دووه‌م: سه‌رده‌می‌ نوێ‌:

أــ ئه‌ده‌بی‌ ڕۆمانتیكی‌(ڕۆمانسیزم): یه‌كه‌مین شتی:َ له‌ كاریگه‌ری‌ عه‌لمانیه‌ت له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب و هه‌ر كه‌باسی‌ بكه‌ین بریتیه‌ له‌په‌رستنی‌ سروشت له‌ماوه‌ی‌ ڕۆمانتیكیدا   ئه‌م مه‌زه‌به‌ ئه‌ده‌بیه‌ گرنگی‌ به‌ده‌روونی‌ مروَیی‌ و ئه‌و هه‌موو خه‌یاڵ, سوَزو هه‌ستانه‌ی‌ ده‌دات كه‌پڕیان كردووه‌، خاوه‌نی‌ ئه‌و هه‌ست و سوَ!زو خه‌یالاَ،ه‌ هه‌ركه‌سێك بن بڕوادار یا مولحید ئه‌مه‌و سه‌رباری‌ جیا كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌ده‌ب له‌ ئاكار بۆیه‌ مه‌زه‌به‌كه‌ به‌ئاسن كاری‌ له‌ ده‌ربڕَین و بیركردنه‌وه‌دا وازلێهێنانی‌ ده‌روون له‌سه‌ر سروشته‌كه‌ی‌ خوَی‌ وه‌لاَمدانه‌وه‌ی‌ داواكاریه‌كانی‌ دامه‌زراوه‌و له‌كوَت و به‌نده‌كانی‌ عه‌قڵ و واقعیبوون خۆی‌ ئازاد كردووه‌ كه‌له‌ مه‌زه‌بی‌ كلاسیكیدا بینیمان له‌ ناویدا چه‌ندین ته‌یاری‌ نائایینی‌ و سه‌ر یان هه‌ڵداوه‌و سه‌ر جه‌م ئه‌و ته‌یارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌له‌ كوَتاییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ نوَزده‌دا بابوو بوون بناغه‌ی‌ وشه‌كه‌ له‌بێژه‌ی‌ (ROMANCE) ئینگلیزیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ به‌واتای‌ چیروَك یاڕۆمان دێت و پاڵه‌وانبازی‌ سوَزداری‌ و خه‌یاڵی‌ له‌خوَده‌گرێت و ملكه‌چی‌ حه‌زی‌ عه‌قڵی‌ په‌تی‌ نیه‌و پشت به‌شێ,ازه‌ كلاسیكیه‌ سه‌مه‌ره‌ ئاساكان نابه‌ستێت خه‌یاڵی‌ سه‌ر كێش و بێ ئامان به‌گه‌وره‌ ڕاده‌گرێت و هه‌وڵی‌ ڕأكردن له‌و بارودۆخه‌ تاڵه‌ ده‌دات، هه‌ربۆیه‌(پوَڵ ڤالێری‌) ده‌ڵێت:: پێویسته‌ مروَ؟ عه‌قڵی‌ هاوسه‌نگ نه‌بێت كاتێ: كه‌بیه‌وێت پێناسه‌ی‌ ڕۆمانسیه‌ت بكات .
