چەمكی نیشتمان لە بیری رامیاریی بزووتنەوەی ئیسلامیدا

پێشەكی

نیشتمان (وڵات) وەك چەمك دەلالەتی شوێنی هاوبەشە بۆ میللەتێك، یان گرووپێك، کە تیایدا خودو بەهاكان دەپارێزێت‌و كەسایەتی جێگیری لە هەموو بوارەكان دەردەكەوێت. بە ردەوامی بۆ داهاتوو دادەمەزرێنێت‌و باوەڕو تەقالیدەكان گەشە پێدەدات. زانایان پێیان وایە شوناسی كەرامەتی ئینسان بە پابەندبوون‌و ئینتیما بۆ وڵات گەڵاڵە دەبێت‌و دەپارێزرێت. نیشتمان بە واتای جێگیری‌و جێگیشریش بە واتای دامەزراندنی بنەما بۆ پێشكەوتن. لە مێژوودا زۆرترین چیرۆك‌و گێڕانەوە تەرخانكراوە بۆ داستانەكانی پاراستنی نیشتمان. هەموو بیرە سیاسییەكانی جیهان لە سەر سۆنگی نیشتمان بونیادنراوەو زۆربەیان لە پێناو نیشتماندا دروستكراون. هەتا گەیشت به‌ ئاستێك‌، لە سەدەكانی سەردەمی نوێدا بیری نیشتمانی سەری هەڵدا. گرنگی ئەم لێكۆڵینەوەیە تایبەتە بە گەڕان بە دوای چەمكی نیشتمان لە بیری سیاسی یەكێك لە پارتە سیاسییەكانی كوردستاندا. لە هەمان كاتدا یەكێكە لە پارتە سیاسییەكانی كوردستان، كە ئایینی ئیسلامی چوارچێوەی بونیاد دروستبوونی سیاسییەكانیدا. لەم روانگەیەوە گرنگی ئەم لێكۆڵینەوەیە دەردەكەوێت‌و ئامانجی ئەم لێكۆڵینەوەیە لە سەر بنەمای گرنگییەكەی بەدەرخستن‌و ناساندنی چەمكی نیشتماندایە لە بیری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی كوردستاندا. 

سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسیی لە كوردستان

سەرەتای سەدەی بیستەم كوردستان بە رەوشێكی سیاسی ئاڵۆزدا رۆیشتووه‌. بە هۆی ململانێی دەوڵەتی عوسمانی‌و وڵاتانی زلهێزی نەیار بە دەوڵەتی عوسمانی. بەو پێیەی كوردستان یەكێك بووه‌ لە‌و ناوچانەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییان پێكهێناوه‌. لە نێو كوردستانیشدا گیانی بەرهەڵستكاری‌و ناڕەزایەتی پەیدا بووه‌ لە دژی دەوڵەتی عوسمانی.(1) بۆیە لە باشووری كوردستانیشدا چەندین راپەڕین‌و یاخیبوون لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە روویانداوه‌. راپەڕینەكەی شێخ سەعیدی بەرزنجی، كە لە دوای سەركەوتنی شۆڕشی توركەلاوەكانه‌وه‌، لە ساڵی 1908 شێخ سەعیدی بەرزنجی لە سلێمانی هانی خێڵی هەمەوەندی داوه‌ لە دژی توركەلاوەكان،(2) بەڵام دواتر شێخ سەعید بانگكراوە بۆ موسڵ‌و بە دەستبەسەری بۆ ماوەیەك هێڵدراوه‌تەوە. لە ساڵی 1909دا لە رووداوێكی ئاژاوەگێڕیدا شێخ سەعید كوژراوه‌.(3) ئەو رووداوەو چەندین رووداوی‌تر باشووری كوردستان‌و بە تایبەت شاری سلێمانی رەوشێكی سیاسی‌و ئابووریی خراپ‌و چەقبەستووی لە ناوچەكەدا دروستكردووه‌. هەموو ئەو هەنگاوانەی لە لایەن حكومەتی عوسمانییەوە بە رووی بێزاری‌و سەرسەختی پەرگرتوی كوردداندا نراوه‌ تەنیا ئاماژەی بە خرۆشان‌و توڕەیی زێدەتری كوردان كردووه‌. بۆ نموونە لە كۆتایی ساڵی 1910دا میری هەولێر ویستی باج لە جافەكان كۆبكاتەوە، كە بەهێزترین خێڵی باشووری كوردستان بوون. بە هۆی نەدانی باجەكەوە مه‌حمود پاشاــ وه‌ک سەرۆكێكی بەناوبانگی ئەو خێڵەــ بانگكراوە بۆ موسڵ‌و بۆ ماوەی ساڵێك گلدراوه‌ته‌وە، دواتر چەندین یاخیبوون‌و راپەڕین‌و ململانێ لە ناوچەكەدا روویانداوه‌، کە زۆرینەیان مۆركێكی خێڵەكی‌و ئایینییان لەخۆگرتبوو. لەوانەش شێخ عه‌بدولسه‌لامی بارزانی، کە دەیویست دەسەڵاتی كوردی بە سەر ناوچەكانی بارزان – زێباردا بسەپێنێت، بەڵام دواتر لە ساڵی 1914دا لە سنووری توركیا – ئێران دەستگیركراوه‌و دواتر هەر لەو ساڵەدا لە شاری وان لەسێدارەدراوه‌.(4) لە پاش جەنگی یەكەمی جیهانی‌و دروستبوونی دەوڵەتی عێراقی‌و لكاندنی كوردستانی باشوور بەو دەوڵەتەوە، چەندین جوڵانەوەو شۆڕش هەڵگیرساوه‌، كە گرنگترینیان راپەڕینەكەی شێخ مه‌حمودی حەفیدە لە دژی بەریتانییەكان. بە گشتی دەتوانین بڵێین، كە رەوشی سیاسیی كوردستان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا رەوشێكی پڕ لە ململانێ‌و شەڕو ناكۆكی بووەو سەقامگیری‌و ئارامی بە خۆیەوە نەدیوە. واتە بەشێك بووە لە ململانێی زلهێزەكان، هەروەها زۆربەی جوڵانەوەو راپەڕینەكان پاشخانێكی ئایینی‌و ئیسلامییان هەبووە بە پاساوی ئایینی خەڵكیان لە دەوری خۆیان كۆكردووەتەوە.(5) 

سەرەتاكانی سەرهەڵدانی مێژووی ئیسلامی سیاسی لە كوردستانی عێراقدا

لەبەر ئەوەی كوردستان لەو سەردەمەدا، واتە سەرەتاكانی سەدەی بیستەم بەم قەوارەیەی ئێستا نەبووە. دواتریش، کە ئینگلیزەكان دێنە عێراق‌و كوردستان زۆرێك لە‌و كەس‌و لایەنانەی، کە دەیانەوێت دژی داگیركاری بووەستنەوە بە پاشخانێكی ئیسلامی ئەو كارە دەكەن‌و هانی خەڵك دەدەن، كە دەبێت بە گژ زاڵم‌و ستەمكاراندا بچنەوەو شەڕكردن لەگەڵ داگیركاراندا بە غەزا كردن لە پێناو خودادا حساب دەكەن. هەر بۆیە لە‌و ساڵانەدا چەند كەس‌و لایەنێك هەوڵیانداوه‌ قەوارەیەك دابمەزرێنن. بۆ ئەوەی لایەنگرو خەڵكی زیاتریان لە دەور كۆببێتەوە. ناویان لێناوه‌ (پارتی ئیسلامیی كورد) كە لە دوای شەڕی دەربەندی بازیان دامەزراوه‌.(6) ئەندامانی ئەم پارتە لە كەسایەتی‌و پیاوماقوڵان‌و عەشایەرەكانی دۆستی شێخ مه‌حمود‌و چەند ئەفسەرێكی كوردی سوپای تورك پێكهاتبوو. لەوانە: عەباس مه‌حمود ئاغا‌و سەید عه‌بدولڵا حاجی سه‌ید حه‌سه‌ن‌و سەید محه‌مه‌د موفتی‌، هه‌روه‌ها كەریم بەگی فه‌تاح بەگی هەمەوەند.(7) بە گێڕانەوەی شێخ لەتیفی حه‌فید لە لایەن حەپسەخانی نەقیبەوە كۆمەكی ماددی كراون. بۆ ئەوەی دژایەتی ئینگلیز بكەن، بەڵام ئەم جوڵانەوەو كارانە لەبەر ئەوەی بە پاشخانێكی ئیسلامی كاریان كردووە، نەك وەرگرتنی ئیسلام وەك فكرەو تەنزیمات، یاخود تێگەیشتن وەك بنەمایەك بۆ كاری سیاسەت‌و حزبایەتیكردن، بۆیە سەرەتاو رەچەڵەكی مێژووی ئیسلامی سیاسی بە واتای تەنزیمات‌و كاری رێكخراوەیی سیاسی لە كوردستانی عێراقدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای دامەزراندنی شانەو تەنزیمەكانی ئیخوان موسلمین لە عێراق‌و كوردستان، کە لە سەر دەستی شێخ ئەمجەد زەهاوی‌و شێخ مه‌حمود سه‌وواف گەیەنراوه‌ به‌ دەست چەند مامۆستایەكی كوردستانه‌وه‌. بە تایبەت له‌ ناوچەکانی هەڵەبجە‌و كەركوك‌و هەولێر.(8) شێخ ئەمجەد زەهاویــ زانایەكی كوردی بەغدادنشین بووەــ لە پێشڕەوانی بانگەوازه‌که‌ بووە. یەكەم كەسیش، که‌ كتێبخانەیه‌کی بە ناوی (الإخوان الإسلامیە)وه‌ لە سنجار كردۆتەوە مامۆستا تەها حەسەن بووە. پاش ئەوەی لە هەڵەبجەو لە پێش هەموویانەوە هەریەك لە مامۆستایان مه‌لا ساڵحی گەورەو مامۆستا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز‌و مامۆستا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز پێشوازییان لە بانگەوازی ئیخوان موسلیمین كردووه‌، تا رادەیەك جەماوەرێكی باشیان كۆكردەوە بۆ گەردنگیری (بەیعەت)دان بەم كارە نوێیە. بۆیە لە ساڵی 1956دا شێخ سەواف‌و شێخ ئەمجەد زەهاوی سەردانی ناوچەی هەڵەبجەیان كردووه‌و بە بۆنەی پشتگیریكردن لە قودس‌و فەلەستینەوە چەندین وتاریان لە مزگەوتەكاندا داوه‌و دواتر خەڵكێكی باشیان بەرەو لای ئیخوان راكێشاوه‌و مامۆستا عوسمان بووە به‌ بەرپرسی ئیخوان لە ناوچەكەدا. ئەوەی پێویستە بووترێت ئەوەیە، كە شێخ محه‌مه‌د سەوافیش ئەم فكرەو تەنزیماتەی ئیخوانەی بە شێوەیەكی راستەوخۆ لە دامەزرێنەری رێكخراوی ئیخوان موسلیمین (حه‌سه‌ن به‌ننا) لە میسر لە ساڵی 1939دا وەرگرتووەو دواتر گەڕاوەتەوە بۆ عێراق‌و لە موسڵ‌و بەغدادو ناوچەكانی‌تری عێراق لەگەڵ شێخ ئەمجەد زەهاوی بە شێوەیەكی رێكخراو كاریان لە سەر كردووە.(9) بە بڕوای رابەری گشتیی بزووتنەوەی ئیسلامی هۆكاری هەڵبژاردنی ناوچەی هەڵەبجە بۆ بڵاوكردنەوەی ئەم رێكخراوە لە كاتێكدا چەندین ناوچەی‌تری وەك سلێمانی‌و مەدرەسەی تەوێڵە‌و بیارە، یان ناوچەكانی‌تر دەگەڕێننەوە بۆ ئەوەی لە ناوچەی هەڵەبجەدا زەمینەیەكی فكری هەبووە بۆ كارەکەو بوونی چەند مەدرەسەیەكی ئایینی‌ بۆ نموونە مەدرەسەی (پریس)، کە مامۆستا ئایینییەكانی لە سەر دوو لایەن زۆر ئیشیان كردووە: لە رووی عەقیدەوە هەوڵیانداوە، كە بە گژ خورافیات‌و ئەفسانەو بوونی واستە لە بەینی خوداو عەبددا بچنەوە، هه‌روه‌ها لە رووی كۆمەڵایەتییەوە بە گژ نادادپەروەری‌و لێسەندنی باج‌و سەرانەو موڵكانەدا چوونەتەوە. بۆیە لە هەڵەبجەدا لە پێش ناوچەكانی‌تر ئاغاو شێخ دەسەڵاتیان نەماوە. ئەمەش وایكردووە، كە لەباربێت بۆ بڵاوكردنەوەی ئەو فكرە تازەیەی ئیسلامی، كە هەتا ئەمڕۆش لە كوردستاندا سەركردە‌و كەسی یەكەمی زۆرێك لە پارتە ئیسلامییەكان‌ خەڵكی ئەو ناوچەیەن، بەڵام دواتر‌ لە ساڵی 1954دا كاری ئیخوان موسلیمین بە فەرمی لە عێراقدا قەدەغەكراوه‌و هەموو ئەو لق‌و رێكخراوانەی پەیوەندییان بە ئیخوان موسلیمینەوە هەبووە هەڵوەشێنراوه‌ته‌وە. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی رێكخراوەكە لاوازببێت. تەنها چەند كارێكی بانگەوازیی نهێنی مایەوە.(10) لە پاش شۆڕشی 14ی تەمموزو هاتنەسەركاری رژێمی عه‌بدولکه‌ریم قاسم‌ جارێكی‌تر ئیخوان لە كوردستان دەست بە كار دەكەنەوە‌. لە كۆنگرەی حزبی ئیسلامی عێراقدا كۆمەڵێك لە زانایانی كورد، كە لە هەڵەبجەوە چوون‌و بەشدارییان له‌ كۆنگرەكەی حزبی ئیسلامی‌دا کردووه‌. لەوانە: مەلا ساڵح عه‌بدولكه‌ریم‌و مەلا عومه‌ر عه‌بدولعه‌زیز‌و شێخ عوسمان عه‌بدولعه‌زیزو شێخ جەمیل موفتی. لەو كۆنگرەیەدا شێخ عوسمان عه‌بدولعه‌زیز وتاری لیوای سلێمانی‌و ناوچەی هەڵەبجەو شارەزووری خوێندووه‌ته‌وه‌. دواتر رۆژنامەی ئه‌لحه‌یاد دەقی وتارەكەی بڵاوكردووه‌ته‌وە.(11) لە لایەن (سدیق عه‌بدولعه‌زیز‌و جه‌لال مەلا ساڵح) بناغەی كاری رێكخستن لە ناوچەكە دانراوه‌ته‌وە.(12) بە گشتی دەتوانین بڵێین رەچەڵەكی دروستبوونی ئیسلامی سیاسی دەگەڕێتەوە بۆ ئیخوان موسلیمین. لەبەر ئەوەی هەتا سەرەتای ساڵی هەشتاكانی سەدەی رابردوو ئیسلامی سیاسیی كوردستان تایبەتمەندیی سەربەخۆیی تێدا نەبووە، بەڵكو هەر لە ژێر چەتری ‌ئیخواندا كاریان كردووه‌. 

لایەنە سیاسییە ئیسلامییەكانی كوردستان

لەبەر ئەوەی لایەنە ئیسلامییەكان لە كوردستان لە پێش دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامیدا لە 13ی 5ی 1987وە وەك لایەنی سیاسی‌و ئیسلامی خاوەن بەرنامەو بنەما حزبییەكان بەو شێوەیە نەبووه‌، کە كاری سیاسی بكەن‌و لایەنە سیاسییە كوردستانییەكانی‌تر مامەڵەی لەگەڵدا بكەن‌و بەهێزەوە دەربكەوێت، بەڵكو زیاتر وەك كۆمەڵەی بچووك‌و ئامانجێكی دیاریكراوی پەروەردەیی‌و بانگەوازیی‌و ناساندنی بیری ئیسلامی‌و ئاشناكردنی بە گەنجان لە بەرانبەر ئەو تەوژمە ماركسی‌و سۆسیالیستییەی، کە لە سەرجەم ناوچەكانی كوردستاندا بڵاوبووەوە. بۆیە لێرەدا دامەزراندنی لایەنە ئیسلامییەكانی كوردستان بۆ دوو كاتی جیاواز دابەش دەكەین.

