگەی هەرێم شكانەوە. چونكە كاربەدەستانی هەرێمی ناچاركرد بەشێوەیەكی جدیتر‌و زوتر بیر لەسەربەخۆیی ئابوری‌و پاشكۆنەبوون بۆ بەغدا بكەنەوە،  لەم پێناوەشدا دۆخەكە بقۆزنەوە بۆ هێنانی كۆمپانیای جۆراوجۆر‌و دەستكردن بەبەرهەمهێنانی  وزەو هەوڵدان بۆ ناردنە دەرەوەو فرۆشتنی، درێژەكێشانی بارودۆخی عیراق‌و سروشتی پەیوەندی نێوان بەغدا‌و هەرێمیش لەرویەكی ترەوە، زەمینەی ئەوەیان سازكرد كوردستان لەرووی پەیوەندییەكانەوە بەنیمچە سەربەخۆیی مامەڵە بكات‌و،  بەمەش كەسێتیەكی جیاواز بۆ خۆی دروست بكات‌و هەندێ‌ پرس بۆی ئاسایی ببێتەوە، كەبۆ هەرێمێك لەناو دەوڵەتێكی فێدراڵدا ئاسایی نین.
ئێستاش ئەوەی بەرووی ناوخۆدا‌و بۆ زەمینە سازكردن‌و نزیكبوونەوە لەساتەوەختی دیاریكردنی چارەنووس، هەرێم پێویستیەتی، دیاریكردنی سەرچاوەكانی هێزی ناوخۆیی‌و بەهێزكردنیانە، لەوانەش:
1- قوڵكردنەوەی سەربەخۆیی ئابوری‌و جۆراوجۆركردنی سەرچاوەكانی ئابوری كوردستان‌و دووبارە خۆڕێكخستنەوە لەم بارەوە‌و تێكەڵكردنی پرسی ئابوری بەبیركردنەوەی ستراتیژی‌و بەرگەگرتنی دەرهاویشتەكانی هەنگاوێكی ستراتیژی وەكو راگەیاندنی سەربەخۆیی یاخود لانی كەم كۆنفیدراڵی.
2- بەهێزكردنی سازان‌و(توافق)ی نیشتمانی لەنێوان هێزە سیاسیەكاندا لەسەر ئەم پرسە‌و، خەمڵاندنی نەخشەرێگایەكی هاوبەش لەم روەوە.
3- ئامادەكردنی رای گشتی‌و بەشداركردنی هاوڵاتی ئاسایی لەپرسەكەدا‌و هۆشیار كردنەوەی‌و ئامادەبوونی بۆ قوربانیدان‌و خۆگری لەپێناو ئەو ئامانجە نەتەوەییە هاوبەشەدا.
4- بەنیشتمانی كردنی دامودەزگاكانی هەرێم‌و، كۆتایی هێنان بەهەموو رواڵەتەكانی دووئیدارەیی‌و، بوونی بەرنامەیەكی چاكسازی‌و دابەشكردنەوەیەكی عەقڵانیانەی دەسەڵات‌و سامان،  بەجۆرێك كەئاستێكی ماقوڵا‌و پێویست لەدادپەروەری سیاسی‌و كۆمەڵایەتی بێنێتە دی، بەكورتی مامەڵەكردنی كاربەدەستانی هەرێم بەعەقڵی دەوڵەتمەداری، نەك عەقڵی حزبی‌و رایی كردنی رۆژانەی كاروبار‌و، دەڤەری كۆنترۆڵكراو‌و، هێشتنەوەی پانتایییەكی حوكمڕانی بەتاریك‌و ناڕونی‌و گوماناوی، لەپاڵا پەرەدان بەسستمێكی دیموكراسی هاوچەرخ‌و پاراستنی ماف‌و ئازادییەكان، بۆ ئەوەی لەروییەكەوە متمانەی گەل بەدامودەزگا نیشتمانییەكان بەهێزتربكات‌و، ئامادەبێ‌ بۆ پشتیوانی سەركردایەتیە سیاسیەكەی، لەپێناو تەواوكردنی ئەركە نەتەوەییەكان‌و گەیشتن بەساتەوەختی سەربەخۆیی‌و رزگاری تەواو‌و، لەلایەكی تریشەوە هاندەربێت بۆ پشتیوانی.