دیاره‌ مه‌زه‌بی‌ ڕۆمانسیزم به‌چه‌ند قو،َاغێكدا تێپه‌ڕیوه‌و به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ولاَتانی‌ ئه‌وروپیدا بلاَ, بووه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ره‌تادا له‌ فه‌ڕه‌نساوه‌ ده‌ستی‌ پێكرد، كاتێك كۆڵیارێك له‌ساڵی‌ 1776زدا شانوَنامه‌كانی‌ شكسپیری‌ وه‌رگێڕابوو فه‌ڕه‌نسی‌ و ڕۆمانسه‌یتی‌ وه‌كو زاراوه‌یه‌ك له‌ ڕه‌خنه‌ی‌ ئه‌ده‌بیدا به‌كار هێنا ڕه‌خنه‌گری‌ ئه‌ڵمانی‌ (فردریك شلیگڵ) یه‌كه‌م كه‌س بوو كه‌ڕۆمانسیه‌تی‌ وه‌كو هه‌ڵوه‌شێنه‌ری‌ كلاسیزم ئاگاداربوون ڕۆمانسیه‌تی‌ ئینگلیزی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ی‌ بووساڵی‌ 1711 ی‌ زاینی‌ به‌لاَم له‌سه‌ر شێوه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی‌ فیكری‌ بوو پاشان له‌سه‌ر ده‌ستی‌  (توَماس گرای‌ و ویلیام بلێك) پێگه‌یشت گومانیشی‌ تێدا نیه‌ كه‌شوَڕشی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ 1789ز یه‌كێ: بوو له‌ هوَكاره‌ گه‌وره‌كانی‌ كه‌هه‌م پاڵ،ه‌ربوو هه‌م ئه‌نجامیش بوو له‌یه‌ك كاتدا بووفیكری‌ ڕۆمانسی‌ ئازادوو هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ له‌ چه‌ندین بارودۆخی‌ ئه‌و ده‌م كه‌گرنگترینیان كڵێساو ده‌سیت درێژیه‌كانی‌ و بارودۆخی‌ فه‌ڕه‌نساش بوو له‌ئیتاڵیاشدا له‌ساڵی‌ 1815 زانینیدا ئه‌ده‌ب به‌سیاسه‌ته‌وه‌ به‌سترایه‌وه‌و زاراوه‌ی‌ ڕۆمانسی‌ له‌ ئه‌ده‌بدا وایلێهات لیبراڵی‌ ئازاد یا ئازادیی‌ ) ده‌گه‌یاند له‌ سیاسه‌تدا له‌به‌نێوبانگترین و دیاریترین پێشه‌نگ و ئه‌دیبه‌ ڕۆمانسیه‌كان : جان جاك ڕۆسۆی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ (1712ـ 1788ز) كه‌ به‌پێشه‌نگی‌ ڕۆمانسیه‌تی‌ نوێ‌ داده‌نرێت نوسه‌ری‌ فه‌ڕه‌نسی‌ شاتو بریان (1768ـ 1848ز) به‌پێشه‌نگی‌ ئه‌و مه‌زه‌به‌ داده‌نرێت كه‌شوَڕشیان دژی‌ ئه‌و ئه‌ده‌به‌ یوَنانیه‌ كوَنه‌كرد كه‌له‌سه‌ر فره‌ خودایی‌ دامه‌زرابوو .كوَمه‌ڵێك له‌و شاعیره‌ ئینگلیزیانه‌ی‌ كه‌ به‌سوَزی‌ سه‌ر كێش و خودێتی‌ و نادیاریی‌ ناسرابوون، سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌گوَرانیه‌كان به‌بالاَی‌ جوانیه‌كانی‌ سروشتدا هه‌ڵده‌دا ئه‌وانیش: توَماس گرایی‌(1716ـ 1771ز)و ولیام بلیك(1757ـ 1827ز)و شیلی‌(1762ـ 1822ز) و كیش(1795ـ 1821ز) و بایروَن(1788ـ1824ز) هه‌روه‌ها شاعیری‌ ئه‌ڵمانی‌ گوَیته‌(1749ـ 