لایەنە ئیسلامییەكانی كوردستان تاوەكو ساڵی 1987

ئیخوان موسلمین (برایان): هەروەك لە بەشی یەكەمی توێژینەوەكەدا ئاماژەمان پێداوە یەكەمین لایەنی ئیسلامی، کە لە پەنجاكانی سەدەی رابردوودا دەستیان بە جموجوڵ كردووه‌ بە ناوی ئیخوان موسلیمینەوە كاریان كردووه‌، کە درێژكراوەی رێكخراوی ئیخوان موسلیمینی عێراق بوون، لە ژێر بەرنامەو رێنمایی ئەواندا كاریان كردووه‌. لە كەسایەتییە سەرەكییەكانی رێكخراوی ئیخوان موسلیمین لە كوردستاندا بریتی بوون لە مه‌لا ساڵح عه‌بدولكه‌ریم‌و شێخ عوسمان عه‌بدولعه‌زیز‌و شێخ عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز‌و عومه‌ر عه‌بدولعه‌زیز، كە وەك زانایانی ئایینی توانیان كاریگەری بە سەر بیروبۆچوونی گەنجان‌و خەڵكی ناوچەكانی كوردستانه‌وه‌ بەجێبهێڵن. بێجگە لە ناوچەی هەڵەبجە لە ناوچەكانی كه‌ركوك‌و هەولێر‌و سلێمانی‌و زاخۆ‌و دهۆك‌.. هتد. بۆ نموونە لە شاری كەركوك كەسێك، كە زۆر كاریگەریی فیكری ئیخوانی لە سەر بووه‌، هه‌روه‌ها لە‌و پێناوەشدا كاری زۆری كردووه‌ ناوی حاجی سلێمان بووه‌، که‌ خاوەنی كتێبخانەی (الإخوە الإسلامیە) بووه‌ لە شەقامی اگلس، کە بە جدی كاریان لە سەر بڵاوكردنەوەی كتێبەكانی حەسه‌ن بەنناو گۆڤاری (التربیە الإسلامیە)، کە زۆربەی كات بێ بەرانبەر دەیاندا بە گەنجانی كەركوك‌و كاریگەرییان لە سەر ژمارەیەك گەنجانی ئەوكاتە دروست كردبوو. لەوانە سوبحی داوودی‌‌و محه‌مه‌د بازیانی‌و موحسین عه‌بدولحه‌مید.(13) لە‌و سەردەمەدا شێخ عوسمان عه‌بدولعه‌زیز بەرپرسی كۆمەڵەی ئیخوان موسلمین بووه‌ لە هەڵەبجە، سلێمانیدا (له‌ هه‌ڵه‌بجه‌‌و سلێمانیدا)، هەروەها سەرپەرشتی راستەوخۆی چەند مەدرەسەیەكی شەرعی كردووه‌، کە قوتابی‌و گەنجەكانی بە بیری ئیخوانی‌و ئیسلامی گۆشكراون. لەوانە مەدرەسەی پریس، كانی ئاشقان‌و مەدرەسەكانی پاشكۆی مزگەوتی پاشاو شافعی لە هەڵەبجە، هەروەها ناوەندیی خوێندنی ئیسلامی‌و پەیمانگای ئیسلامی هەڵەبجە (پانویە الدرسات الاسلامیە ‌والمعهد الاسلامی فی حلبجە)، مزگەوتی گەورەی سلێمانی، مەدرەسەی شەرعی قەرەداغ، هەروەها لە هەولێر هەریەك لە حاجی یونس عه‌زیزو دکتۆر نیزامه‌ددین عه‌بدولحه‌مید (مدیر احصا‌‌و أربیل)‌و سه‌ید خه‌لیل ناسراو بە (ئه‌بو سه‌ید قوتب) لە ئیخوانە یەكەمینەكان بوون. بەم شێوەیە یەكەمین رێكخراوی سیاسی لە كوردستانی عێراق دروست بووه‌ هەتا ئیخوان موسلمین بە رەسمی لە ساڵی 1969دا خۆی هەڵوەشاندەوە.(14) بۆیە دوای هەڵوەشاندنەوەی رێكخستنەكانی ئیخوان لە عێراقدا لە كوردستانیش كارەكانیان بەرەو كزبوون‌و نەمان چووه‌، بەڵام هەر بەردەوامییان پێدا بە شێوەیەكی‌تر، کە خۆی لە بڵاوكردنەوەو خوێندنەوەی كتێبەكانی حه‌سه‌ن بەنناو عه‌بدولقادر عەودەو سه‌ید قوتب‌دا دەبینییەوە. توانیان جیلێكی ئیسلامی كوردی پێبگەیەنن، کە دواتر لە حەفتاكانی سەدەی رابردوودا جارێكی‌تر تەنزیمی ئیخوانیان دروستكردەوە. 
ئیخوان موسلیمین (هێڵی سدیق عه‌بدولعه‌زیز): له‌ دوای ساڵانی 1979وە جارێكی‌تر رێكخستنەكانی ئیخوان موسلمین لە كوردستان دەستیان بە كاركردن كردەوە. ئەمەش لە پاش ئەوەی لە ساڵی 1971دا بە شێوەیەكی گشتی كارو تەنزیماتی ئیخوان بە فەرمانی عه‌بدولعه‌زیز زێدان وەستێنرا. ئەم دەستپێكردنەوەیەش لە لایەن سدیق عه‌بدولعه‌زیزەوە سەرپەرشتی كراوه‌و كۆمەڵێك جموجوڵ‌و كۆبوونەوە لە ماڵەكانداو وانەی ئایینی‌و پاشان تەنزیماتی ئیخوانیان دروستكردەوە. هەریەك لە محه‌مه‌د ره‌ئوف‌و مەولود باوەموراد‌و نازم عه‌بدولڵا‌و ئومێد پاڕەزانی‌و مەلا فەرەیدون، وەك قوتابی مامۆستا سدیق دەستیان بە كاری رێكخستن كردووه‌. هۆكاری پەنابردنی سدیق عه‌بدولعه‌زیز بۆ كاركردن لەگەڵ ئەم كۆمەڵە گەنجەدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، كە هیچ كام لە ئیخوانە كۆنەكان بە بیانووی ئەوەی حەرامە كاری رێكخستن بكەیت لە كاتێكدا لە سەروو خۆتەوە بڕیاری وەستاندنی دراوە. ئامادە نەبوون كار لەگەڵ ناوبراودا بكەن. دواترو لە ساڵی 1984دا توانیان تۆڕی رێكخستنەكانیان بگەیەننە هەندێك ناوچەی‌تری كوردستان‌و كاریان لە سەر چەند لایەنێك كردووه‌. لەوانه‌:(15) دانانی بەرنامەیەكی پەروەردەیی بۆ ئەو گەنج‌و لاوانەی دەهاتنە نێو رێكخستنەكانیانەوە، هه‌روه‌ها بایەخدان بە وانە گشتییەكانی مزگەوتەكان‌و سوودوەرگرتن لە مینبەری مزگەوت‌و وتار خوێنە بەناوبانگەكان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كاركردن لە سەر بۆنە ئایینییەكان‌و قۆستنەوەیان وەك بۆنەی یادی لە دایكبوونی پێغەمبەر(د. خ). 
هۆکاری لاوازی ئەم هێڵەی، کە لە لایەن سدیق عه‌بدولعه‌زیزوە سەرپەرشتی دەكرا، دانپێدانانی فه‌رمی ئیخوانی جیهانی بوو‌ بۆ رێكخستنەكانی سه‌لاحه‌دین به‌هائه‌دین. ئەوانی وەك نوێنەری فەرمی ئیخوان موسلمین ناساند (لە كوردستانی ئێران‌و عێراق)داو ئەمەش لە سەر بڕیاری موسته‌فا مه‌شهور جێگری یەكەمی مورشدی عامی ئیخوان موسلیمینی عالەمی.(16) 
ئیخوان موسلمین (هێڵی سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د به‌هائه‌دین): ئەم رێكخستنەی ئیخوان موسلمین چەند ئەندامێكی لە ئەندامە كۆنەكانی ئیخوان موسلمین لە كوردستانی عێراق وەك: عومه‌ر رێشاوی‌و ئیبراهیم رێشاوی‌و مامۆستا جه‌عفه‌ر‌و محێدین گەڵاڵی‌و زوهێر خۆشناو‌و مامۆستا موخلیس‌و حاجی فوئاد‌و سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د به‌هائه‌دین‌و حه‌سه‌ن شەمێرانی لە سەرەتای ساڵانی 1980دا چوونەتە ئێران‌و جارێكی‌تر دەستیانكردەوە بە كاری رێكخستنی ئیخوان موسلمین‌و توانیان بە شێوەیەكی زیرەكانە پێش باڵەكەی م. سدیق عه‌بدولعه‌زیز بكەون. ئەویش بە هۆی ئەوەی، كە زووتر پەیوەندییان كردەوە بە سەركردایەتی ئیخوانی عالەمییەوەو رەزامەندی ئەوانیان بە دەستهێنا بۆ بە فەرمی ناساندنی خۆیان وەك نوێنەری ئیخوان موسلیمین لە كوردستانی ئێران‌و عێراقدا. ئەم متمانە بەدەستهێنانەش لە پاش بەشداریكردنی م. سه‌لاحه‌دین هات لە كۆنگرەی تاران، کە بۆ لایەنە ئیسلامییەكان سازكرابوو، هەروەها جارێكی‌تر پەیوەندیان كردەوە بە جێگری ئەوكاته‌ی سەرۆكی ئیخوان موسلمینی نێودەوڵەتی (موسته‌فا مه‌شهور). ئەویش بە رەسمی كارەكانی ئیخوان موسلمینی بە هێڵەكەی م. سه‌لاحه‌دین سپارد. پاشان م. سه‌لاحه‌دین بە هۆی سوودوەرگرتن لە رەگەزنامەی دایكیــ کە ئێرانی بوو توانی رەگەزنامەو پاسپۆرتی ئێرانی بەدەستبهێنێت‌و چەند سەفەرێكی كرد بۆ وڵاتانی ئیمارات‌و وڵاتانی كەنداوو پشتگیری ماددی‌و مەعنەوی بەدەستهێنا بۆ كارەكەیان، بەڵام وڵاتی ئێران بەم كارانەیان دەزانن‌و كاروو جووڵەیان دەخاتە ژێر چاودێرییەوە‌و م. سه‌لاحه‌دین لە شاری كرماشان لە ماڵەكەی خۆیدا دەستگیر كردووه‌. پاش ماوەیەك ئازادیانكردووه‌.(17) پاشان بە هۆی ئەم بە رەسمی ناساندنەی هێڵی م. سه‌لاحه‌دین‌و كۆچكردنی م. سدیق عه‌بدولعه‌زیز‌و كۆمەڵەكەیەوە بۆ وڵاتی ئێران جارێكی‌تر ناكۆكی‌و ململانێ كەوتەوە نێوان هەردوو هێڵەكەو تەنانەت وای لێهات هەردوولا كاریان لە سەر لاوازكردنی ئەوی‌تر كردووه‌. ئەم دووبەرەكی‌و دژایەتییكردنە دواجار رێكخراوی ئیخوان موسلمینی عێراق‌و سەركردایەتی رێكخراوی نێودەوڵەتی ئیخوان موسلمین كەوتوونەتە هەوڵی ناوبژیوانی‌و یەكخستنی ئەم دوو باڵە ناكۆكە. هەر بۆیە لە ساڵی 1988دا نوعمان عه‌بدولره‌زاق سامه‌ررائی (سەرۆكی پێشووتری رێكخراوی ئیخوان موسلمین) هاتە ئێران‌و دەستیكردووه‌ بە كۆبوونەوەو گوشارخستنە سەر هەردوولا بە مەبەستی یەكگرتن‌و كاركردن لە ژێر یەك لێپرسراوو دەستەی كارگێڕیدا. بۆیە پاش ماوەیەك لە دانوستان‌و گفتوگۆكردن سەرئەنجام هەردوو باڵەكە یەكیانگرت‌و لە نێو ئاوارە كوردەكانی عێراق لە ئێراندا، کە لایەنگری هەردوولا بوون هەڵبژاردنێكیان ئەنجامدا، كە تیایدا باڵەكەی م. سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د به‌هائه‌دین سەركەوتنیان بەدەستهێناوه‌و باڵی سدیق عه‌بدولعه‌زیزیش تەنها سێ ئەندامیان دەرچوون. پاشان م. سه‌لاحه‌دین بە فەرمی بووە رابەری ئیخوان لە كوردستانی عێراقدا.(18) ئەوەی لە باسكردنی سەرەتای دروستبوونی لایەنی ئیسلامی لە كوردستانی عێراقدا لێی تێگەیشتین ئەوەیە، کە بە بەردەوامی ئەم لایەنانە له‌ ململانێ‌و یەكتر قبوڵ نەكردن‌و رەخنەگرتن‌و هەوڵداندا بوون بۆ ئه‌وه‌ی ببن بە كەسی یەكەم. بە تایبەت لە نێوان هەردوو باڵەكەی ئیخوان موسلمین بە شێوەیەكی ئاشكرا دەبینرێت. بۆیە ئەم یەكگرتنە زۆری نەخایاندو بە دروستی لە پاش راپەڕینی بەهاری 1991و گەڕانەوەی بەشێك لە سەركردایەتی‌و ئەندامانی ئیخوان موسلمین بۆ كوردستانی عێراق جارێكی‌تر ناكۆكی‌و ململانێ دەستیپێكردەوەو دیسانەوە باڵەكەی مامۆستا سدیق بە شێوەیەكی سەربەخۆ كاریان كردەوە‌و رابەرایەتی مامۆستا سه‌لاحه‌دینیان قبوڵ نەبووه‌، چونكە پێیان وابووه‌ م. سدیق شایستەترەو رابەرێتی م. سه‌لاحه‌دین بۆ سەردەمی پێش راپەڕین بووە. بۆیە لە دوای راپەڕین هەردوو باڵەكە دەستیاندایە كاری جیاوازو پاش چەند ساڵێك لە راپەڕینەكە باڵی م. سدیق (بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامی كوردستان / عێراق)یان دامەزراندووه‌و ئەوانی‌تریش بە سەركردایەتی م. سه‌لاحه‌دین (یەكگرتووی ئیسلامی لە كوردستان)یان راگەیاندووه‌. 

كۆمەڵەی ئەنساری ئیسلامی: لە ساڵی 1982دا كاتێك ئیخوانە كۆنەكان بە سەركردایەتی سه‌لاحه‌دین محه‌مه‌د به‌هائه‌دین چوونە ئێران‌و هاوكات لەگەڵ كاركردن لە سەر بەرنامەو مەنهەجی ئیخوان موسلیمین بڕیاری دروستكردنی كۆمەڵەیەكیاندا بە ناوی كۆمەڵەی ئەنساری ئیسلامی (جماعە اڵانصار الاسلامیە)، كە بانگەشەیان بۆ جیهادو كاری بانگەوازو راگەیاندنیان لە نێو ئۆردوگاكانی كوردە عێراقییەكانی ئێراندا كردووه‌.(19) كەسی یەكەمی ئەم كۆمەڵەیە م. سه‌لاحه‌دین به‌هائه‌دین بووه‌، دەستەی دامەزرێنەریش هەریەك لە شێخ عه‌بدولره‌حمان بەرزنجی‌و بورهان محه‌مه‌د ئه‌مین‌و حه‌سه‌ن شەمێرانی‌و محه‌مه‌د حەسه‌ن‌و ئەبو یاسر ئەلبەیاتی‌و فاتیح كرێكار، كە توركمان بووه‌، هەروەها ئه‌بو داوود، کە بە رەگەز عەرەب بووه‌.(20) یەكەم كۆبوونەوەیان لە ئوتێلێكی تاراندا بەست‌و بنەما گشتییەكانی حزبەكەیان لەوێ داڕشت، کە دوو خاڵی سەرەكی تێدا رەنگی دایەوە:
1ــ كاركردن بە شێوەیەكی سەربه‌خۆو بڵاوكردنەوەی بۆچوونەكانیان. 
2ــ بانگەشەكردن بۆ جیهاد. 
بۆ ئەو مەبەستەش هەستان بە دەركردنی گۆڤاری (اڵانصار)، لە ئۆردوگای خوڕەم ئابادیش نه‌جمه‌دین كرێكاریان راسپارد تا مەشقی سەربازی بە لاوانی ئۆردوگا بكات. یەكەم پڕۆژەی ئەم كۆمەڵەیە بریتی بووه‌ لە دانوستان لەگەڵ ئێران تا ببێتە ئەنصاری ئەنصار، بۆیە كۆماری ئیسلامی بە هۆكاری سەرەكی دروستبوون‌و دامەزراندنی ئەم كۆمەڵەیە دادەنرێت هەر لە پێدانی چەك‌و یارمەتی ماددی‌و مەعنەوی‌و رێگەدان بە كردنەوەی بارەگا لە خاكی ئێراندا راستی ئەو وتەیەی سەرەوە دەسەلمێنێت، لەبەر ئەوەی لەو كاتەدا وڵاتی ئێران لە باری جەنگدا بووه‌ لەگەڵ عێراقدا. بۆیە چەندین دەزگایان دانابوو بە مەبەستی هاوكاریکردنی ئەو كۆمەڵەو بزووتنەوانەی، کە بە شێوەیەك لە شێوەكان دژایەتی دەسەڵاتی فەرمانڕەوای عێراقیان دەكرد. رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو بچووكبوونەوەو پووكانەوە دەچوو، تاوەكو لە ساڵی 1985دا بە تەواوی ئەم كۆمەڵەیەش هەڵوەشایەوە بێ ئەوەی هیچ ئامانجێكی گەورە بەدەست بهێنێت بە تەواوی خۆری ئاوابوو.(21)

بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامی كوردستان/ عێراق: لە كۆتاییەكانی ساڵی 1984 كۆمەڵێك لە مامۆستایانی ئایینی‌و چەند گەنجێكی ناوچە جیاجیاكانی كوردستان، كە زۆربەیان ئاوارەی وڵاتی ئێران بوون*، لە سەر ئەو بنەمایەی، کە ئەم كەسانە پێشتر یەكتریان ناسیوەو هەموویان فكرەیەكی ئیسلامیان هەبووە، بۆیە بڕیاردەدەن، کە رێكخراوێكی ئیسلامی دروست بكەن‌و لە بەرواری 14ی 9ی 1984 بزووتنه‌وه‌ی پەیوەندی ئیسلامی رادەگەیەنن‌و پاشان شێخ محه‌مه‌د نجیب بەرزنجی دەبێتە رابەری گشتیی بزووتنەوەكە.(22) لە دوای تێپەڕبوونی ساڵێك بزووتنەوەی پەیوەندی لە بەرواری 14ی 9ی 1985دا باڵی سەربازییان دروستكردووه‌و ناویان لێناوه‌ لەشكری قورئان بە سەركردایەتی مەلا عه‌لی بیارە،(23) بەڵام رابەرایەتی شێخ محه‌مه‌د بەرزنجی زۆری نەخایاند‌و لە بەرواری 24ی 9ی 1986دا بزووتنەوەكە شێخ عه‌بدولله‌‌تیف واژەیییان بە رابەر هەڵبژارد، کە مامۆستایەكی ئایینی‌و مامۆستای زانكۆی سەلاحەدین بوو لە پارێزگای هەولێر بە هۆی دەركردنی فەرمانی دەستگیركردنی بۆی لە لایەن رژێمی بەعسەوە بەرەو وڵاتی ئێران هەڵاتبوو.(24) هەرچەندە شێخ محه‌مه‌د بەرزنجی واڕادەگەیەنێت، کە ئەو پێشترو لە رۆژی 2ی 11ی 1978دا لە سنووری شارەزووردا، بە نهێنی ئەم رێكخراوەی دروست كردووەو چەند كەسێكی ئایینی‌و گەنجانی دەڤەرەكە بوونەتە ئەندام تیایدا،(25) بەڵام تاوەكو ئێستا هیچ بەڵگەنامەو بەیاننامەیەكی ئاشكراو باوەڕپێكراو نییە، کە بتوانێت راستی ئەو بەروارە یەكلایی بكاتەوە. ئەوەی شایەنی باسە ئەم رێكخراوە نەیتوانی كاریگەرییەكی ئەوتۆی هەبێت لە سەر ساحەی سیاسی ئەوسای كوردستان‌و ناوچەكە، لەبەر ئەوەی، کە تێكەڵاوییەكی زۆر لە كارو بارەكانیاندا هەبوو بە شێوەیەك، کە بە ئەستەم دەتوانرا سەر لە كاری رێكخراوەیی‌و تەنزیماتی پەیوەندی دەربكرێت بۆ نموونە لە یەك كاتی دیاریكراودا هەندێك لە سەركردەكانی ئەم رێكخراوە لە مەجلیسی ئەعلای عێراقی‌و كۆمەڵەی نەهزەی عولەما)، لەشکری قورئان ئەندام بوون‌و كاریان دەكرد، لەبەر ئەم هۆكارە ئەم رێكخراوە نەیتوانی ببێتە لایەنێكی خاوەن پێگەو جەماوەری لە كوردستاندا، هەر بۆیە بە كۆچكردنی زانایانی دەڤەری هەڵەبجەو بە تایبەت م. عپمان‌و م. علی عه‌بدولعه‌زیز‌و دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامی تەواوی سەركردەو ئەندام‌و كادیرانی ئەم رێكخراوە پەیوەندیان كرد بە بزووتنەوەی ئیسلامییەوەو كۆتاییان بە كارەكانی خۆیان هێنا لە‌و رێكخراوەداو بۆ هەمیشە هەڵوەشێنرایەوە، ئەوەش پاش كۆبوونەوەیەكی سەركردەكانی ئەم رێكخراوە هات، کە تیایدا مامۆستا شێخ له‌تیف بەرزنجی وتارێكی پێشكەشكردو تیایدا ئاماژەی بەوە كرد، کە پێویستە لە مەودوا لە چوارچێوەی بزووتنەوەی ئیسلامیدا كاربكەن بۆ قەناعەت پێكردنی ئەوانی‌تر ، ئەو فەرموودەیەی پێغەمبە ری (د. خ) باسكرد، کە دەفەرموێت: کە بە هەبوونی ئاو تەیموم بە تاڵ دەبێتەوە.(26)
بۆیە دەتوانین لێرەوە بگەینە ئەو باوەڕی، کە بزووتنەوەی ئیسلامی كوردستان درێژكەرەوەی كاری بزووتنەوەی پەیوەندی نەبوو، بەڵكو چوونەپاڵ بوو واتە، کە بزووتنەوەی ئیسلامی راگەیانرا پاشان بزووتنه‌وه‌ی پەیوەندی چوونە پاڵیان‌و لە نێو ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامیدا بەرابەرایەتی م. عپمان عه‌بدولعه‌زیز درێژەیان بە خەباتدا، چونكە ئەگەر كارەكە درێژەپێدان بووایە ئەوا دەبوو یەكێك لە دوو لێپرسراوەكەی بزووتنەوەی پەیوەندی شێخ محه‌مه‌د برزنجی، شێخ له‌تیف واژەیی ببوونایە بە رابەری بزووتنەوەی ئیسلامی، بەڵام ئەوان تەنانەت نەبوونە جێگری رابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی، بۆیە لە پاش دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامی سەركردەكانی بزووتنەوەی پەیوەندی وەك ئەفراد قبوڵ كران، لەبەر ئەوەی بزووتنەوەی ئیسلامی دامەزراوەیەكی تازەبوو، دروستكرابوو لە سەر بنەمای ئەو بیروباوەڕەی، کە لە كۆنەوە كاری لە سەركرابوو هەر بۆیە لە چاوپێكەوتنێكی مامۆستا مه‌لا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز رابەری پێشووی بزووتنەوەی ئیسلامی دەڵێت: کە ئیسلامیمان دروستكرد، ئەو جەماعەتی پەیوەندیە هاتن گوتیان دێینە نێو بزووتنەوە، ئێمەش گوتمان لاریمان نییە، بەڵام ئێمە لای خامنەئیش وتمان وه‌صایەت (فه‌رمایشت)ی كەس قبوڵ ناكەین، هەموو دەسەڵاتێك دەبێت هی خۆمان بێت. ئەوانیش رازیبوون ئەو قسانەمان بە مەلا مەحمودی ئازادی گوت، کە ئەوان ناردبوویان ئەوانیش رازی بوون‌و هاتنە ژێر چەتری بزووتنەوەی ئیسلامییەوەو هەمیشە خۆیان بە قوتابی كاكە عوسمانم زانیوە.(27)

لەشکری ئیسلامی كورد: لەشكری ئیسلامی كورد رێكخراوێك بوو، کە لە شوباتی ساڵی 1981دا لە وڵاتی ئێران دامەزرا بە سەركردایەتی عه‌باس شەبەك وەك كەسی یەكەمی رێكخراوەكە هەریەك لە شێخ قادر سۆتكەیی‌و مەلا حسەین ماریونس، لە كەسە دیارەكانی ئەم رێكخراوە بوون. عباس شەبەك پەیوەندییەكی فره‌وانی هەبوو لەگەڵ وڵاتی ئێران‌و لیبیاو خودی معەمەر قەزافیدا، تا رادەیەكی زۆر بە شێوەیەكی دبلۆماسی كاری دەكرد بۆیە توانی كاریگەری لە سەر معەمەر قەزافی دروستبكات‌و هاوكاری ماددی‌و مەعنەوی لێوەبگرێت لە رووی (پارە، چەك، خیبرەی عەسكەری)، بە گوتەی رابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی ئەم رێكخراوە چەك‌و تەقەمەنیان بۆ پارتی كرێكاری كوردستان (PKK)ش دابین دەكرد لە رێی وڵاتی لیبیاوە جگە لەوەش لە وڵاتی ئێراندا كارئاسانی تەواویان بۆ كرابوو لە رووی هاتوچۆو ئازادی گەڕان‌و گواستنەوەی كەل‌و پەلەوە توانایەكی ماددی زۆریان لە بەردەستدا بوو بە جۆرێك، کە لە سەرەتای دامەزراندنیاندا خاوەنی زیاتر لە دوانزە هەزار پارچە چەكی كڵاشینكۆف بوون.(28) هەموو مانگێك مووچەیەكی باشیان دەدا بە پێشمەرگەو ئەندامەكانیان بۆیە ئەم رێكخراوە توانی لە ماوەیەكی كەمدا ببێتە خاوەنی ژمارەیەكی زۆر لە چەكدارو چەندین بارەگای كردەوە بە جۆرێك وای لێهاتبوو، کە پێشمەرگەو چەكداری حزبە كانی‌تری كوردستان پەیوەندییان دەكرد بە لەشکری ئیسلامییەوە لەبەر دەستكەوت‌و داهاتی ماددی. ئەم ئیمتیازانە لەو كاتەدا وایكرد بە هەزاران كەس لە سوپای عێراق هەڵاتبوون، لە دێهاتەكاندا بێ ئیش‌و كار بوون هەروەها هەندێك لە دانیشتوانی دێهاتەكانی، کە ئەیانتوانی لە گوندەكانی خۆیدا بمێننەوەو هەموو ئەو دەستكەوتانەشی هەبێت‌و تەنها بە نێو خزمەتی دین‌و نیشتمان دەكات، وایكرد، کە لە ماوەیەكی كەمدا پەرەبسێنن‌و هێزێكی زۆر پێكەوەبنێن.(29) بە هۆی ئەوەی عەباس شەبەک پیاوێكی زیرەك‌و لێزان بوو سەردەمێك لەگەڵ (حركە اخوان مسلمین) لە موصڵ كاری كردبوو دواتر لە ساڵی 1974دا بوو بە پێشمەرگە لە سەرەتای دامەزراندنی (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان) خۆی گەیاندە قامیشلی‌و لە نێو ریزەكانی یەكێتی دەستی بە كاری رێكخراوەیی كردبوو، توانی لە ماوەیەكی كەمدا بە هۆی ئەو ئیمتیازاتانەی، کە دەیدایە ئەندامەكانی‌و بە زیرەكی‌و لێهاتوویی خۆی كاریگەریی خستە سەر پێشمەرگەكانی لایەنەكانی‌تری كوردستان‌و پۆل پۆل سەنگەریان دەگواستەوە، یەكەم لایەنیش، کە هەستی بەم مەترسییە كرد لە سەر ئەندامەكانی یەكێتیی نیشتمانی بوو، کە دواتر بۆ رێگرتن لە‌و پەرەسەندنەی لەشکری ئیسلامی هەستا بە ناردنی كۆمەڵێك لە كادرەكانی خۆی بۆ نێو ریزەكانیان بۆ چاودێریكردنی جموجۆڵ‌و توانای سەربازیی‌و هێزو پشتگیری‌و توانای ماددی‌و ناسینی بڕیار بەدەستەكانیان، کە دواتر توانیان خۆیان لە چەندین شوێنی هەستیاردا ببینەوە، یەكێك لەوانە محمود محه‌مه‌د ناسرابوو بە (خولە ئامە)، كە توانی ببێتە فەرماندەی عەسكەری لەشکرەكە.(30) یەكێتیی نیشتمانی لەو كاتانەدا بە دەست كەمی چەك‌و تەقەمەنییەوە دەیناڵاندو لەگەڵ كۆماری ئیسلامیشدا نێوانیان باش نەبوو بۆیە ئابڵوقەیەكی دارایی‌و سەربازییان لە سەر بوو، باشترین نێچیری نارێكخراو‌و ئاسان لە هەمان كاتیشدا دەوڵەمەند بە چەك‌و تەقەمەنی لەشکری ئیسلامی بوو، بۆیە لە دوای بە دەستهێنانی زانیاری ورد لە بارەی توانای سەربازی‌و ژمارەی چەكدارو بارەگاكانیانەوە، رۆژ بە رۆژ پەیوەندیەكانی لەشکری ئیسلامی لەگەڵ (ی.ن.ك) ئاڵۆزتر دەبوو ئەویش بە بیانووی بەجێنەهێنانی ئەو بەڵێنانەی، كە پێشتر بە یەكێتی دابوون‌و بەرەو ئەوە دەچوون، کە خۆیان حوكمی چەند ناوچەیەك بكەن، کە پێشتر لە ژێر حوكمڕانی یەكێتیدا بوون، بە بڕوای نەوشیروان مستەفا لەشکری ئیسلامی لە سەرەتاوە بە نەرمی دەجوڵانەوە، بەڵام، کە بەهێز بوون‌و زیادیان كرد ئیتر زۆر گوێیان نەدەدایە یەكێتی‌و پشت ئەستوور بوون بە ئێران بۆیە ئەگەر چاوپۆشیان لێبكردنایە ئەوا دەبوونە هێزێكی ئەوتۆ لە ناوچەكەدا، کە چاركردنیان دژوار دەبوو، بۆیە بڕیاری لە ناوبردن‌و چەككردنیان دراو لە مانگی تەموزی 1982دا یەكێتی هێرشی كردە سەر هەر سێ بارەگا سەرەكییەكەی لەشکری ئیسلامی لە بەری مەرگە، سەرگەڵو، حاجی مامەندی شارباژێڕ. لە‌و هێرشانەدا لە ماوەیەكی كەمدا هەردوو بارەگای بەری مەرگەو حاجی مامەند دەستیان بە سەردا گیرا، ئەویش بە هۆی ئەوەی زۆربەی فەرماندەكانی لەشکری ئیسلامی لە ژێرەوە كاریان بۆ یەكێتی دەكرد، بەڵام بارەگای سەرگەڵو شەڕێكی گەورەی بە خۆیەوە بینی، چەندین كەس لە هەردوولا كوژران لە ناویاندا سەلاح حاجی رەفیق (فەرماندەی تیپی 47ی یەكێتی لێپرسراوی یەكەمی جێبەجێكردنی هێرشەكە) لە دوای ئەم هێرشانەی جارێكی‌تر لەشکری ئیسلامی نەیتوانی خۆی رێكبخاتەوەو بۆ هەمیشە هەڵوەشایەوە.(31) ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی پێ بكەین ئەوەیە، کە لە‌و كاتەشدا سەركردایەتی سیاسی كوردو بە تایبەت یەكێتیی نیشتمانی دەیتوانی بە بارێكی‌تردا كار لە سەر ئەم رێكخراوە بكات ئەویش بە هۆی ئەوەی، کە كەسی یەكەمی ئەم رێكخراوە توانایەكی باش‌و لێهاتوویەكی ئەوتۆی هەبوو، کە دەتوانرا بە باشترین شێوە سوودی لێوەربگیرایە لە بەرژەوەندی گەلی كوردو راكێشانی سۆزو لایەنگرییەكی بەشێكی دیاریكراوی نەتەوەكەمان، کە كوردە شەبەكەكانن لە هەمانكاتدا عباس شاهین كەسایەتییەكی كوردی شەبەک بوو دەتوانرا لە بری دەستكەوتێكی كاتی‌و كەمدا كار لە سەر ئەو لایەنە بكرایە، کە بتوانرایە بە هۆی ئەم كەسایەتییەوە كوردە شەبەكەكان زیاتر لە كوردو كێشەكانی نزیك بكرانایەتەوە، کە تائێستاش كوردە شەبەكەكان ئەوەندەی لە عەرەبی شیعەوە نزیكن ئەوەندە لەگەڵ كێشەی كوردو گەڕانەوەیان بۆ ناسنامەی راستەقینەكەیانا نین، ئەمەش بە روونی لە پڕۆسەی هەڵبژاردنەكانی رابردووی عێراقدا دەركەوت. 