پرسە نەتەوەییەكان
ئەوەی گرنگیشە لەوڵاتی ئێمە كۆدەنگییەك لەسەر پرسە نەتەوەییەكان هەیە، هیچ هێزێكی ئیسلامی‌و عەلمانی‌و چەپ‌و راستی خاوەن سەنگ‌و قورسایی نیە، لەسەر پرسی مافی چارەنووس‌و سەربەخۆیی ناتەبابێت، گەر جیاوازیەك لەم روەو هەبێت تەنها لەرووی كاتبەندی‌و میكانیزمی كاركردنەوەیە، نەك بنەما ئامانج، ئەوەی ماویشە‌و پێویستە رێكەوتنی لەسەر بكرێت نەخشەرێگایەكە، بۆ دیاریكردنی هەنگاو‌و قۆناغ‌و تاكتیك‌و رۆڵا دابەشكردنەكان، بۆ ئەوەی پرسەكە مۆركێكی جدی وەربگرێت، بێ‌ ئەوەی ئەمە بكرێت بەهاوار‌و قاڵەی حساب بۆنەكراو، تەنانەت هەر لەپێناو هەنگاونانی مەحكەمتر‌و كەمتر هۆشیاركردنەوەی ناوەندە دڕوندۆنگەكانی ناوچەكە‌و، فریودانی هاوڵاتی سادەی نەتەوە دراوسێكان بەچەواشەكردنیان لەلایەن هەندێ‌ هێز‌و سەركردەی سیاسییەوە، واباشترە خەباتەكە ناونیشانە گەورەكەی (مافی چارەنووس) لەرێی ریفراندۆمەوەبێت، نەك سەربەخۆیی، چونكە لەرووی كردارییەوە هیچ جیاوازی نیە‌و، ئێمە پێشینەی وەكو ریفراندۆمە نافەرمییەكەی ساڵی (2005)ی بزوتنەوەی راپرسی ریفراندۆممان هەیە‌و، گەلی خۆشمان دەناسین كەهەر رۆژێ‌ ئیرادەی ئازاد بێت‌و بتوانێت لەراپرسییەكدا قسەی دڵی خۆی بكات‌و فشاری جەبرە سیاسیەكانی بەسەرەوە نەمێنێت،  بەنیمچە كۆدەنگ بڕیاری سەربەخۆیی دەدات، لەرووی بەرگریكردن لەم مافەشەوە لەبەردەمی رای گشتی ناوخۆیی‌و دەرەكیی ، كۆڕ‌و كۆمەڵە نێودەوڵەتییەكان‌و دەوڵەتانیشدا، دەتوانرێت هەڵگرتنی دروشمی مافی چارەنووس بەوە لێكبدرێتەوە، كەهێزە سیاسییەكان پێشەكی لەبری هاوڵاتیان‌و گەل بڕیار نادەن‌و چارەسەرێكی دیاریكراو ناسەپێنن‌و ئەوەی دەیانەوێت رێزگرتنە لەرای هاوڵاتیان‌وكۆتایی هێنانە بەزۆرلێكردن لەداڕشتنی پەیوەندییەكان‌و یەكێتی ئارەزومەندانەیە، ئەوەش مافی هەر هاوڵاتی‌و گەل‌و گروپێكی مرۆییە‌و، رێزلێنەگرتنی پێش هەموو شتێك دەبێتە كارێكی نائەخلاقی.
لەراستیشدا یەكێ‌ لەو شتانەی پێویستە كورد لەسەر هەرسێ‌ ئاستی ئەكادیمی‌و سیاسی‌و  راگەیاندنیش، بۆ ئاراستەكردنی مافی چارەنووس‌و رەوایەتی پێبەخشینی زیاتر‌و چەسپاندنی پشتی پێ‌ ببەستێت، مەسەلەی (اكراە)‌و ئەو كاریگەرییەیە لەسەر ئیرادەو رەفتاری مرۆڤ ‌و سزا یاساییەكان بەجێی دەهێڵێت.
چونكە ئەوەی روونە (اكراە) لەبواری یاسایی تایبەتدا سیفەتی شەرعی بوون‌و یاسایی بوون لەچەندین رەفتاری مرۆڤ دەستێنێتەوە‌و، سەرچاوەی زۆرەكەش دەخاتە ژێر لێپرسینەوەی یاساییەوە، بەحوكمی ئەوەی رەگەزی سەرەكی گرێبەست(عقد) رەزامەندی لایەنەكانیەتی‌و (اكراە)یش ئەو توخمە ناهێڵێت‌و، ئیرادەی مرۆڤ زەوت دەكات‌و، بەوەش لێپرسراوێتی یاسایی لەچەندین روەوە لەئەستۆ  دادەماڵێ‌ .