1832ز) كه‌دانه‌ری‌ ڕۆمانی‌ (ئازاره‌كانی‌ فورته‌ر) بووله‌ساڵی‌ 1782ز و ڕَمانی‌ (فاوست)  كه‌ململانێێ‌ نێوانمرۆ و شه‌یتان ده‌رده‌خات، شاعیری‌ ئه‌ڵمانی‌ شیله‌ر(1759ـ 1805ز) كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ به‌پێشه‌نگی‌ مه‌زه‌به‌كه‌ داده‌نرێت، شاعیری‌ فه‌ڕه‌نسی‌ بوولدلێر(1821ـ 1867ز) كه‌له‌سه‌رده‌می‌ خوَیدا مه‌زه‌بی‌ ڕۆمانسیزمی‌ كرده‌ شێوه‌ی‌ ملحید بوون به‌ئاینه‌وه‌ 

أ. بیروَكه‌و بیروباوه‌ڕه‌كانی‌ ڕۆمانسیزم :

بێگومان ڕۆمانسیزم شوَڕشێك بوو له‌دژی‌ كلاسیزم و ئه‌مه‌ش به‌ڕوونی‌ له‌ فیكره‌و بنه‌ماكان و شێوازه‌كانیدا ده‌بینن و ده‌توانرێت له‌م خالاَنه‌ی‌ خواره‌وه‌دا كورت بكرێنه‌وه‌
1ـ خودگه‌رایی‌ و تاك گه‌رایی‌: به‌گرنگترین بنه‌مای‌ ڕۆمانسیزم داده‌نرێت و خودیه‌تی‌ هه‌سته‌كانی‌ دڵته‌نگی‌ و بێهیوایی‌ و ئومێد ده‌گرێته‌وه‌ هه‌ندێجاریش شوَڕشكردن به‌سه‌ر كوَمه‌ڵگه‌دا ده‌گه‌یه‌نێت سه‌رباری‌ خوَڕزگاركردن له‌ كوَته‌كانی‌ عه‌قڵ و واقعی‌ گه‌رای و فڕین له‌ ئاسمانی‌ به‌رینی‌ خه‌یاڵ و وێنه‌كان و خه‌و نه‌كاندا
2ـ جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر بووهاتن و هه‌ڵچونی‌ له‌ناكاو له‌ ده‌ربڕَینی‌ ئه‌ده‌بیدا بۆیه‌ ڕۆمانسیزم گرنگی‌ نادات به‌شێوازی‌ سه‌ر سورَمانی‌ خوَیی‌ و بێژه‌ر زه‌مانه‌وانیه‌ به‌هێزه‌ پڕماناكان، به‌خێرای‌ ده‌چێته‌ نێو شوَڕش و وابه‌سته‌ی‌ ڕه‌هاو ناكوَتاییه‌ (ناسنووردار)
3ـ ئازادی‌ تاكگه‌رایی‌ كارێكی‌ پیرۆزه‌ لای‌ ڕۆمانسیه‌كان هه‌ربۆیه‌ لێیان ده‌بینین كه‌زوَردینداره‌ وه‌كو(شاتوبریان)هه‌شیانه‌ زوَر مولحیده‌ وه‌كو (شیلی‌) وه‌لێ‌ زوَربه‌یان خوَیان له‌ ئاینه‌كان و بیروباوه‌ڕوو شه‌ریعه‌ته‌كان به‌گه‌وره‌ تر ده‌زانن و به‌كوَت و به‌ندی‌ داده‌نێن
4ـ گرنگیدان به‌سروشت و بانگه‌وازكردن بووگه‌ڕانه‌وه‌ به‌رلاه‌و لای‌ ئه‌و چونكی‌ بێگه‌ردی‌ و فیتره‌تی‌ پاك و دروستی‌ تێدایه‌، ڕۆسۆش بانگه‌وازی‌ بووئه‌م لایه‌نه‌ ده‌كرد
5ـ جوداكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌ده‌ب له‌ ئاكار، چونكی‌ به‌لایانه‌وه‌ پێویست نه‌بوو كه‌ئه‌دیبی‌ به‌توانا ده‌بێ له‌ ئاكاریشدا نمونه‌بێت، هه‌روه‌ك نه‌یان ده‌ویست ئه‌ده‌بی‌ نایاب ملكه‌چی‌ یاسا ئاكاریه‌كان بێت
6ـ داهێنان و دۆزینه‌وه‌یه‌ك كه‌له‌سه‌ر ده‌رخستنی‌ نهێنیه‌كان له‌ كروَكی‌ كاره‌كه‌ی‌ ئه‌دیبیدا ڕاوه‌ستاوه‌ ئه‌وه‌ش به‌پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌رستوه‌ كه‌پێی‌ وابوو كاری‌ ئه‌دیب دوواندنی‌ ژین و وێنه‌كێشانیه‌تی‌