حیزبولڵای شۆڕشگێڕی كورد: لە كۆتایی ساڵی 1983دا كاتێك ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی كوردستانی عێراق ئاوارەی وڵاتی ئێران بوون بە هۆی جەنەگی هەشت ساڵەی نێوانیان، ئەدهەم بارزانی‌و ژمارەیەك لە خزم‌و هاوڕێكانی بە هاوكاری‌و پاڵپشتی وڵاتی ئێران لە شاری نەغەدە رێكخراوێكی بە ناوی حیزبوڵای شۆڕشگێڕی كورد دامەزراند، کە بە هۆی پێدانی هەندێك ئیمتیازاتەوە نزیكەی دووسەد كەس لە دەوری كۆبوونەوە، كە لە لایەن وڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە مەشقی سەربازی‌و راهێنان‌و بە كارهێنانی چەكیان فێردەكراو دواتر رەوانەی سنوورەكانی عێراق دەكران بۆ مەبەستی رووبەرووبونەوەو ئەنجامدانی چالاكی لە دژی رژێمی بەعس بە وتەی دامەزرێنەرەكەی ئەم رێكخراوە ئامانجیان بریتی بوو لە:
1ــ تێكۆشانی چەكداری لە پێناو گۆڕینی رژێمی عێراقی ئەوسا. 
2ــ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كوردو هەوڵدان بۆ دامەزراندنی كیانێكی ئیسلامی. 
3ــ خزمەتكردن بە لێقەوماوان‌و ئاوارەكانی كوردستان. 
ئەوەی شایەنی باسە ئەم پارتە لە دوای راپەڕینی بەهاری 1991وە كارو چالاكییەكانی سنووردارو لاوازبوو تەنها لە ناوچەیەكی دیاریكراودا مایەوە تا لە كۆتاییدا خۆیان هەڵوەشاندەوەو سكرتێرەكەشیان بە فەرمی چووە ریزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستانەوە.(32)


لایەنە سیاسییە ئیسلامییەكان لە دوای ساڵی 1987وە تا ساڵی 2003

بزووتنەوەی ئیسلامی لە كوردستان/ عێراق‌و
راگەیاندنی بزووتنەوەی ئیسلامی
سەرەتای راگەیاندنی بزووتنەوەی ئیسلامی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1987‌و لە پاش خۆپیشاندانەكەی 13ی 5ی 1987 دوای ئەوەی، کە جەماوەری هەڵەبجەو هەورامان‌و شارەزور لە دژی سیاسەتەكانی رژێمی ئەوسای عێراق خۆپیشاندانێكیان سازكرد، ئەم هەڵچوونە جەماوەرییە پەرەی سەندوو رژێمی بە عسیش بۆی دەركەوت، کە جموجۆڵی بەرهەڵستكاری لەوە بەهێزترە، کە چاوەڕوان دەكرێت، بۆیە بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە هەستا بە سەركوتكردنی خۆپیشاندانەكەو سەرەنجام كاول كردنی چەند شوێنێكی هەڵەبجەو هەورامان‌و شارەزووری لێكەوتەوەو گەڕەكی كانی ئاشقانی بە تەواوەتی وێرانكردو چەندین گەنج‌و لاوی ئەو ناوچانەی گوللەباران‌و بێسەروشوێن كرد، لە دوای ئەم رووداوە خەڵكێكی زۆری ئەم ناوچانە كۆچیان كرد بەرەو وڵاتی ئێران لە نێوانیاندا چەندین مامۆستای ئایینی‌و كەسایەتی‌و پیاوماقوڵانی تێدابوو، کە بنەماڵەی شێخ عه‌بدولعه‌زیز پرسی بوونە پێشڕەوی ئەم كۆچكردنەو هەریەك لە مامۆستا مه‌لا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز‌و مامۆستا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز بوون، هەروەها چەندین زاناو كەسایەتی‌تری وەك مامۆستا ئه‌حمد كاكە مه‌حمودو مامۆستا شێخ سدیق سەرگەتی كۆچیان كردوو بە گەیشتنیان بۆ وڵاتی ئێران راستەوخۆ بیریان لە دامەزراندنی پارتێكی ئیسلامی چەكدار كردەوە. بۆیە لە ئاكامی كۆبوونەوەیەكی زانایانی ئایینی لە شاری سنە لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی 1987دا بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی لە كوردستان/ عێراق راگەیەنراو زۆرینەی سەركردایەتی‌و ئەندامانی بزووتنەوەی پەیوەندی ئیسلامی ئەوكات هاتنە نێو بزووتنەوەی ئیسلامییەوە، ئەمەش لەبەر دوو هۆكاری سەرەكی:
1ــ لەبەر سەنگ‌و قورسایی مامۆستا ملا عوسمان عه‌بدولعه‌زیز‌و ئەو جەماوەرەی، کە گوێڕایەڵیان دەكرد. 
2ــ ئەگەر پەیوەندی بە سەربەخۆیی بمایەتەوە كەسی وای بەلاوە نەدەماو رەنگبوو لە ماوەیەكی كەمدا بپوكایەتەوە، بۆیە بە ناچاری هاتنە نێو بزووتنەوەی ئیسلامیەوە. 
2ــ گەشەكردنی خێرای بزووتنەوەی ئیسلامی:
لەم قۆناغەیدا بزووتنەوەی ئیسلامی توانی گەشەكردنێكی تاڕادەیەك خێرا بە خۆیەوە ببینێت، کە زیاتر رۆڵی مامۆستاو زانایانی ئایینی پێوە دیاربوو، بەڵام بە شێوەیەكی حەكیمانە توانیان بە جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی خۆیان بناسێنین‌و وەك بزافێكی خەباتگێڕی موسوڵمان حسابی بۆ دەكرا. دواتر توانی مەكتەبی پەیوەندییەكانی لە بریتانیاو ئەمریكا بكاتەوە، ئەم گەشەكردنە خێرایەی بزووتنەوەی ئیسلامی بۆ چەند فاكتەرێكی سەرەكی دەگەڕێتەوە. 


فاكتەرەكانی گەشەكردنی خێرای بزووتنەوەی ئیسلامی

فاكتەرە دەرەكییەكان
هەڵایسانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران: رەوتی ئیسلامی بە گشتی‌و بزووتنەوەی ئیسلامی بە تایبەتی تا ئەم دواییانەش نەیتوانی پانتاییەكی فره‌وان بگرێتەوەو جیاوازییەك لەگەڵ رابردوودا دروست بكات، کە تەنها وەك لایەنێكی بانگەوازی‌و پەروەردەیی دەبینرا، بەڵام پاش تێپەڕبوونی ساڵانێك بە سەر دروستبوونیداو رووداوو گۆڕانكارییەكانی ئەو كاتە وای كرد، کە ئەم رەوتە تا ڕادەیەك بە پەلە گەشە بكات، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا چونكە ئەم گەشەكردنە ئاسایی نەبوو هەروەها بە شێوەیەكی رێكخراوو بەرنامە بۆ داڕێژراوی بەهێزنەبوو وەك رەوتە چەپەكانی‌تری كوردستان بۆیە ئەم هۆكارە وایكرد، کە رەوتی چەپ بۆماوەیەكی زۆرو تائێستاش وەك لایەنی دەسترۆیشتوو لە ساحەی سیاسی كوردستاندا بمێنێتەوە نەبووە لانكەیەك بۆ رووكردنە كاری ئیسلامی بە شێوەیەكی بەرفره‌وان، وە ئەو رێژەیەی رەوتی ئیسلامیش، کە پەیدابوون لە ژێر كاریگەری رەوتی ئیسلامی(33) جیهانی‌و گۆڕانكارییەكانی جیهانی ئیسلامیدا پەیدابوو بە تایبەتیش شۆڕشی ئیسلامی ئێران. هەرچەندە شۆڕشی ئیسلامی ئێران تایبەت بوو بە بیروباوەڕی ئایینی مەزهەبی جەعفەری، بەڵام دواجار هەردوولا لە هەستە ئایینیەكەدا یەكیان گرتەوە بۆیە ئەم شۆڕشە بە شێوەیەكی گشتی توانی كاربكاتە سەر گەلانی ناوچەكەو بە تایبەت گەلی كورد، چونكە هەر لە سەرەتاوە دەسەڵاتدارانی كۆماری ئیسلامی كەوتنە شەڕی هەشت ساڵەوە لەگەڵ وڵاتی عێراقداو ئەمەش وایكرد خاكەكەی ببێتە جێی حەوانەوەی سەرجەم نەیارو ئۆپۆزسیۆنەكانی دەوڵەتی عێراقی. (34)
حاڵەتی جیهادی ئەفغانی: بەو پێیەی وڵاتی ئەفغانستان لەو سەردەمەدا ببووە بەرەیەكی بەرگری فره‌وان لە دژی داگیركاری سۆڤیەتی‌و هەردوولاش (كوردستان، ئەفغانستان) پەیڕەوكاری یەك مەزهەبی ئیسلامی سوونی بوون بۆیە كاریگەرییەكی بەرچاوی هەبوو لە سەر رەوتی ئیسلامی كوردی‌و گەشەكردنی بزووتنەوەی ئیسلامی لەبەر چەند هۆكارێك:
1ــ بانگەوازی جیهاد دژی داگیركەرو بوونی رێگای ئاسان بۆ كۆچكردن بۆ ئەفغانستان‌و تێكۆشان لە ژێر ناوی ئیسلامدا، كە دواتر كاریگەری زۆری هەبوو، کە هەتا ئێستاش چەندین كەسایەتی ئیسلامی پاشگری ئەفغانیان بۆ خۆیان داناوە لە كوردستاندا، نموونە، ئارام ئەفغانی ئەیوب ئەفغانی لە سەركردایەتی انسار ئه‌لئیسلام. 
2ــ لێكچوونی جوگرافیای كوردستان‌و ئەفغانستان، کە هەردوولا خاوەنی ناوچەی سەخت‌و شاخ‌و ئاووهەواو بەرزو نزمی دژوار بوون لە ناوچەكەدا. 
3ــ گەیشتن‌و بەدەستهێنانی چەندین كتێب‌و كاسێت‌و بڵاوكراوەی جیهادی ئەفغانی‌و ئیسلامی، كە زیاتر هانی ئەندامانی بزووتنەوەی ئیسلامی دەدا بۆ ئەوەی دەستبدەنە كاری جیهادو تێكۆشان لە پێناو خودادا لەوانە نووسینەكانی كۆمەڵەی جیهادی میسری‌و كتێبە كانی دكتۆر عه‌بدولڵا عزام سەركردەی دیاری جیهادی ئەفغانی، کە زیاتر كاریان لە سەر پرەنسیپەكانی (الولا‌‌و، البرا‌‌و، بیعە)و جیهاد دەكرد بوونە هۆكاری پێكهێنانی فیكری جیهادی لە كوردستان. 


فاكتەرە ناوخۆییەكان
ــ نەبوونی بزافی ئیسلامی چەكدار: لە پێش دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامی بەشێكی زۆری ئەوانەی، کە بە كاری سیاسی‌و چەكداری دەستیان بە خەبات كردن كردبوو لە ژێر ناوی حزب‌و لایەنی نەتەوەیی‌و چەپدا مۆنۆپۆلی گۆڕەپانی سیاسی كوردستانیان كردبوو هەرچەندە چەندین زاناو شێخ‌و مەلایی ئایینی لە ژێر چەتری ئەم پارتە چەپانەدا كاریان دەكردو رۆڵیان هەبوو هەروەها چەند لایەنێكی‌تری ئیسلامی هەبوون، بەڵام زیاتر لە ژێر بەرنامەو بیروباوەڕی ئیخوانیدا پێناسەدەكران، یاخود پێش گەشەكردنی تەواوەتی بە هۆی هۆكارێكی نەخوازراوەوە هەڵدەوەشانەوە، یاخود كاریگەریان نەدەما وەك لە شكری قورئان، بزووتنه‌وه‌ی پەیوەندی، بەڵام دەتوانرێت بوترێت، کە بزووتنەوەی ئیسلامی لە سەرەتادا توانی بە سەر ئەم گرفتەدا زاڵ بێت‌و نەكەوتە بەر زەبری گەورەو كاریگەری لایەنەكان.(35)
ــ هەڵایسانی جەنگی نێوان ئێران‌و عێراق: کە لە‌و كاتەدا هەندێك لە زانایانی ئایینی كوردستان فتوایاندا: بەشداری كردن لە‌و جەنگەدا ناشەرعییە بۆیە هەندێك لە‌و كەسانەی، کە دیدو تێڕوانینێكی ئیسلامیانەیان بۆ ژیان هەبوو پێشتر كۆچیان كردبوو بۆ دەرەوەی عێراق لەبەر هۆكاری نەكردنی خزمەتی سەربازی‌و گرتن‌و سزادان ئەمەش وایكرد، کە بزووتنەوەی ئیسلامی دامەزرا ژمارەیەكی بەرچاوی خەڵكی مسوڵمان، کە نیشتەجێی ئۆردوگاكانی ئێران بوون پەیوەندی بەم پارتەوە بكەن جگە لەوەی، کە دواتریش چەند ناوچەیەكی كوردستانی عێراق ئازادكرابوون‌و تا ڕادەیەك دەسەڵاتی رژێمی تێدا نەمابوو بووبونە شوێنی حەوانەوەو چالاكی هێزی پێشمەرگەی كوردستان ئەمەش بووە هۆی پەیوەندیكردنی گەنج‌و لاوی ئەو گوندو ناوچانە بە پارتەكانی كوردستانەوە لە ناویشیاندا بزووتنەوەی ئیسلامی(36) لە‌و كەسانەی، کە لە پاش هەڵگیرسانی جەنگی ئێران ــ عێراق لە شارەكانی‌تری كوردستانەوە كۆچیان كرد بۆ ناوچە هێمنەكانی كوردستان‌و دواتر لە ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامیدا خۆیان بینیەوە لەوانە: مەلا وریا كەركوكی، عه‌لی باپیر، شێخ محه‌مه‌د به‌رزنجی، كامیل حاجی عه‌لی، ئه‌حمه‌د كاكە مه‌حمود*، کە یەكێك بووه‌ لە دەستەی دامەزرێنەرانی بزووتنەوەی ئیسلامی‌.. هتد. 
ــ ئەو ئامادەكارییە ئایینی‌و بیروباوەڕەی، کە كاریگەریی دەخستە سەر گەنجانی موسوڵمان‌: رۆڵی بانگخوازەكانی ئەم حزبە بە جۆرێك، کە كاریگەرییە ئایینییەکە بە جۆرێك بوو، کە دەوترا خەباتكردن لە ریزی بزووتنەوەی ئیسلامیدا جگە لە پاداشتی دنیایی رەزامەندی خوداو پاداشتی دواڕۆژیشی لە گەڵدایەو خەباتكردنی پێشمەرگایەتی جیهادە لە پێناو خودادا، وە ئەم زەمینەسازییەو ئامادەكاریی‌و كاریگەری دروستكردنە لە سەر خەڵكی پێویستی بە چەندین كەسی بە تواناو لێهاتوو زانای شەرعناس‌و سیاسی هەبوو، کە لە سەرەتادا لە مینبەری مزگەوتەكان‌و گەڕان‌و وتاردان لە ناوچە جیاجیاكانی كوردستان پاشانیش رۆڵی راگەیاندن بە شێوەیەكی گشتی، بۆیە جگە لە ناوچەی هەڵەبجەو رۆڵی بنەماڵەی مامۆستا عه‌بدولعه‌زیز لە ناوچەی سیروان‌و هەورامان مامۆستا احمد كاكە محمود رۆڵی بەرچاوی هەبوو بۆ هاندانی گەنجانی ئەو ناوچەیە هەر لە بڵاوكردنەوەی كتێب‌و نوسراوەكانی‌و هەروەها وتاری هەینی، کە خۆی مامۆستای مزگەوتی گەورەی سیروان بووەو بە وتارەكانی خەڵكی هانداوە بۆ گەشەكردنی رابوونی ئیسلامی هەروەها لە ناوچەكانی‌تریش كەسانی دیكە بەم كارە هەستاون، کە بۆتە هۆكاری گەشەكردنی زیاترو خێرای بزووتنەوەی ئیسلامی وەك مەلا مەغدید لە رانیەو مەلا كرێكار لە سلێمانی‌و مه‌لا عه‌بدولغه‌نی لە هەولێر.(37)
ــ رێكکەوتن لەگەڵ پارتەكانی‌تری كوردستان: لە دوای دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامییەوە سەرانی حزب هەستان بە پەیوەندیكردن بە حزبە سیاسییەكانی ئەوسای كوردستان‌و لەگەڵ هەندێكیاندا گەیشتنە ئیمزاكردنی رێكکەوتننامە لە سەر بنەمای هاریكاری‌و پێكەوەژیان‌و پاراستنی یەكڕیزی میللەتی كورد ئەمەش بووە هۆی ئەوەی، کە زیاتر كار لە سەر رێكخستن‌و بڵاوبوونەوەو گەشەكردنی حزبدا بكەن، هەرچەندە دواتر لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستتادا كەوتنە شەڕی ناوخۆوە، کە كاریگەریەكی نەرێنی گەورەی هەبوو لە سەر گەشەكردن‌و گەورەبوونی بزووتنەوەی ئیسلامی‌و بارودۆخی كوردستان.(38)