(اكراە) لەگەڵا گوتاری مافی مرۆڤ ‌وپەیوەندییەكی نێودەوڵەتی دادپەروەر‌و پەیوەندی ئاسایی نێوان گەل‌و نەتەوەكانیشدا ناگونجێت‌و، دژ بەسەرەتاكانی دیموكراتیشە، كەنەتەوە یەكگرتووەكان‌و دنیای هاوچەرخ بەشێكی گرنگ لەرەوایەتی سیاسی خۆی بەبەرگریكردن لە بەهاكانی ئەودا هەڵواسیوە.
ئەوەی گەلی كوردستانیش لەعیراقدا داوای دەكات لابردنی ئەو (اكراە)ەیە كەسیاسەتە ئیستعماری‌و ستەمكارییە ناوخۆییەكان‌و فۆرمێكی دواكەوتوو توندوتیژ لەدەوڵەت‌و دەسەڵات‌و، نەزمێكی جیهانی دادپەروەر‌و، لاوازی هەستی ئەخلاقی كۆمەڵگای  نێودەوڵەتی‌و ، لاوازكردنی خۆی بەسەریدا سەپاندووە. ئەوەی كورد دەیەوێت چاوتێبڕین‌و دەستدرێژیكردن نیە بۆ سەر خاك‌و ماف‌و ئازادی هیچ گەل‌و نەتەوەیەك، بەڵكو رزگاربوونە لەو هەلومەرجە دژوار‌و ستەمە مێژوییەی بەزۆر بەسەریدا سەپێنراوە.
عیراق وەكو قەوارەیەك
گەر لەم روانگەشەوە كەڕیشەیەكی ئاسمانی‌و ئەخلاقی‌و یاسایی هەیە، سەیری قەوارەی عیراق بكەین دەتوانین  بەقەوارەیەكی ناڕەوای دابنێین، چونكە هەر لەیەكەم ساتەوەختەوە لەسەر بناغەی زۆرو گوێنەدان  بەخواستی كورد‌و رەچاونەكردنی راستیە مێژوییەكان‌و، لەچوارچێوەی بەرژەوەندییە ئیستعماریەكانی بەریتانیاشدا دامەزرێنراوە.
بەم جۆرەش عیراق لەسێ‌ روەوە قەوارەیەكی ناڕەوایە:-
1- قەوارەیەكە داگیركەر(كۆلۆنیالیزمی بەریتانی) بەهاوكاری هێزە كۆلۆنیالیستەكانی تر‌و، لەچوارچێوەی دابەشكردنی ناوچەكە‌و بەندەكانی پەیماننامەی (سایكس بیكۆ)دا دایمەزراندووە. داگیركاریش (احتلال) خۆی ناڕەوایە‌و، هەر لەبنەڕەتەو مافی ئەوەی نیە لەبری گەلانی ناوچەكە  سنور دیاری بكات‌و، ناوچەكە دابەش بكات‌و، جۆرەها قەوارەی شێواوو پڕ لەناكۆكی دایمەزرێنێت.
2- عیراق وەك دەوڵەت  لەسەر بناغەی هیچ پەیماننامەیەكی كۆمەڵایەتی دانەمەزراوە، واتە لەسەرەتای پێكهێنانی قەوارەی نوێی عیراقدا پرس بەپێكهاتەو هاوڵاتیانی عیراق‌و بەتایبەتیش كورد نەكراوە، بەڵكو كورد شۆڕشی هەڵگیرسانبوو بۆ سەربەخۆیی، بەگشتی قەوارەی عیراق لەروانگەی خاڵی یەكەم‌و، نامۆبوونی خودی ئەم قەوارە دەستكردانە لەگەڵا فۆرمە مێژوییە سیاسی‌و ئیداری ناوچەكەدا، خاوەنی رەوایەتی نییە.
3- عیراق بەنیمچە بەردەوامیش دەسەڵاتەكەی لەسەر بناغەی رێكەوتنی سیاسی واتە بەگوێرەی سەرەتاكانی دیموكراسی رەوایەتی وەرنەگرتووە، هەر لەسەرەتاوە (پادشا) لەبنەماڵەیەكی نیمچە دورگەی عەرەبیەوە هێنراوە‌و وەك بەشی لەپاداشتكردنی بنەماڵەكەی‌و دڵسۆزی بۆ بەریتانیەكان كراوە بەدەسەڵاتداری عیراق، دوای روخانی دەسەڵاتی پادشایەتیش ئەو نیمچە دیموكراسیەی هەبوو ئەوەش نەما‌و،سەردەمی دیكتاتۆریەتێكی رەش دەستیپێكرد.