7ـ گرنگیدان به‌شانوَ، چونكی‌ هه‌رئه‌وه‌ خه‌یاڵه‌ وروژێنه‌ره‌كان ڕه‌هاده‌كات كه‌ده‌بنه‌ وه‌یهاتنی‌ خروَشانی‌ سوَزو هه‌ڵچون
8ـ گرنگیدان به‌ ئادابه‌ میللی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان و ڕه‌نگی‌ خوَجێی‌ كه‌ئه‌دین خوَی‌ به‌و موَركه‌ ڕه‌نگده‌كات به‌تایبه‌ت له‌ ئاكاره‌ چیروَك نوسی‌ و شانوَییه‌كاندا   
دیاره‌ هیچ نه‌نگیه‌ك له‌وه‌دانیه‌ له‌گه‌ڵ سروشتدا بكرێت و هارموَنیه‌تی‌ له‌ ته‌كدا پێكبهێنرێت چونكی‌ ئه‌وه‌ شتێكی‌ سروشتیه‌و له‌ ده‌روونی‌ ڕێك و ئاسایدا هه‌یه‌و خودای‌ گه‌وره‌ گه‌ردوونی‌ به‌جوانی‌ دروستكردووه‌پاشان له‌نێو ده‌روونی‌ مروَیدا هه‌ستێكی‌ دروستكردووه‌ كه‌وێنه‌ی‌ جوانی‌ ده‌گرێت و پێی‌ هه‌ڵده‌چێت قورشانیش ئاراسته‌ی‌ هه‌ست ده‌كات به‌ ئاراسته‌ كردنێكی‌ ڕاشكاو بووبینینی‌ جوانیه‌كان له‌ گه‌ردووندا نه‌ك ته‌نیا له‌ گڵوَپ و چیاو دووڵه‌كاندا، به‌ڵكو له‌ گیان له‌به‌رانیشدا كه‌ته‌نیا هه‌رئه‌وانن جێگه‌ی‌ ئه‌وه‌بن سودیان لێوه‌ربگیرێت بزانه‌ خودای‌ گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: (والانعام خلقها لكم فیها دفْ  ومنافع ومنها تاكلون، ولكم فیها جمال حین تریحون وحین تسرحون) (اانحل: 5، 6) له‌باره‌ی‌ ڕووه‌ك وسه‌رو زای‌ و به‌رو بوومه‌كانیه‌وه‌ فه‌رمویه‌تی‌ (وهو الژی‌ انزل من السماْ  ماْ  فاخرجنا به‌ نبات كل شی‌ فاخرجنا منه‌ خچرا نخرج منه‌ حبا متركبا، ومن النخل من گلعها قنوان دانیه‌ وجنات من اعناب والزیتون والرمان مشتبها وغیر متشابه‌ انڤروا الی‌ پمره‌ اژا اپمر ونیعه‌، ان فی‌ژالك لایات لقوم یتفكرون) (الانعام:99)  یاده‌فه‌رمێ‌ (ام من خلق السموات والارچ وانزل لكم من السماْ  ماْا فانبتنا به‌ حدائق ژات بهجه‌، ماكان لكم ان تنبتوا شجرها؟ االه‌ مع الله ؟ بل هم قوم یعدلون)(النحل:60) به‌لا/َ بینینی‌ ئه‌م جوانیه‌و كارلێكردن له‌ته‌كیداو هه‌ڵچونی‌ پێی‌ له‌ده‌روونی‌ هاوسه‌نگی‌ مرۆدا ئاراسته‌ی‌ ڕووكدنه‌ خودا عیباده‌ت دروست ده‌كات، چونكی‌ هه‌رئه‌و كردگاری‌ ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ جوانه‌یه‌و ڕامی‌ كردووه‌ بوومرۆ هه‌روه‌ك هه‌رخودا كردگاری‌ ئه‌و هه‌سته‌ جوانبینیه‌یه‌و له‌پێكهاته‌ی‌ مرۆدا تاكو چێژی‌ لێوه‌ربگرێت وه‌لێ‌ نسكوَی‌ عه‌لمانیه‌ت