كۆمەڵەی ئیسلامیی كوردستان

لە پاش چەند ساڵێك لە دروستبوونی بزووتنەوەی ئیسلامی هەرچەندە ئەندام‌و لایەنگری ئەو بزووتنەوه‌یە زیادی دەكرد. بە هەمان شێوە كێشەو گرفتەكانی سەركردایەتیش لە بەرزبوونەوەدا بوو، کە ئەمەش بە هۆی ئەو جیاوازییە فیكری‌و كۆمەڵایەتی‌و ئاستی تەمەنی سەركردایەتییەكەی، کە دەگەڕایەوە. بە هۆی ئەم جیاوازییانەوە ململانێی نێوان ئەندامانی سەركردایەتی بۆ یەكەمجارو لە مێژووی ئەو پارتەدا بەر لە راپەڕین لە نێو ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامیدا لە سەر دەستی نه‌جمه‌دین فه‌ره‌ج (كرێكار) جبابوونەوەیەك لە ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامیدا روویداو رێكخراوێكی تازەیان بە ناوی (كۆمەڵەی ئیسلامیی كوردستان) راگەیاند، کە لە سەر رێبازی سەلەفی جیهادی كاری دەكردو كاریگەربوو بە بزووتنەوەی جیهادی میسری‌و سوود وەرگرتن لە ئەزموونی شەڕی ئەفغان، پاشان لە ناوچەكانی خەلیفان‌و حاجی ئۆمەران بارەگاو سەربازگەیان كردەوەو گۆڤارێكیشیان بە ناوی (بانگەواز) دەركرد، بەڵام دواتر ئەم رێكخراوە رووبەڕووی بەگژاچوونەوەو گلەیی‌و تەنانەت جۆرێك لە فشار بوویەوە بۆئەوەی واز لە‌و كارەیان بێنن‌و بگەڕێنەوە ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی، چونكە ئەوان (بزووتنەوە) جەختیان دەكردەوە، کە نابێت لە نێو یەك نەتەوەی موسوڵماندا دووپارتی ئیسلامی هەبێت، هەردوو پارتەكەش رێبازی جیهادییان گرتبێتەبەر، بۆیە ئەم رێكخراوە لە پاش تەنها ساڵێك جارێكی‌تر گەڕانەوە نێو بزووتنەوەی ئیسلامی، ئەمەش لە پاش چەندین هەوڵی ناوخۆو دەرەكی لە ناویاندا عمر عه‌بدولره‌حمان رابەری (كۆمەڵی ئیسلامی لە میسر).(39)


كۆمەڵی جیهادی ئیسلامی

لە پاش راپەڕینی ساڵی 1991 بزووتنەوەی ئیسلامی هەستی بەوە كرد، کە بۆ زیاتر رێكخستنەوەو خۆ ئامادەكردن بۆ قۆناغەكانی دوای راپەڕین پێویستی بە چاكسازی‌و نوێبوونەوە هەبوو، بۆیە لە ساڵی 1992 كۆنگرەی شەشەمی بەست لە سەر ئەشكەوتان لە ناوچەی بێتواتە، ئەوەی پێویستە باسی لێوە بكەین ئەوەیە، کە زۆر جار لە كۆنگرەی پارتەكانی ئەم ناوچەیە بە گشتی‌و پارتە ئیسلامییەكان بە تایبەتی، دەنگی ناڕەزایی بەرز دەبێتەوە، کە هەندێک جار تا كەناری جیابوونەوەو دامەزراندنی رێكخراوی نوێ دەڕوات، بزووتنەوەی ئیسلامیش یەكێكە لە‌و پارتانەی، کە زۆربەی كۆنگرەكانی بە كێشەو گرفتی گەورە، یاخود جیابوونەوەی باڵێك، یان پارتێكی نوێ كۆتایی هاتووە. زۆربەی ئەو پارتانەی، کە لەم حزبە جیابوونەتەوە لە دەرەنجامی كۆنگرەكان بوون. كۆمەڵی جیهادی ئیسلامیش یەكێك بوو لە‌و رێكخراوانەی، کە لە دەرەنجامی قبوڵنەكردنی ئەنجامی كۆنگرەی شەشەمی بزووتنەوەی ئیسلامی لە ساڵی 1992دا بە سەركردایەتی مەلا ئەمینی جیهاد (مەلا ئەمینی پیرداود خۆشناو) جیابوونەوەی خۆیان لە بزووتنەوەی ئیسلامی راگەیاندوو لە ژێر ئەو ناوە نوێیەدا دەستیان بە كار كرد، هەرچەندە ئەمین پیرداود مێژووی دروستبوونی ئەم رێكخراوەی دەگەڕێنێتەوە بۆ ساڵی 1983، کە لە سنووری پارێزگای هەولێر بە نهێنی كاریان كردووە.(40) لە پاش ئەم ماوەیە كەم‌و زۆر ئەم رێكخراوە چالاكی‌و جووڵەیان هەبوو، تا لە رۆژی 9ی 4ی 1997 مەلا ئەمین‌و كوڕێكی‌و یەكێك لە ئەندامانی سەركردایەتی‌و چەند چەكدارێكی رێكخراوەكە لە ناوچەی بەستورەو لە گوندی (هەناران) كوژران. لە دوای ئەم رووداوە وردە وردە ئەم كۆمەڵەیە كارو چالاكی بەرەو لاواز بوون دەڕۆیشت‌و چەند كەسێكی كەمیان مانەوەو ئەوانیش لە ساڵی 2002دا چوونە نێو ریزەكانی كۆمەڵی ئیسلامییەوە.(41) 


بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامی (برا)

ئەم بزووتنەوەیە وەك درێژكراوەی كاری ئیخوان موسلیمینی باڵی مامۆستا سدیق بوون، ئەم باڵە لە دوای بە فەرمی ناساندنی باڵی مامۆستا سه‌لاحه‌دین بەرەو لاوازی‌و تەنانەت مەترسی نەمانیان لە سەربوو، بۆیە لە بەرواری 22ی 11ی 1992دا ئەم باڵە كۆنەی ئیخوان موسلمین بە سەركردایەتی مامۆستا سدیق عه‌بدولعه‌زیز بە ناوی بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامییەوە خۆیان راگەیاند. ئەوەی، کە پێویستە لە‌و توێژینەوەیەدا باسی لێوە بكرێت ئەوەیە، کە دوای راگەیاندنی ئەم پارتە نوێیەوە تاڕادەیەكی زۆر بەرچاو بیركردنەوەو فیكرو بەرنامەی ئەم پارتە نوێیە جیاوازبوو لە بەرنامەو بیری میانڕەوی ئیخوان موسلمین، بەڵكو كاریان لە سەر دامەزراندنی هەیكەلیەتی رێكخراوێكی نوێ دەكرد، کە دەتوانرێت بە چەند سیمایەكی دیار لە كاری ئیخوان موسلمین‌و هەڵوێستی پێشووی دامەزرێنەرانی ئەم پارتە جیابكەینەوە، کە ئەوانیش:(42)
1‌ــ پیادەكردنی بەرنامەی سەلەفییەت‌و پەروەردەكردنی ئەندامانیانە بەو فیكرە. 
2‌ــ لە هەندێك بەیاننامەو نوسراودا جەختیان لە بانگەشەكردن بۆ جیهادو تێكۆشان لە پێناوی خودادا دەكرد، کە ئەم خاڵە زۆر دووربوو لە بیرو كاری پێشوویانەوە. 
3ــ دژایەتیكردن‌و نەیاری لەگەڵ ئیخوانەكانی كوردستان، کە دواتر ئەوانیش خۆیان لە یەكگرتوی ئیسلامیدا بینیەوە هەروەها خۆ نزیككردنەوە لە بەرنامەو رێكخستنەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی، کە لە‌و كاتەدا خاوەنی ناوچەیەكی قەڵەمڕەوی خۆی بوو. 
لە پاش ساڵی 1995وە بزووتنەوەی راپەڕین تا رادەیەكی باش گەشەكردنێكی خێرای بە خۆیەوە بینی‌و توانی لە زۆربەی ناوچەكانی كوردستاندا رێكخستن‌و ناوچەكانی گەشە بكات، ئەمەش بە هۆی چەند هۆكارێك، کە بریتین لە:
شەڕی ناوخۆ: لە ئەنجامی سەرقاڵبوونی هەر یەك لە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و پارتی دیموكراتی كوردستان، بزووتنەوەی ئیسلامی‌و چەند لایەنێكی‌تر بە شەڕی ناوخۆوە، لایەنە ئیسلامیەكانی‌تر زەمینەیەكی لەباریان بۆ رەخسا، تا كار بكەن بۆ ئەوەی زیاتر بچنە نێو جەماوەرەوە، کە لەو سەردەمەدا بزووتنەوەی راپەڕین توانی بە باشی ئەو هەلە بەكار بهێنێت، خۆی رێكخستەوەو زیاتر چووە نێو جەماوەری ئیسلامی كوردستانەوە. 
كۆمەڵەی سەلامی خێرخوازی: یەكێك لە‌و كارانەی، کە دەكرێت وەك دەسكەوتێك بۆ بزووتنەوەی راپەڕین باسی لێوەبكرێت. كۆمەڵەی سەلامی خێرخوازی بوو، کە بزووتنەوەی راپەڕین توانی لە رێگەی چەند سەرمایەدارێكی عەرەب‌و ئیسلامی وڵاتانی كەنداو ئەم كۆمەڵەیە بێنێتە كوردستان‌و لە چەند بوارێكدا یارمەتی خەڵكیان پێدەدا لەوانە بڕینەوەی مووچە بۆ منداڵانی بێ باوك، دروستكردنی مزگەوت هەروەها یارمەتیدانی هەندێك لە گوندنشینان بە تایبەت لە ناوچەی شارەزوورو هەڵەبجە بە پێدانی دە سەر ئاژەڵ بە پارەیەكی دیاریكراو، یاخود بەخێوكردن‌و سوودوەرگرتن لە بەروبوومەكەی، كە دواتر ئەم پڕۆژانە كاریگەرییەكی باشی هەبوو بۆ گەشەكردن‌و فره‌وانبوونی بزووتنەوەی راپەڕین بە تایبەت لە‌و سەردەمەدا، کە كوردستان‌و عێراق بە هۆی گەمارۆی ئابوورییەوە بە گرانییەكی بێزاركەردا تێپەڕ دەبوو. دواتر بە هۆی رێكەوتنی تارانی نێوان بزووتنەوەی ئیسلامی‌و یەكێتیی نیشتمانی لە ساڵی 1997دا هەروەها سنوورداربوونی چالاكییەكانی كۆمەڵەی سەلام، لە هەمووشیان گرنگترو كاریگەرتر سەرهەڵدانی كێشەی ناوخۆیی‌و فیكری لە نێوان ئەندامانی ئەم پارتە، کە نەیتوانی لە نێوان ئەو دوو قوتابخانەیەی، کە یەكێكیان ئیخوانی‌و ئەوی‌تریان جیهادی بوو خۆی یەكلایی بكاتەوە بە جۆرێك لە هی یەكەمیاندا یەكگرتووی ئیسلامی بە تەواوی خەریك بوو كاری دەكردو هەروەها بزووتنەوەی ئیسلامیش خۆی بە خاوەنی قوتابخانەی دووهەمیان دەزانی لە كوردستاندا، بۆیە ئەم پارتە بیری لە رێگەچارەیەكی دیكە دەكردەوە بۆ دەربازبوون لە م قەیرانە، تا لە دواییداو لە ساڵی 1999دا لەگەڵ بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیدا یەكیانگرت‌و پارتێكی نوێیان بە ناوی (بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی) راگەیاند، بەڵام ئەم یەكبوونە كەمتر لە دوو ساڵ بەردەوام بوو لە بەرواری 31ی 5ی 2001دا لەبەریەك هەڵوەشایەوەو بزووتنەوەی راپەڕین جارێكی‌تر بەو ناوەوە نەمایەوەو سەركردەو ئەندامانی دابەش بوو بە سەر ئەو لایەنانەی، کە لە دوای هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی یەكبوون دروست بووبوون‌و هەندێكیشیان بە بێ لایەنی مانەوە.(43)


یەكگرتووی ئیسلامیی كوردستان

یەكگرتووی ئیسلامی بزووتنەوەیەكی چاكسازی میانڕەوە سەركردەكانی لە سەر بنەمای كاری پێشینەیان لە رێكخراوی ئیخوان موسلمینی جیهانی یەكگرتووی ئیسلامیان دامەزراند، بۆیە بەرواری 6ی 2ی 1994 بە بەرواری راگەیاندنی یەكگرتوو دادەنین نەك دامەزراندنی، راگەیاندنی یەكگرتوووی ئیسلامی دەگەڕێتەوە بۆ دوای ئازادبوونی زۆربەی خاكی كوردستان‌و دامەزراندنی حكومەتی هەرێم‌و دروستبوونی كەشێكی ئازادو هەڵبژاردنی پەرلەمانی‌و دەرچوونی یاسای حزبەكان لە مانگی مایسی ساڵی 199٣دا ئیتر سەركردەكانی ئیخوان موسلمین بیریان لە دامەزراندنی پارتێكی ئیسلامی سیاسی میانڕەوكردەوە. بۆیە لە بەرواری 21ی 7ی 1993دا چەند لیژنەیەكیان دروستكرد بۆ لێكۆڵینەوەو خوێندنەوەو تاوتوێكردنی رەهەندەكانی دامەزراندنی ئەم پارتە بۆ خۆئامادەكردن بۆ راگەیاندنی یەكگرتوو پاشان بە بەستنی كۆنگرەی گشتی لە رێكخستنەكانەوە سەدوسی‌ویەک ئەندامی كۆنگرەی حزبە نوێیەكەیان هەڵبژارد، کە تەنها هەشتیان ئافرەت بوون‌و لە دوای تەواوكردنی كارەكانی كۆنگرەی گشتی لە بەرواری 25ی 1ی 1994دا یەكەمین كۆبوونەوەی سەركردایەتی لە ژێر ناوی (شورای ناوەندی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان)دا گرێدراو ئەمینداری گشتی‌و ئەندامانی مەكتەبی سیاسی‌و بەرپرسی ئۆرگانەكان دیاریكران‌و دواتر لە بەرواری 6ی 2ی 1994‌و لە ژێر دروشمی (ئازادی، برایەتی، دادپەروەری) یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان راگەیەنرا.(44) بە هۆی ئەوەی هەر لە سەرەتاوە بە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری‌و پەیڕەوكردنی سیاسەتی میانڕەوانەو هەروەها بارودۆخی ئەوسای كوردستان، کە بزووتنەوەی ئیسلامی لە حاڵەتی شەڕی ناوخۆدا بوو لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانی، بوونە فاكتەری بەهێزی گەشەكردنی یەكگرتوو، کە توانی بە شێوەیەكی زۆر زیرەكانە پێگەیەكی جەماوەری بۆ خۆی دروست بكات‌و قورسای خۆی لە هەرێمی كوردستاندا ببینێتەوە بە جۆرێك پێش چەندین پارتی‌تری دایەوە، کە مێژووی دامەزراندنیان زۆر لە پێش یەكگرتووە. یەكگرتوو وەك حزبێكی سیاسی ئایدۆلۆجیای دیاریكراوی هەیە، لە ئێستادا خۆی بە درێژەپێدەری ئیخوان موسلیم نازانێت‌و بەڵكو وەك پارتێكی كوردستانی خۆی دەناسێت، ئاواتی دامەزراندنی كیانێكی كوردییە، کە تیایدا شەریعەتی ئیسلام پەیڕەو بكرێت، بەڵام ئەوەی جێگەی باسە لە بەرنامەی سیاسیاندا كار لە سەر بە دیهێنانی ئامانجە دیموكراتییەكان دەكەن بۆیە تا ئێستا توانیویەتی پارتێكی روو لە گەشە بێت لە رووی ئەندام‌و لایەنگرو خۆگونجاندن لەگەڵ بارودۆخەكانداو كارە سیاسی‌و ئیدارییەكانیان تا رادەیەكی زۆر دامەزراوەیی پێوە دیارە. هەرچەندە لە پێشتردا بە شێوەی هاوپەیمانی‌و یاخوود بەشداریكردن لە كابینەكانی حكومەتی هەرێمدا بەشداری لە كایە سیاسیەكاندا كردووە، بەڵام لە ئێستادا لە ریزی هێزەكانی ئۆپۆزسیۆندایەو خاوەنی چوار ئەندامی پەرلەمانی عێراق‌و شەش كورسی پەرلەمانی كوردستانەو لە حكومەتی عێراقیشدا بە وەزیری كۆچ‌و كۆچبەران بەشدارە.(45)