پشت بەستن بەزۆرلێكردن (اكراە) لەرەخنەی سیاسیشدا، لەیەك كاتدا رەخنە دەكات بەرەخنەیەكی ئەخلاقی‌و ئیسلامی‌و یاسایی‌و سیاسی، چونكە دروشمی ئیسلام (لا اكراە فی الدین) كە بەدیوەكەی تریشدا هەر راستە واتە( لا دین فی الاكراە) . زۆر لێكردن ئاینی نییە، رەفتاریش تا ئەوكاتە ئەخلاقیە، ئازادانە بێت، لەبواری یاساشدا لەدەرەوەی رەزامەندی‌و رێزگرتن لەئیرادە، گرێبەست بەتاڵا دەبێتەوە‌و، سیاسەتیش لەگەل رێزنەگرتن لەئیرادەی گەلان‌و ماف‌و ئازادی هاوڵاتیاندا  دەچێتە دەرەوەی ئەخلاق‌و رۆحی ئاینی‌و دیموكراسی‌و  مرۆڤ دۆستیەوە، هەر لەم چوارچێوەدا گەڕانەوە بۆ لۆژیكی جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤیش وەك بەڵگەنامەیەكی جیهانی، لەم روەوە یارمەتی زۆرمان دەدات تەنانەت گەڕانەوە بۆ هەندێ‌ لەبەها‌و لۆژیكە ئەخلاقیەكەی پشت هەندێ‌ ماددەی بەڵگەنامەی نەتەوە یەكگرتووەكان‌و یاسای نێدەوڵەتی، لەخودی بەڵگەنامەو دەقە یاساییەكان باشترە، لەوانەش دادپەروەری، برایەتی، هاوسەنگی لەپەیوەندییەكاندا،  ئاشتی‌و هێمنی، ... هتد .
ئاراستەكانی یاسای نێودەوڵەتی
لەرووی مێژویشەوە ئەوەی لەپشت ئاراستەدان بەیاسای نێودەوڵەتی‌و بەڵگەنامە‌و چوارچێوەكانی رێكخراوە نێودەوڵەتیەكانەوە بووە، جەنگ‌و جەبرە سیاسی‌و سەربازی‌و ئابورییەكان بووە، واتە یاساو نەزمی نێودەوڵەتی، گەر لەروویەكەوە ئاماژەبێت بەشێوازێك لەهاوسەنگی هێز لەنێوان دەستڕۆیشتووە جیهانیەكاندا، ئەوا لەروویەكی ترەوە (تكریس)كردنی واقیعی دوای جەنگ‌و گۆڕانكارییەكان‌و، مامەڵەكردن بووە لەگەڵا دەرهاویشتەكانی، واتە هەموو كاتێك لەیاساوە نایەنەوە بۆ واقیع‌و هەوڵی رێكخستن‌و نەزمپێدانی بدەین، بەڵكو لەواقیعەوە دەگەڕێینەوە‌و بیر لەجۆر‌و چۆنیەتی رەوایەتی بەخشین‌و رێكخستن‌و بەدامەزراوەیی كردنی دەدەین.
ئێستاش جیهان تاڕادەیەك پێی ناوەتە قۆناغێكی نوێوە، قۆناغی دوای جەنگی سارد‌و، دەركەوتنی جیهانگیری‌و، رودانی كۆمەڵێ‌ شۆڕشی نوێ‌، ئەمەش هەلو مەرجێكی خوڵقاندووە، كە بەكردەوە لەسەر زەوی واقیع‌و لەرێی هێزەكانەوە، یاسای نێودەوڵەتی گەشەی پێ‌ بدرێت.
چونكە لەگەڵا گۆڕانكاری  چۆنایەتی‌و گرنگدا، ئەگەر گۆڕانی نەزم‌و یاساش بەدوای خۆیدا نەهێنێ‌‌و یاسا دەبێتە سارچاوەی ناتەبایی‌و كێشە‌و بەربەست لەبەردەم گەشەكردنی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا، یاخود تێدەپەڕێنرێت‌و دیفاكتۆ‌و راڤەی تر جێگای دەگرێتەوە.
ئەوەی لەم نێوەندەدا‌و لەواقیعی هاوچەرخ‌و لەسایەی دەرهاویشتەكانی جیهانگیریدا جێی سەرنجە، ئەوەیە كە بەحوكمی كۆمەڵێ‌ هۆكار‌وگۆڕانكاری بەدیهاتوو، لەئێستادا هێزەكانی خوار دەوڵەتیش دەتوانن رۆڵی كاریگەر لەسەر شانۆی  نیشتمانی‌و ناوچەیی‌و جیهانیدا بگێڕن‌و، ببنە ئەو هێزەی بەشداری لەدووبارە داڕشتنەوەی نەخشەكان‌و، هەمواركردنەوەی یاساكاندا بكەن، هێزێك حسابی بۆ بكرێت‌و نەتوانرێ‌ پشت گوێ‌ بخرێت.