له‌ده‌روونی‌ ئه‌وروپیدا كه‌له‌ ئاین داماڵێنرابوو به‌ڕێگه‌یه‌كی‌ تری‌ پێچه‌وانه‌دا ڕوویشت، له‌م هه‌سته‌ جوانبینیه‌ بتپه‌رستیه‌كی‌ ته‌واوی‌ داهێناو سروشتی‌ ده‌په‌رست له‌ جێێ‌ په‌رستنی‌ خودا بێگومان وشه‌ی‌ بتپه‌رستی‌ چه‌ندین جار له‌ شیعری‌ شاعیرو ئه‌دیبه‌ ڕۆمانسیه‌كاندا هاتوه‌و دووباره‌یان كردووته‌وه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ كه‌هه‌ر ئه‌وه‌یان مه‌به‌ست بووبێت!ته‌نانه‌ت هه‌رڕۆمانسیه‌ت بوو كه‌له‌ هه‌ستی‌ ئه‌وروپیدا ئاسانكاری‌ بووئه‌و هه‌ڵخلیسكان و هه‌ڵ‌ ئاشكرایه‌ كرد كه‌په‌رستنی‌ سروشت بوو له‌بری‌ خوداو خوَشی‌ گه‌یانده‌ زاناكان و وه‌كو حه‌قیقه‌تێكی‌ واقعی‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌كدا كردوو له‌ كوَتایشدا ته‌نیا سروشتیان به‌زانست ده‌زانی‌ و ڕه‌فزی‌ حه‌قیقه‌ته‌ بنچینه‌ییه‌كه‌یان كرده‌وه‌ كه‌دروستكردنیا ن بوو له‌لایه‌ن خوداوه‌ ئه‌مه‌یان به‌ تێكدانی‌ ڕوحی‌ لێكوَڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ داده‌نا   دوای‌ په‌ره‌ گرتنی‌ مه‌زه‌بی‌ ڕۆمانسی‌ شتێ!: نه‌مایه‌وه‌ به‌ناوی‌ خوداو جێگه‌یه‌ك نه‌مایه‌وه‌ بووئاین ئه‌وه‌تا دانه‌رانی‌ كتێبی‌ (سێ سه‌ده‌ له‌ئه‌ده‌ب) ده‌ڵێن( بابه‌تی‌ لێ!كوَڵینه‌وه‌كه‌ پێشتر خودابوو، لای‌ ڕه‌گه‌زی‌ مروَیی‌ نه‌مایه‌وه‌و ته‌نیا بووبه‌ لێكوَڵینه‌وه‌ی‌ مرۆ) یاده‌ڵێن( باشتر كردنی‌ ژین و گوزره‌كانی‌ مرۆ ده‌توانرێت چاوه‌ڕووان بكرێت نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی‌ ئاینه‌وه‌، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ی‌ كه‌له‌ ڕێگه‌ی‌ زانست و په‌روه‌رده‌و سیاسه‌ته‌كه‌وه‌ چاوه‌ڕووان ده‌كرێت كه‌ به‌هوَیانه‌وه‌ مرۆ ده‌توانێـ كوَمه‌ڵگه‌ چاك بكات )  ئه‌نجامێكی‌ تری‌ گرنگ ئه‌وه‌بوو كه‌ڕۆمانسیه‌ت بڕوای‌ وابوو ئه‌و په‌ڕی‌ خوَشی‌ و تروَ    پكی‌ به‌خته‌وه‌ری‌ له‌وه‌دا خۆی‌ حه‌شارداوه‌ كه‌مرۆ جڵه‌وی‌ خۆی‌ به‌ربدات تاكو له‌ خوَشه‌ویستی‌ سروشتدا بتوێته‌وه‌و تێدا فه‌نابێت، هه‌روه‌كو ئه‌و سوَفیه‌ی‌ كه‌له‌ په‌رستراوه‌كه‌یدا فه‌نا ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ (سروشت) جێی‌ (خودا)ی‌ گرته‌وه‌و هه‌ست و سوَز جێێ‌ عه‌قڵی‌ گرته‌وه‌ به‌م بیروباوه‌ڕه‌ وێنه‌یه‌كی‌ تازه‌ی‌ بتپه‌رستی‌ ده‌ركه‌وت و ئاشكرابوو(هه‌موو قسه‌یه‌كی‌ جوانی‌ به‌هه‌نگوینكراو كه‌بووپاساو دانی‌ ئه‌م بتپه‌رستیه‌ ده‌وترا بێگومان سروشت ـ میحرابی‌ خودایه‌و جوانیش (وێ،ه‌ی‌ خودایه‌) و ئێمه‌ خودا له‌ دروستكراوه‌كانیدا ده‌په‌رستین، تاكۆتایی ئه‌م ڕسته‌ ڕۆمانتیكیانه‌، هه‌موو ئه‌م قسانه‌ ناتوانن ئه‌و ڕوحه‌ نقوم بوووه‌ی‌ كه‌له‌ په‌رستنی‌ هه‌ست پێكراوه‌كاندا ڕووچوه‌ بشارنه‌وه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌وانه‌ بێتوانان له‌ ده‌رلاكردنی‌ (خودا)دا به‌هوَێ‌ ڕوحه‌وه‌ چونكی‌ ڕوح پێویستی‌ به‌شته‌ هه‌ستپێكراوه‌كان نیه‌ ) ڕۆسۆی‌ پێشه‌نگی‌ ڕۆمانسیه‌ت، به‌ڕوونترین ده‌ربڕین گوزارشتی‌ له‌و حاڵه‌ته‌ كردووه‌ له‌ كتێبی‌ (ڕاهیبه‌كه‌ی‌ سافوَی‌)دا كه‌وێنه‌یه‌كی‌ خودی‌ خوَیه‌تی‌ باس له‌و ڕاهیبه‌ ده‌كات كه‌ به‌ كرده‌وه‌ ڕاهیبه‌و به‌لاَم له‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌یدا له‌ ڕأهیبه‌كانی‌ كڵێسا جودایه‌و چونكی‌ ئه‌و ڕاهیبێكه‌ له‌ په‌رستگه‌ی‌ سروشتداو ته‌سبحاتی‌ سوپاسی‌ ئه‌وه‌و پیرۆزاندوویه‌تی‌ له‌ كتێبه‌كانی‌ تری‌ ڕۆسۆدا، بۆ نموونه‌ (دانپیانانه‌كان)و قه‌سیده‌كانی‌ (پوَپ) به‌ناوی‌ (بابه‌تێك له‌ باره‌ی‌ مرۆ) ه‌وه‌ یاله‌(فاوست) ی‌ گوَته‌دا به‌هه‌مان شێوه‌ش (گیتس)و (لامارتین)و هاوشێوه‌كانیان، نمونه‌یه‌كی‌ ڕوون بوومه‌زه‌بی‌ ڕۆمانسی‌ له‌و په‌ڕی‌ ناوبانگ و شكوَمه‌ندیه‌كه‌یدا   

ب ـ واقیعگه‌رایی‌ (ڕیالیزم) : دوای‌ ماوه‌یه‌ك ڕۆمانسیه‌ت توایه‌وه‌و ڕیالیزم جێ"ه‌كه‌ی‌ گرته‌وه‌ به‌لاَم چی‌ ڕیالیزمێك گه‌ر ڕۆمانسیزم له‌ خه‌یاڵێكی‌ ناموَكه‌ردا نقوم بووبێت ئه‌وا ڕیالیزم هات تاخه‌ڵكی‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بوو هونه‌ری‌ واقیع، ئه‌و واقیعه‌ بچوكه‌ دابه‌زیوه‌ی‌ كه‌له‌ ئاین و به‌هاكان و ئاكار داماڵێنراون   ڕیالیزم مه‌زه‌بێكی‌ ئه‌ده‌بی‌ فیكری‌ ماتریالیستی‌ مولحیده‌، چونكی‌ له‌وێناكردنی‌ بووژین و گوزارشت لێكردنیا ن ته‌نیا له‌سه‌ر جیهانی‌ مادی‌ دوورت هه‌ڵهێناوه‌ جیهانی‌ نادیارو ئیمان به‌خودا ڕه‌فز ده‌كات و مرۆ به‌و ئاژه‌ڵه‌ ده‌چوێنێ‌ كه‌ڕه‌مه‌كه‌كانی‌ ده‌برت به‌ڕێوه‌، نه‌ك عه‌قڵی‌، گه‌شه‌كردنی‌ مه‌زه‌بی‌ ڕیالیزم به‌فه‌لسه‌فه‌ وه‌زعی‌ و ئه‌زمونگه‌رایی‌ وماتریات لیسته‌ جه‌ده‌لیه‌كانه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌،كه‌له‌ نیوه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ نوَزده‌و دواتردا ده‌ركه‌وتن ڕیالیزم بووبه‌سێ ڕه‌وته‌وه‌ : ڕیالیزمی‌ ڕه‌خنه‌یی‌ و ڕیالیزمی‌ سروشتی‌ و ڕیالیزمی‌ سوَسیالیستی‌، له‌ دیاریترین و به‌نێوبانگترین پێشه‌نگه‌كانی‌ ڕیالیزمی‌ ڕه‌خنه‌یی‌ چیروَك نوسی‌ فه‌ڕه‌نسی‌(ئه‌نوَریه‌دی‌ به‌لزاك (1799ـ 1850)ز له‌چیروَكه‌كانی‌ ڕۆمانه‌ به‌نێوبانگه‌كانی‌ بوو (به‌زمه‌ ساتی‌ مروَیی‌) له‌ 94 به‌شدا كه‌وێنه‌ی‌ ژینی‌ فه‌رنسی‌ نێوان سالاَنی‌ (1829، 1848) زی‌ تێدا كێشاوه‌ نوسه‌ری‌ ئینگلیزی‌ (شارل دیكنز) (1812ـ 1850) ز ڕۆمانێكی‌ به‌نێوبانگی‌ هه‌ی به‌ناوی‌ (چیروَكی‌ دووشار) ئه‌دیبی‌ ڕووسی‌ توَڵستوَی‌(1828، 1910ز) ڕۆمانه‌ به‌نێوبانگه‌كه‌ی‌ (جه‌نگ و ئاشتی‌ )بوو هه‌روه‌ها ئه‌دیبی‌ ڕ,وسی‌ تیوَدوور ستوَفسكی‌، دانه‌ری‌ ڕۆمانی‌ (تاوان و سزا) و نوسه‌ری‌ ئه‌مریكی‌، ئێرنست هه‌مه‌نگوایی‌(1899ـ 1961)ز  چیروَكێ:ی‌ به‌نێوبانگی‌ هه‌یه‌ به‌ناوی‌ (پیره‌ مێردوو زه‌ریا)و به‌خوَگوشتن مردووه‌، پێشه‌نگه‌كانی‌ ڕیالیزمی‌ سروشتی‌ ئه‌دیبی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ ئه‌میل زوَلاَ (1840، 1920) ز كه‌دانه‌ری‌ چیروَكی‌ (گیانله‌به‌ری‌ مروَیی‌ ) یه‌و هه‌وڵی‌ داوه‌ بیردۆزه‌كانی‌ داروینی‌ له‌په‌ره‌گرتن و بیردۆزه‌كانی‌ (مه‌ندل) له‌ماوه‌یداو بیردۆزه‌كه‌ی‌ (كلوَدبرنار) له‌پزیشكیدا جێبه‌جێده‌كات، دیسان ئه‌دیبی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ گوَستا فلوَبێر (1821ـ 1880)ز دانه‌ری‌ چیروَكه‌ به‌نێوبانگه‌كه‌ (مه‌دام بووڤاری‌) دواتریش پێشه‌گه‌كانی‌ ڕیالیزمی‌ سوَسیالیستی‌ ، مه‌كسیم گوَرگی‌(1868ـ 1936) كه‌ئه‌دیبێكی‌ ڕووسی‌ بووه‌و كه‌ئه‌دیبێكی‌ ڕووسی‌ بووه‌وه‌و پێگه‌یه‌نه‌ری‌ شوَڕشی‌ ڕووسی‌ شیوعی‌ بووه‌ ڕۆمانه‌ به‌نێوبانگه‌كه‌ی‌ (دایك) ه‌ هه‌روه‌ك شاعیری‌ شوَڕش ڕووسی‌ شیوعی‌ مایا كوَفسكی‌( 1892ـ 1930) زبه‌خوَگوشتن مردووه‌، شاعیری‌ ئیسپانی‌ لوَركا(1898ـ 1936)  ز پابلوَ نیروَدا(1904ـ 1973ز)و شاعیری‌ شللی‌ نوسه‌ری‌ فه‌ڕه‌نسی‌ جوَرج لوَكاش ڕووجیه‌ گارودی‌ هزرڤانی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ كه‌موسڵمان بووه‌و ناوی‌ خوَی‌ گوَڕیوه‌ به‌ ره‌جاْ  گارودی‌،گه‌رچی‌ تائێستاش له‌ نێ,ان ڕابردوو ئێستایدا داماوه‌و دێت و ده‌چێت، بێگومان هه‌ریه‌كێ: له‌و سێ ڕه‌وته‌ی‌ ڕیالیزم (ڕه‌خنه‌ی‌ و سروشتی‌ و سوَسیالیستی‌ )فیكره‌و بیروباوه‌ڕی‌ تایبه‌ت به‌خوَیان هه‌یه‌و هه‌وڵی‌ وه‌دیهێنانی‌ ده‌ده‌ن له‌ گرنگترین فیكره‌و بیرباوه‌ڕه‌كانیان