رێكخراوی حەماسی ئیسلامی

لە دوای رێكکەوتنی تارانی نێوان یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و بزووتنەوەی ئیسلامی‌و كۆمەڵێك لە نێو بزووتنەوەی ئیسلامیدا بە هەموو جۆرێك رێكەوتن‌و راگرتنی جەنگ لەگەڵ یەكێتیدا‌و بەشداری كردنی حكومەت وەرگرتنی پارەی مانگانەیان لە یەكێتی رەت كردەوە، بەڵام سەركردایەتی بزووتنەوەی ئیسلامی سووربوونی خۆی لە سەر پابەندبوون بەو رێكەوتننامەیە دووپاتكردەوە، بۆیە چەند كەسێكی سەلەفی جیهادی ریزەكانی بزووتنەوەیان بەجێهێشت‌و لە بەرواری 15ی 9ی 1997دا لە ژێر ناوی (رێكخراوی حەماسی ئیسلامی كوردستان) خۆیان ناساند بە رابەرایەتی حەسەن سۆفی، ئەم گرووپە بزووتنەوەی ئیسلامیان بەوە تۆمەتبار دەكرد، کە هەڵوێستەكانیان لاوازی پێوەدیارە بەرانبەر بە یەكێتی بۆیە ئەوان بڕیاریاندا درێژە بە شەڕ بدەن لە ژێر ئەو ناوە تازەیەدا، تا لە بەرواری 8ی 1ی 1999دا لە شاری هەڵەبجە كەسی یەكەمی ئەم رێكخراوە تیرۆركرا، بەڵام گرووپەكەی درێژەیان بە كارەكانیان دا تا هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی لەگەڵ باڵێكی‌تری بزووتنەوە بە ناوی (بەرەی تەوحیدی ئیسلامی) خۆیان راگەیاند، كە دواتریش بوونە لایەنێكی دروستكردنی رێكخراوی ئەنسارولئیسلام.(46) 


بزووتنه‌وه‌ی یەكبوونی ئیسلامی كوردستان

لە ئەنجامی یەكگرتنی هەردوو پارتی (بزووتنەوەی ئیسلامی كوردستان، بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامی) لە بەرواری 21ی 8ی 1999دا بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی كوردستان لە دایك بوو بە رابەرایەتی مامۆستا مه‌لا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز رابەری پێشووی بزووتنەوەو مامۆستا سدیق عه‌بدولعه‌زیزیش بووە جێگری رابەری گشتی، هەروەك چۆن پۆستەكانی‌تری ئەم پارتە نوێیە لە نێوان دوو پارتەكەی پێشوودا بەشكرا. ئەم هەنگاوی یەكگرتنە ئاسۆیەكی فره‌وانتری كاركردن‌و دڵخۆشییەكی زۆری بۆ ئەندامانی هەردوو پارت بە دوای خۆیدا هێنا، بەڵام لە ئاستی سەركردایەتیدا بە شێوەیەكی بەرچاو روونتر لە جاران باڵباڵێن‌و كاری سەربەخۆو ماڵجیایی بەدی دەكراو كێشە كۆن‌و نوێكانیان جارێكی‌تر سەریان هەڵدایەوەو لە پێش لەتبوونی یەكبووندا ئەم پارتە دابەش بوو بوو بە سەر چەند خەت‌و باڵێكدا له‌وانه‌:
ــ باڵی مامۆستا مەلا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز. 
ــ باڵی مامۆستا عه‌لی باپیر. 
ــ باڵی مەركەز، کە لە دوایدا بوون بە جندولئیسلام. 
ــ باڵی ئیسلاح بە سەرۆكایەتی م. كرێكار. 
ــ باڵی راپەڕین بە سەرۆكایەتی م. سدیق عه‌بدولعه‌زیز. 
بۆیە كاركردنی پارتێك بە باگراوندێكی ئیسلامییەوەو بەم هەموو كێشەو باڵباڵێنە هەروا ئاسان نەبوو تا دەهات كێشەكان قووڵترو ئاڵۆزتر دەبوو مەركەزییەت‌و كاركردن بە پەیڕەوو پڕۆگرامی حزب وەلا دەنرا لە بری ئەوە هەر كوتلەیەو كاری بە بەرنامەو بەرژەوەندیی خۆی دەكرد، بەم كێشەو لێكتێنەگەیشتنانەوە بزووتنەوەی یەكبوون بۆ دەربازبوون لێیان بڕیاری بەستنی كۆنگرەیدا، بەڵام ئەوەی گرنگە باسی لێوە بكرێت ئەوەیە، کە ئەم كۆنگرەیە نەیتوانی ببێتە كەشتی رزگاركەری ئەو پارتە، بەڵكو كێشەكانی زیاتر كردەوەو دەرەنجامەكانی كۆنگرە ئەم پارتەی بەرەو لەتبوون‌و هەڵوەشاندنەوەی یەكجارەكی برد، ئەو كۆنگرەیەی یەكبوون، کە لە مانگی 8ی ساڵی 2000دا بەسترا ئەنجامەكەی لە لایەن رابەری گشتییەوە قبووڵ‌و ئیمزا نەكرا بە هۆی بوونی گومانیان لە شێوازی دەنگدان‌و كوتلەگەرایی نێو كۆنگرەو یاریكردن بە ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەوە، بەڵام هەر چۆنێك بوو ئەم پارتە بە یەكبوونی مایەوە تا بەرواری 31ی 5ی 2001 لە دوای یەكگرتنی هەردوو باڵی عه‌لی باپیر لە نێو بزووتنەوەی پێشووداو هەندێك لە ئەندامانی باڵی بزووتنەوەی راپەڕینی پێشوو بە راگەیاندنی پارتێكی نوێ بزووتنەوەی یەكبوونیان لەت كرد، كە دواتریش ئەم جیابوونەوەیە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی یەكبوون، باڵەكانی‌تریش دواتر لە ژێر ناوو ناونیشانی نوێدا خۆیان بینیەوە، كە دواتر باسیان لێوە دەكەین. شایەنی باسە بە هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی رەوتی ئیسلامی سیاسی لە كوردستاندا بە گشتی‌و ئیسلامی سیاسی جیهادی تووشی لاوازی‌و بچووكبوونەوەیەكی بەرچاو بوو، کە خۆی لە نەمانی ناوچەی قەڵەمڕەوی ئەو لایەنانەو كەم بوونەوەی ئاستی جەماوەریان دەبینیەوە.(47)


كۆمەڵی ئیسلامیی كوردستان

جوڵانەوەیەكی ئیسلامی سیاسییەو لە بەرواری 31ی 5ی 2001دا دامەزراوە، پێشتر سەركردەو ئەندامانی ئەم حزبە لە ریزەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی‌و بزووتنەوەی راپەڕینی ئیسلامییەوە پێگەیشتوون‌و كاری سیاسیان كردووە، بەڵام لە دوای یەكبوونی ئەو دووپارتەی سەرەوەو دروستبوونی ناكۆكی‌و لێكترازان لە ئەنجامدا، باڵی مامۆستا علی باپیر لە نێو بزووتنەوەی پێشوودا چەند سەركردەیەكی پێشووی بزووتنەوەی راپەڕین‌و بێلایەنەكان بە پێشەوایەتی شێخ محه‌مه‌د بەرزنجی‌و ئەمیرایەتی علی باپیر كۆمەڵی ئیسلامی لە كوردستان/ عراقیان دروستكرد، لە سەرەتادا كۆمەڵی ئیسلامی خاوەن هێزی چەكدارو پێشمەرگەو ناوچەی تایبەت بە خۆی بوو، كە ناوچەی خورماڵ‌و هەورامان بوو، بەڵام لە دوای هاتنی ئەمریكا بۆ ناوچەكەو موشەكبارانكردنی بارەگاكانی كۆمەڵی ئیسلامی، ئێستا دواتر دەستگیركردنی ئەمیرەكەیان بیركردنەوەو بۆچوونەكانی ئەم پارتە تەواو پێچەوانە بوویەوەو دەستبەرداری خەباتی چەكداری بوون‌و بڕیاریاندا بە هەڵوەشاندنەوەی مەكتەبی عەسكەری حزبەكەیان‌و كاركردنیان وەك هێزێكی سیاسی لە ساحەكەدا دەبینرێت‌و تادێت مەیلی میانڕەوی خۆگونجاندنیان لەگەڵ بارودۆخ‌و پێشهاتەكان زیاددەكات‌و لە ئێستادا خاوەنی چوار كورسی پەرلەمانی كوردستان‌و دوو كورسی پەرلە مانی عێراقن.(48)


جوندولئیسلام

مێژووی دامەزراندنی رێكخراوی جوندولئیسلام دەگەڕێتەوە بۆ مانگی ئەیلولی ساڵی 2001‌و لە پاش هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی لە لایەن كۆمەڵی ئیسلامییەوە، ئەمانیش بریتی بووون لە كۆمەڵێك چەكداری توندڕەوی سەلەفیی جیهادی خۆیان لە ژێر ئەم ناوە نوێیەدا راگەیاندو لە ناوچەكانی هەورامان جێگیربوون‌و بارەگایان دانا، کە لە لایەن وریا هەولێری ناسراو بە (ئه‌بو عه‌بدولڵا شافیعی) سەرۆكایەتی دەكران، کە پێشتر ئەندامی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامی بوو، ئەم گرووپە لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆیان جاڕی حوكمی ئیسلامیاندا، كە بەو هۆیەشەوە بارودۆخێكی ناهەموار لە‌و ناوچەیەدا هاتەكایەوەو لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانیدا كەوتنە چەندین شەڕی خوێناویەوە، کە دیارترینیان (خێڵی حەمە) بوو، ئەم گرووپە زۆربەی ئەندامەكانی بەرەی تەوحیدی ئیسلامی‌و هێزی دووی سۆران، کە هێزێكی بزووتنەوەی یەكبوون بوون پێكهێنەری سەرەكی بوون‌و كاریگەری تەواوی جیهادی ئەفغانی‌و رێكخراوی قاعیدەیان لە سەربوو، دواتر ئەم گرووپە لەگەڵ باڵی م. كرێكار یەكیانگرت‌و رێكخراوێكی نوێیان بە ناوی (ئەنسارو لئیسلام) دامەزراند.(49) 


ئەنصارولئیسلام

رێكخراوی پشتیوانانی ئیسلام، کە بە ئەنصارولئیسلام ناسرابوو رێكخراوێكی سەلەفی جیهادی بوو لە كوردستان‌و لە بەرواری 5ی 9ی 2001دا لە ئاكامی یەكگرتنی سێ گرووپی ئیسلامی، كە پێشتر هەموویان لە ریزەكانی بزووتنەوەی یەكبوونی ئیسلامیدا بوون دروستبوو، ئەوانیش هەر سێ رێكخراوی جوندولئیسلام‌و  بزووتنەوەی تەوحیدو گرووپی حەماسی ئیسلامی.
ئەندامانی ئەم رێكخراوە تەنها كورد نەبوون، بەڵكو عەرەبی عێراقی‌و وڵاتانی‌تریشی لە خۆدەگرت‌و لە لایەن م. كرێكارەوە رابەرایەتی دەكراو هەر لە سەرەتای دروستبوونی ئەم رێكخراوەوە بە بوونی پەیوەندی بە رێكخراوی قاعیدەوە تۆمەتبار دەكرا بە تایبەت لە لایەن یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و هاوپەیمانەكانی لە پارتە كوردستانیەكانی‌تر بە جۆرێك، کە لە لایەن یەكگرتووی ئیسلامی كوردستانەوە ئەم رێكخراوە لە ساڵی 2001دا بە تیرۆریست ناوبرا، ئەوەی ئەم گومانەی بۆ ئەم گرووپە زیاتر دەكرد، کە پەیوەندیان بە رێكخراوی قاعیدەوە هەبووە، شێوازی رێكخستن‌و مەشقی سەربازی‌و بەكارهێنانی فێڵ‌و تاكتیكی جەنگی، کە پێشتر لە كوردستان هیچ لایەنێك ئەو جۆرە تاكتیك‌و شێوازەی لە جەنگدا بە كارنەهێنابوو بۆیە لە ساڵانی 200١ بۆ 2002دا چەندین شەڕی خوێناوی لە نێوان ئەوان‌و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستاندا روویداو هەوڵەكانیان وەگەڕخست بۆ تیرۆركردنی بەرپرسە باڵاكانی یەكێتیی نیشتمانی بۆ نموونە هەوڵی تیرۆركردنی د. برهم ئەحمەد صالح (سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان) لە مانگی نیسانی ساڵی 2002دا ئەم كارانەی ئەوكاتەی ئەم گرووپە هاوكاتبوو لەگەڵ نزیكبوونەوەی وادەی لێدان‌و رووخانی رژێمی عێراق لە لایەن وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانییەوە، بۆیە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەم رێكخراوەی وەك گرووپێكی تیرۆریستی لەقەڵەم دا بە رێكخەری پەیوەندی نێوان رژێمی ئەوسای عێراق‌و رێكخراوی قاعیدەی هەژماركرد، لەبەر ئەم هۆكارانە لەگەڵ دەستپێكردنی هەڵمەتە سەربازییەكانی ئەمریكا بۆ سەر عێراق‌و بە دیاریكراوی لە بەرواری 29ی 3ی 2003دا سەرجەم بنكەو بارەگاكانی ئەم رێكخراوە لە لایەن ئەمریكاوە بۆردومان كراو بە دەیان سەركردەو چەكداری ئەو گرووپە كوژران‌و هەندێكیشیان بەرەو سنوورەكانی دەرەوەی كوردستان كۆچیانكردو سەرجەم ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتیان لە لایەن هێزەكانی یەكێتیی نیشتمانیەوە كۆنترۆڵكران‌و دواتر لە ساڵی 2003دا هەندێك لە پاشماوەی ئەم گرووپەو چەند گرووپێكی‌تر لە ناوچەكانی ناوەڕاست‌و خوارووی عێراق رێكخراوێكی نوێیان بە ناوی (انصار السنە)وە دروستكردو دژایەتیكردنی هێزەكانی ئەمریكاو سوپای عێراقی‌و سیستمی سیاسی نوێی عێراق‌و داگیركاری ئەمریكا وەستانەوەو چالاكییان دەنواند.(50)


بنەما بیرییە سەرەكییەكانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی

بەو پێیەی بزووتنەوە پارتێكی ئیسلامی گشتگیرەو لە سەر پەیڕەوی ئەهلی سوونەو جەماعە كاردەكات بۆیە زۆربەی بنەما بیرییەكانی لە ئایینی ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووەو لە سەر ئەو بنەمایانە دەڕوات، كە ئایینی ئیسلامی لە سەر دامەزراوە، بۆیە لەم بەشەدا بنەماكانی كۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی باسدەكرێت. 

بنەمای كۆمەڵایەتی: بە بڕوای بزووتنەوەی ئیسلامی هەركۆمەڵگایەك دین حوكمی بكات ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەرەو زیادبوون‌و باشبوون دەڕوات لەبەر ئەوەی لە چوارچێوەی ئەم بنەمایەدا، كە لە ئایینی ئیسلامدا بایەخی زۆری پێدراوە بە جۆرێك هەر لە منداڵییەوە مرۆڤ فێردەكرێت، كە ڕێز لە خۆی گەورەتر بگرێت‌و هەروەها گەورەكانیش مافی منداڵ بپارێزن‌، بزووتنەوە باوەڕی بەو بنەما كۆمەڵایەتییە ئیسلامییە بەهێزە، کە پیاوان ئازارو چەوساندنەوەی ژنان وازلێبهێنن‌و تا بێت گوێڕایەڵیان بۆ مێردەكانیان هەبێت، كە بەم شێوەیە خێزانێكی بەختەوەرو رێزدار دروست دەبێت‌و رەنگدانەوەی كۆمەڵگاش بریتییە لە خێزان، بنەمای كۆمەڵایەتی لە لای بزووتنەوەی ئیسلامی خۆی دەبینێتەوە لە بەهێزكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی نێوان تاكەكان‌و پاشان دژی ئەو كارانە دەوەستێتەوە، كە كەسێك بێت لە سەر حسابی تاكەكانی كۆمەڵگا خۆی بەخێو بكات، وەك ئاغاو نۆكەر، كە لە پێشتردا هەبوون هەروەها وەستانەوە لە دژی خورافیات‌و پیرۆزكردنی تاكەكان بە ناوی كەرامەت‌و شێخایەتی‌.. هتد شیرازەی كۆمەڵگا دەشێوێنن، بەڵكو پێویستە كار لە سەر دادگەری كۆمەڵایەتی بكرێت‌و برایەتی نێوان چین‌و توێژەكان بەرز رابگیرێت. بزووتنەوە بۆنە ئایینیەكان‌و مزگەوتەكان بە دوو هۆكاری گرنگی پتەوكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان دەزانێت‌و بۆیە بە شێوەیەكی ئاشكرا لە بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆیی حزبە كەدا باس لە هەوڵدان بۆ زیاتر كاراكردنی رۆڵی مزگەوتەكان دەكات لە پێناو پەروەردەكردنی تاكەكانی كۆمەڵگاداو پاراستنی فەرهەنگی نەتەوەیی.(51) ئەوەی بۆتە جێگەی رەخنە بۆ لایەنە ئیسلامییەكان بە شێوەیەكی گشتی، پێشێلكردنی ئازادییە كۆمەڵایەتیەكان‌و سەپاندنی شەریعەتی ئیسلامە بە سەر تاكەكانی كۆمەڵگاكەیاندا. 

بنەمای ئابووری: لە ئیسلامدا بنەمای ئابووری نە بنەمایەكی سەرمایەداری‌و نەبنەمایەكی سۆسیالیزمە، بەڵكو بە شێوەیەكی ناوەندگیری لە نێوان هەردوو بەرنامەكەدایە، كە ئێستا بە ئابووری ئیسلامی ناسراوە بۆیە تێگەیشتن‌و بەرنامەی بزووتنەوەی ئیسلامی كوردستان بە وتەی رابەری گشتیی ئەو حزبە تێگەیشتنێكی ئیسلامییانەیەو پێیان وایە، كە سەرجەم هاووڵاتیان لە سوودی سامانە سروشتیەكاندا بەشدارن‌ بۆ نموونە بە هەموو جۆرێك بوونی كۆمپانیاكانی نەوت بە زیان دەزانن بۆ هاووڵاتیان پێیان وایە پێویستە حكومەت كاربكات بۆ خۆماڵیكردنی ئەو سامانەو بەكارهێنانی بۆ خەڵكی بە بێ جیاوازی نەك كۆمپانیایەكی بیانی بێت‌و سەروەت‌و سامانی وڵاتەكە بۆ بەرژەوەندی خۆی بە كاربهێنێت هەروەها پێویستە مرۆڤ هەمیشە كاربكات‌و بژێوی ژیانی خۆی‌و منداڵەكانی دابین بكات بۆ ئەوەی نەبێتە بار بە سەر حكومەت‌و هاووڵاتیانەوە، چونكە بێكاری بە دەردێكی كوشندە دەبینین كاتێك، كە لە كۆمەڵگایەكدا تەشەنە دەسێنێت‌و ئەو كۆمەڵگایە بەرەو داروخان‌و تێكشكان دەبات، هەروەها كەسانی خاوەن سامانەكان بە پێدانی زەكات دەتوانن رۆڵێكی گەورە بگێڕن لە بەرزكردنەوەی ئاستی ئابووری هاووڵاتیان‌و یارمەتیدانی هەژاران‌و لێقەوماوان، بۆیە بە بڕوای بزووتنەوەی ئیسلامی كاتێك خەڵكی هاندرا لە سەر كاركردن‌و دەوڵەمەندەكانیش لە سەر پێدانی زەكات‌و یارمەتیدانی هەژاران كاریان كرد ئەوا وڵات بەرەو خۆشگوزەرانی هەنگاو دەنێت‌و پێیان وایە. كە پێویستە حكومەت بە جدی كاربكات بۆ نەهێشتنی (ئابووری سودار) بە هەموو جۆرەكانییەوە، ئەویش بە دامەزراندن‌و گەشەپێدانی سیستمی بانكی ئیسلامی، كە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئابووری تاكەكانی كۆمەڵگا.(52)


بنەمای سیاسی لە بیری بزووتنەوەی ئیسلامیدا

بزووتنەوەی ئیسلامی بە شێوەیەكی رەها حوكمی (سیوكراتی) رەت دەكاتەوە، چونكە پێیان وایە ئیسلام تایبەتمەندییەكی جوانی هەیە بۆ سیاسەت‌و حوكم كردن، كە ئەویش كاركردنە بە بنەمای ئەخلاق بۆ سیاسەت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تا رادەیەكی زۆر باوەڕیان بە ئازادی سیاسی‌و سیاسەتكردن هەیە بە هەموو جۆرو رێگەیەك بەو مەرجەی لەگەڵ دەقە شەرعیەكاندا تێنەگیرێت. چونكە بزووتنەوە پێی وایە، كە سیاسەت بۆ خۆشگوزەرانی‌و بەرژەوەندی مرۆڤەكانە، بۆیە هاووڵاتیان خۆیان دەتوانن بڕیاربدەن، کە چ سیستمێك لە گەڵیاندا دەگونجێت ئەوە پەیڕەوبكرێت، ئیتر پەرلەمانییە، یاخود سەرۆكایەتییە، چونكە ئامانجی خۆشی مرۆڤەكانە، بەڵام بە مەرجی دژنەبوون‌و گونجاوی لەگەڵ شەریعەتی ئیسلامی، بۆیە بزووتنەوەش خۆی لەو بنەمائازادییە بە دوور ناگرێت‌و نموونەی ئازادی ئایینی سیاسی دەهێنێتەوە بەوەی، كە لە كاتی بوونی دەسەڵاتی سیاسی ئەم حیزبە بە سەر چەند ناوچەیەكی كوردستان ئازادی سیاسی‌و پەیڕەوكردنی ئایینی تایبەت رێگەی لێنەگیراوەو ئازادی هەبوو لە ناوچەكاندا، هاوارییەكان، كە كۆمەڵێكی ناموسڵمانن لەو پەڕی كۆنترۆڵی بزووتنەوە بە سەر ئەوناوچانەوە بە ئازادی رێو رەسم‌و بۆنە ئایینیەكانیان رێگەی پێدراوە‌و تەنانەت كارئاسانیشیان بۆ دەكردن هەروەها لەو پەڕی دەسەڵاتی بزووتنەوەی ئیسلامی بە سەرناوچەكەدا لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2000دا لیستی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان زۆرینەی دەنگی لە ناوچەی تەوێڵەی هەورامان بەدەستهێنا لە كاتێكدا بارەگا سەرەكییەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی لەو ناوچەیە بوو هەروەها بە پێی بەرنامەو پەیڕەوی بزووتنەوەی ئیسلامی، كە پەسەندركراوی كۆنگرەی دەیەمە دەڵێت: هەوڵدان بۆ دامەزراندنی سیستمی فەرمانڕەوایی ئیسلامی، كە تیایدا بەرژەوەندی هەموو چین‌و توێژو كەمایەتییە ئایینییەكان پارێزراو بێت لە ناویاندا بنەماكانی فیكرو سیاسەتی دەوڵەتی ئیسلامی تێیدا بەرجەستە ببێت بۆ پاراستنی ناسنامەی ئیسلامەتی گەلەكەمان.(53) بەم خاڵەوە بۆمان روون دەبێتەوە، كە بزووتنەوەی ئیسلامی لە كوردستان كاردەكات بۆ دامەزراندنی سیستمێكی فەرمانڕەوایی ئیسلامی لە كوردستاندا، بۆ ئەو مەبەستەش بە باشی دەزانن هەوڵەكانیان بخەنە كار بۆ هاوكاری‌و یەكخستنی تواناكان لە نێوان لایەنە ئیسلامییەكانی كوردستاندا، بەڵام ئەوەی جێگەی باسە لە واقعدا كاركردنی ئێستای سەرجەم لایەنە ئیسلامییەكانی كوردستان زیاتر لە بواری بانگەوازو پەروەردەی ئیسلامییەوەیە نەك هەوڵدان بۆ دامەزراندنی سیستمی فەرمانڕەوایی ئیسلامی، ئەمەش بۆ گۆڕانی بارودۆخی ناوچەكە دەگەڕێتەوە، یاخود گۆڕان لە فكرو سیاسەتی ئەم پارتە ئیسلامیانە. بە جۆرێك، كە جگە لە بزووتنەوەی ئیسلامی دوو پارتە ئیسلامیەكەی‌تر (كۆمەڵ، یەكگرتوو) لە بەرنامەو پەیڕەو‌و پرۆگرامیاندا بە هیچ جۆرێك دەقێك نەهاتووە، كە باس لە هەوڵدان بۆ دامەزراندنی سیستمی فەرمانڕەوایی ئیسلامی بكات، بەڵكو تەنها ئاماژە بە ئیسلام وەك ئایینی زۆرینەی خەڵكی كوردستان كراوە، كە پێویستە ببێتە سەرچاوەی سەرەكی یاسادانان رێزگرتن لە ناسنامەی موسڵمانێتی گەلی كورد، بۆیە لێرەوە دەتوانرێت ئەو راستییە باسی لێوەبكرێت، كە حزبە سیاسییە ئیسلامییەكانی كوردستان كاری ئێستایان دامەزراندنی حوكمی ئیسلام نییە.(54)


چەمكی نیشتمان لە بیری رامیاری بزووتنەوەی ئیسلامیدا

چەمكی نیشتمان لە لای زۆربەی كەس‌و لایەن‌و گرووپەكان تایبەتمەندی‌و خۆشەویستی خۆی هەیە لە دڵی هەموواندا ئیتر ئەو لایەنە لایەنێكی ئایینی، یاخود لیبرال، دیكتاتۆر، یان دیموكرات بێت، لەبەر ئەوەی هیچ لایەنێك ناتوانێت بە بێ بوونی نیشتمانێكی دیاریكراو چالاكی‌و ژیانی بەشێوەیەكی ئاسایی درێژە پێبدات لێرەوە دەمانەوێت چەمكی نیشتمان لە بیری رامیاری بزووتنەوەی ئیسلامیدا باس بكەین، کە ئایا بزووتنەوە تا چەند كارو بەرنامەكانی لە خزمەتی نیشتماندایە، كە كوردستانی ئازیزە وە ئەو رەخنانەی لە پارتە ئیسلامییەكان بە شێوەیەكی گشتی‌و بزووتنەوەی ئیسلامی دەگیرێت لە بەرانبەر بە گرنگ تەماشانەكردنی پرسی نیشتمان‌و كوردستان چین؟


تێگەیشتنی بزووتنەوەی ئیسلامی بۆ پرسی كوردستان

تێگەیشتنی بزووتنەوەی ئیسلامی كوردستان (باسك) بۆ ئەم پرسە بریتییە لەوەی، کە كورد‌و كوردستان بەشێكن لە ئومەتی ئیسلام، بەڵام پێویستە هەوڵ بدرێت، كە كوردستانیش ببێتە خاوەنی كیانی خۆی، بۆیە هەر لە سەرەتای دروستبوونییەوە ئەوەی بزووتنەوەی ئیسلامی لە لایەن‌و رێكخراوە ئیسلامییەكانی‌تری ئەوسای كوردستان، كە لە ژێر ناوی (ئیخوان موسلمین)دا كاریان دەكرد، جیادەكردەوە ئەوەبوو بزووتنەوەی ئیسلامی بانگەوازی جیهادو خەباتی چەكداری راگەیاند لە دژی رژێمی بەعس لە پێناو رزگاریكردنی خاكی كوردستان لەبەر ئەوەی گەیشتبوونە ئەو بڕوایەی خەباتی سیاسی‌و مەدەنی لەو سەردەمەدا بە بێ شۆڕشی چەكداری ناتوانێت بێتە رزگاركەری خاكی كوردستان بۆیە بزووتنەوەی ئیسلامی جگە لە خەباتی چەكداری‌و جوڵاندنی هەستی ئایینی هەندێك لە خەڵكی كوردستان، كە ئەویش لە رێگەی ئەو فتوایانەی زانایانی ئایینی نێو بزووتنەوەی ئیسلامی دەریانكردو تیایدا خەبات كردن لە دژی رژێمی بەعس‌و رزگاركردنی خاكی كوردستانیان بە جیهاد لە پێناوی خودادا لە قەڵەم دا هەروەها لە پەیڕەوی ناوخۆی بزووتنەوەكەدا لە باسی روونكردنەوەی ئامانجەكانی دامەزراندن‌و خەباتی بزووتنەوەكەدا هاتووە: ناساندنی كێشەی كوردو كوردستان بە سەرجەم گەلانی جیهان‌و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان تێكۆشان لە پێناو گێڕانەوەی مافی زەوتكراوی گەلی كورد، دژایەتی كردنی ستەم‌و گەندەڵی‌و بەرپاكردنی دادپەروەری‌و ریفۆرم، بەڵام بە مەرجی پاراستنی ناسنامەی گەلی كوردی موسڵمان. بۆ ئەو مەبەستەو ناساندنی پرسی كوردستان بە وڵاتانی دەرەوە بە تایبەت جیهانی عەرەبی‌و ئیسلامی، چونكە پێشتر ئەم وڵاتە ئیسلامیانە جۆرێك لە قەناعەتیان لە لایەن رژێمی بەعسەوە بۆ دروست كرابوو، كە ئەو لایەنانەی گەلی كورد، كە خەباتی چەكداری دەكەن لە دژی رژێم سەرجەمیان دژی ئایینی ئیسلامن‌و دەیانەوێت فكرەو تۆوی بێدینی لە وڵاتدا بڵاوبكەنەوە، بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی توانی ئەو هەڵەتێگەیشتنەی لە گەلی كورد، كە نەتەوەیەكن دژی ئیسلام‌و بەرنامەی قورئان راستبكاتەوە بە تایبەت كاتێك لە ساڵی 1988دا وەفدێك بە سەرۆكایەتی م. علی عه‌بدولعه‌زیز ناردە دەرەوە بۆ ئەوەی راستی رووداوەكان ئاشكرا بكەن‌و تاوانەكانی رژێمی بەعس دژبە گەلی كورد بخەنەڕوو، كە تا ئەو كاتە لە لای زۆرێك لە لایەنەكان روون نەبوو هەروەها بزووتنەوەی ئیسلامی پێی وایە، كە پرسی كوردستان مێژوویەكی كۆنتری هەیە لە وەی، كە باسدەكرێت وەك لە دیدارێكیدا م. علی عه‌بدولعه‌زیز دەڵێت: كوردستان داگیركەران‌و وڵاتانی رۆژئاوا دابەشیان كرد بە سەر چەند دەوڵەتێكداو پارچەپارچەیان كرد، ئەویش بە هۆی ئەو پاڵپشتە بەهێزو بەرگری كردنە ئازایانەی گەلی كورد لە خیلافەتی ئیسلامی دەكرد دژ بە ئینگلیزو پەیمانەكانی. بۆیە بزووتنەوە بە هۆی بینینی بزاڤە ئیسلامییەكان‌و كەسایەتی‌و زانایانی ئایینی‌و سەركردەو پادشایانی دەوڵەتە ئیسلامییەكان توانی رۆڵێكی گەورە ببینێت لە ناساندن‌و بڵاوكردنەوەی پرسی كوردستان، كە دواتر بوو بە هۆی پشتگیرییەكی باشی ئەو بزاف‌و كەسایەتییە سیاسی‌و فكریانە بۆ بەرگریكردن لە كێشەی كوردو كوردستان.(55)


ستراتیجییەتی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی بۆ چارەسەركردنی كێشەی كوردو كوردستان

یەكێك لە كێشەكانی كوردو هەست پێنەكردنی لە لایەن كەسایەتییە سیاسییەكان‌و ئەوانەش، كە رابەرایەتی دەكەن ئەوەیە، كە بە پێی كات‌و پێداویستییەكان هەنگاو نانێن بۆ بەدیهێنانی مافەكانی گەلی كورد دەبینین، كە لە ساڵی 1971دا گەلی كورد مافی (حوكمی زاتی) بەدەست هێنا بۆ كورد زۆر گرنگ بووە، بەڵام لە دوای راپەڕینەوە تاوەكو ساڵی 2003و روخانی رژێمی سەدام گەلی كورد خۆی حوكمی خۆی كردووەو دەستەڵاتێكی وەهای حكومەتی عێراقی بە سەرەوە نەبووە، وە لە دوای ساڵی 2003وە بە بۆچوونی رابەری گشتیی بزووتنەوەی ئیسلامی هەرێمی كوردستان داخوازی‌و بەرژەوەندییەكانی بە سیستمی فیدراڵی كۆتایی نایە، بۆیە ئەوان پێیان وایە، كە كوردستان شایەنی بارێكی تایبەتە نەك ببەسترێتەوە بە سیستمی فیدراڵی پڕ كەم‌و كوڕی عێراقییەوە، بۆیە ئەم فیدراڵییەی ئێستای كوردستان بە هیچ جۆرێك لە گەڵیدا ناگونجێت تەنانەت لە رووی دەروونی تاكی كوردییەوە بەوەی، كە سیستمی فیدراڵی پەیڕەوی ناوەندێتی دەكات لە هەندێک كاری وەك سنوور‌و دارایی‌و فڕۆكەخانەو كاروباری دەرەوە‌و سوپادا، لەبەر ئەم هۆكارانە دەسەڵاتی سیاسی كوردی‌و گەلی كورد قبوڵی ئەوە ناكات، كە حكومەتی عێراقی لەشکركێشی بكات بۆ هەرێمی كوردستان‌و چاودێری فڕۆكەخانەو سنوورەكان بكات، بۆیە ئەمە بووە بە سەرچاوەی سەرجەم كێشەكان لەگەڵ حكومەتی مەركەزیدا، لەم رووەوە بزووتنەوەی ئیسلامی لە زاری رابەری گشتییەكەیەوە بۆ ئەم قۆناغەی كوردستان پێیان باشە سیستمی فیدراڵی هەرێم بگۆڕێت بۆ كۆنفیدراڵی.(56) لە لایەكی‌ترەوە بەرەی لیبراڵ‌و عەلمانییەكان پێیان وایە، كە لایەنە ئیسلامییەكان بە شێوەیەكی گشتی ئەوەندەی كار لە سەر تێكشكاندنی شوناسەكان دەكەن بۆ ئەوەی دەوڵەتێكی ئیسلامی دابمەزرێنن بزووتنەوەی ئیسلامیش یەكێكە لەو لایەنانەی، كە كار لە سەر شوناسێكی گەورەتر دەكات، كە بریتییە لە شوناس‌و چەمكی (ئوممەت)‌و چەسپاندنی شەریعەتی ئیسلامی.(57) 


پێگەی نیشتمان‌و نەتەوە لە بیری رامیاری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی كوردستاندا

پێگەی نیشتمان‌و نەتەوە پێگەیەكی ئیسلامییانەو نەتەوەییانەیە لە یەك كاتدا، چونكە بزووتنەوەی ئیسلامی باوەڕی وایە، كە ناكرێت ئەوەندە زیادەڕەوی بكەن تادەگاتە فكرێكی شۆڤێنی‌و رەگەز پەرستی، بۆیە ئەم بیركردنەوەیە وایكردووە، كەهێزە ئیسلامییەكان بە گشتی‌و بزووتنەوەی ئیسلامیش لە ناویاندا هەمیشە لە لایەن هێزە عەلمانییەكانەوە بەوە تۆمەتبار بكرێت، كە ئەوان نامۆن بە كۆمەڵگای كوردی‌و مەترسین بۆ تێكشكاندنی ناسنامەی نەتەوەیی كورد، چونكە ئەوان لە سەر چەند چەمكێك كاردەكەن، كە بریتییە لە: چەمكی ئوممەت، چەمكی شەریعەت، چەمكی خیلافەت، كە ئەم چەمكانەش لەگەڵ چەمكی نەتەوەو نیشتماندا یەك ناگرێتەوە، ئەو شوناسەی، كە هەموو ئەم سنوورە تەسكانە تێدەپەڕێنێت‌و لە سەروو ئەمانەوە كار دەكات، كە بریتییە لە شوناسی دەوڵەت، بەڵام بە بۆچوونی دكتۆر عادل باخەوان توێژەر لە بواری ئیسلامی سیاسیدا: مامەڵە كردن لەگەڵ یەكگرتوو، كۆمەڵ، بزووتنەوەی ئیسلامی، وەك ئەوەی، كە مامەڵە دەكەین لەگەڵ ئەم (نیوــ‌‌فۆندامۆنتالیستەدا) هەڵەیەكی میتۆلۆجییە، کە هەر سیاسییەكی كورد بیكات، كۆتاییەكەی بە ژیانی كیڵگەی سیاسی ناسیۆنالی كوردی تەواو دەبێت‌و بە هیچ شێوەیەك لە بەرژەوەندی پانتایی كۆمەڵایەتی‌و سیاسی كوردستاندا نییە.(58) بزووتنەوەی ئیسلامی هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە هۆكاری دامەزراندنیان دەگێڕنەوە بۆ ئەو زوڵم‌و زۆرەی لە لایەن رژێمی بەعسەوە بەرانبەر بە گەل‌و نیشتمان كراوە، بۆیە دەستپێكی بەیاننامەی دامەزراندنیان راگەیاندنی جیهادە لە دژی ئەوانەی زوڵمیان لێكردوون‌و نیشتمانیان داگیركردوون. بە ئایەتی [أن الژین یقاتلون بأنهم ڤلموا وإن الله علی نصرهم لقدیر الژین اخرجوا من دیارهم بغیر حق إلا أن یقولوا ربنا الله] (الحج/ێ‌یە40). بڕیاری تێكۆشانیان دا لە پێناو رزگاركردنی نیشتمان‌و بڵاوكردنەوەی تاوان‌و دەستدرێژییەكانی ئەو رژێمە بە جیهاندا.(59) لێرەوە دەتوانین بڵێین بزووتنەوەی ئیسلامی بە شێوەیەكی كردارەكی سەلماندوویەتی، كە لە خزمەتی نیشتمان‌و نەتەوەكەی خۆیدایە، بەڵام جیاوازی لەگەڵ لایەنەكانی‌تری كوردستان ئەوەیە، كە بزووتنەوەی ئیسلامی تێگەیشتنێكی ئیسلامیانەی هەیە بۆ نیشتمان‌و نەتەوە بۆیە لێرەدا چەند هەڵوێستێكی ئەم پارتە دەخەینەڕوو، كە خزمەتی بە چەمكی نیشتمان‌و نەتەوە كردووە: 
1ــ بەشداری شۆڕشی كوردایەتی كردووه‌ لە پێناو رزگاركردنی خاكی كوردستاندا، چەندین شەهیدی داوە ئەمەش خاڵی جیاكەرەوەی لایەنە ئیسلامییەكانی راپەڕینی ساڵی 1991 دروست بوون. 
2ــ لە ماوەی خەباتی شاخدا خۆی لە دیاردەكانی شەری ناوخۆیی لەگەڵ براكوردەكانیدا پاراست، کە ئەمەش بووە هۆی پێدانی رەسەنایەتی بەم بزووتنەوەیە. 
3ــ تاكە هێزی سیاسی كورد بووه‌، کە بەشداری لە بەرەی كوردستانی‌و دانوستانەكانی ساڵی 1991ی نەكرد لەگەڵ رژێمی بەعسدا، چونكە بڕوای وابوو دانوستان لەگەڵ رژێمدا هیچ ئەنجامێكی نییە. 
4ــ كودەتایەكی مەزنی لە نەریتی سیاسی جارانی رەوتی ئیسلامی كرد ئەویش بە جاڕدانی كوردستانیانەی رێكخستنی، کە پێشتر هەر عێراقیانەبوو بۆیە، كە بزووتنەوە رووبەڕووی رەخنەو گلەیی زۆری ئیسلامیەكانی‌تری عێراق‌و دەرەوەش بویەوە بەوەی، کە كوردستانیانە بیردەكاتەوە بیركردنەوەیەكی دەمارگیری‌و ناسیۆنالیزمە، بەڵام ئەو گوێی بەو رەخنانە نەدا. 
5ــ بەشداریكردنی چەندین كۆنگرەو گردبوونەوەی نێودەوڵەتی، كە ئامانجیان بەهێزكردنی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی بوو بۆ كاركردن بە مەبەستی رووخانی رژێمی سەدام‌وچەسپاندنی مافەكانی گەلی كوردو داخوازی جەماوەرەكەی هەر بۆیە لە ساڵی 1991دا بە هۆی پێشهات‌و گۆڕانكارییەكانی ناوچەكەو عێراقەوە كۆنگرەی لەندەن بەسترا، بەڵام لەم كۆنگرەیەدا هەردوو پارتی سەرەكی كوردستان (یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و پارتی دیموكراتی كوردستان) بە هۆی بوونی دانووستان لەگەڵ رژێمی بەعسدا بەشداری ئەم كۆنگرەیەیان نەكرد، بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی لە سۆنگەی دڵسۆزی بۆ خاك‌و نیشتمان بەشداری ئەو كۆنگرەیەی كردوو بۆ یەكەم جار لە لایەن (احسان علی عه‌بدولعه‌زیز) بەرپرسی پەیوەندییەكانی دەرەوەی بزووتنەوەی ئیسلامییەوە باسی لە مافی پێدانی فیدراڵیەت كرا بۆ كوردستان لە كۆنگرەیەكی نێودەوڵەتیدا. دواتر لە 16ــ 9ــ حوزەیرانی ساڵی 1992 كۆنگرەی ڤیەننا یەكێكی‌تر بوو لە‌و كۆنگرانەو هەنگاوانەی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی بۆ دانانی بەرنامەی كاری هاوبەش لە دژی رژێمی بەعس، كە دواتر لەمەر جیاوازی بیروڕاكان‌و ئاییندەی سیاسی عێراق‌و چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەی نەتەوەی كورد لە عێراق، كە نوێنەری بزووتنەوە (م. عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز) وتاری كوردی خوێندەوە بە هاوبەشی لەگەڵ یەكێتیی نیشتمانیی‌و پارتی دیموكراتی كوردستان داوای مافی چارەی خۆنوسین‌و سیستمی فیدراڵیان كرد بۆ كوردستان، كە ئەمەش بووە هۆی تووڕەیی لایەنە عەرەبە شۆڤێنیەكان‌و ناكۆكی‌و ناجۆری كەوتە نێوان لایەنە بەشداربووەكانەوە، بەڵام ئەم كۆنگرەیە بووە هۆی ئەوەی نەتەوەیەكگرتووەكان قایل بكەن، كە بڕیارێك دەربكات، كە بەكارهێنانی چەكی‌ ترسناك لە لایەن رژێمی بەعسەوە دژ بە گەلانی عێراق قەدەغەبكات، كە هەر لە پەراوێزی كۆنگرەكەدا پەیوەندییەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی پێشەنگایەتی فۆتۆگرافی‌و بەڵگەنامەیی كردەوە بۆ تاوانەكانی كیمیاباران‌و ئەنفال، كە لە لایەن رژێمی بەعسەوە دەرهەق بە گەلی كورد كرابوون، كە بووە مایەی راكێشانی سەرنجی رێكخراوە بیانییەكان‌و لایەنە نێودەوڵەتییەكان، كە هەست‌و سۆزیان بەرانبەر بە گەلی كورد بجوڵێت هەروەها بەشداری كردن لە كۆنگرەی سه‌لاحه‌دین‌و كۆنگرەی نیۆرك لە ساڵی 1999دا، کە لە سەرجەمیاندا جەختی لە بەدەستهێنانی مافەرەواكانی گەلی كوردو دامەزراندنی كیانێكی سەربەخۆ بۆ كوردستان، كە دەتوانرێت ئەمانە وەك هەوڵی بزووتنەوەی ئیسلامی بۆ بەهێزكردنی پێگەی نیشتمان دابنرێت.(60)
6ــ بزووتنەوەی ئیسلامی‌و هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1992و بەشداریكردنی لە دەسەڵاتدا. 
لە دوای ئەوەی ساڵی 1991دا هەرێمی كوردستان ئیدارەی حكومەتی عێراقی تێدا نەما وە پاشان رووبەڕووی شكستخواردنی دانوستانەكان‌و ئابڵوقەی ئابووری بووە هۆی ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی كوردستان بیر لە دروستكردنی ئیدارەیەكی سیسماتیكی بكاتەوە، بۆ ئەو مەبەستەش لە بەرواری 19/5/1992دا هەڵبژاردن ئەنجام درا، بزووتنەوەی ئیسلامی بەشداری ئەو هەڵبژاردنەی كردوو پلەی سێیەم‌و رێژەی 5. 05% بە دەست هێنا. بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردیشی هەبوو، كە م. عوسمان عه‌بدولعه‌زیز بوو، دواتر بزووتنەوەی ئیسلامی لە پێناو پاراستنی ئاشتی‌و ئارامی‌و سەقامگیری كوردستان بەشداری لە پێكهێنانی كابینەی حكومەتی هەرێم كرد بە وەزیری كشتوكاڵ، وەزیرێكی هەرێم دواتریش لە ساڵی 1997دا بەشداری لەو حكومەتدا كرد، كە یەكێتی نیشتمانی كوردستان دروستی كرد بە وەزیری داد، ئەوقاف. دواتر ئەم دیاردەی بەشداری كردنەی بزووتنەوەیەكی ئیسلامی جیهادی، لە حكومەتێكی سكیۆلاردا بووە دیاردەیەكی دەگمەنی ئەم سەردەمە، چونكە زۆربەی بزووتنەوە جیهادییەكان بڕوایان بە بەشداریكردن لە‌و حكومەتانەدا نییە، بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی لە پێناو گێرانەوەی ئاشتی‌و ئارامی‌و كۆتایی هێنان بە شەری ناوخۆو پێشكەوتنی كوردستان‌و بەدیهێنانی ئامانجە نەتەوەییەكانی گەلی كورد بەشداری حكومەتی كرد.(61) 
7ــ لە هەڵوێستێكی‌تری نەتەوەیی بزووتنەوەی ئیسلامیدا لە دوای ئەوەی حكومەتی هەرێم وەك یەكەم هەنگاوی شەری دژی پارتی كرێكارانی كوردستان (PKK) ڕاگەیاند بە هاوكاری راستەوخۆی سوپای توركیا هەوڵێكی زۆر لەگەڵ ئەویش درا تا لە دار گەنمەكە بخوات‌و بەشداری لەو شەڕە بكات لە بەرانبەردا دەستكەوتی ماددی زۆرو پشتیوانی ئیقلیمی‌و دەولی پێدەبەخشرێت، بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی مەبدەئییەت بەشداری كردنی لەم شەڕەدا رەت كردەوە هەرچەندە لە رووی بیروباوەڕیەوە پەكەكە رێكخراوێكی چەپی نزیك لە فكرەی سۆسیالیستی بوو، بەڵام لەبەر هەڵوێستی نەتەوەیی‌و مەزڵومی پارتی كرێكاران لەو كاتەدا بزووتنەوە بە رەتكردنەوەی ئەو شەڕەوە زیانی ماددی‌و پشتگیری ئیقلیمی دەوڵەتێكی وەكو توركیای لەدەست دا، كە لە بەرانبەردا راستەوخۆ نوسینگەی پەیوەندییەكانی ئەنقەرەی بزووتنەوەی داخست‌و شێوازی كاركردنی لە گەڵدا گۆڕی، بەڵام لە بەرانبەردا بزووتنەوەی ئیسلامی هەڵوێستێكی نیشتمانی تۆماركرد.(62)

دەرئەنجام
لە میانەی ئەم توێژینەوەیە، کە دەربارەی چەمكی نیشتمان لە بیری رامیاری بزووتنەوەی ئیسلامیدا ئەنجامم دا چەندین دەرئەنجاممان بۆ دەردەكەوێت: 
یەكەم: زاراوەی ئیسلامی سیاسی لە دەرەوەی كوردستان سەری هەڵداوەو دواتر گواستراوەتەوە بۆ كوردستان لە رێگای رێكخراوی ئیخوان موسلمینەوە، كە لە پەنجاكانی سەدەی رابردوودا لە رێگای زانایانی ئایینی شاری هەڵەبجەوە گەشەی سەند. 
دووەم: لایەنی ئیسلامی سیاسی لە كوردستاندا لە پەنجاكانی سەدەی رابردوودا سەری هەڵداو پاشان بە دیاری كراوی لە هەشتاكاندا گەشەی سەند، زۆربەی بونیادی بیریان لە سەر بنەماو تیۆری پارتە سیاسییە ئیسلامییەكانی ناوچەكە بووە. 
سێ یەم: بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی وەك لایەنێكی ئیسلامی لە كوردستان یەكەم پارتی سیاسیی ئایینییە لە كوردستان‌و بە دایكی زۆربەی لایەنە سیاسییە ئیسلامییەكانی كوردستان دادەنرێت، هەرچەندە لە پێش دامەزراندنی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیدا چەند لایەنێكی‌تر لە ژێر ناوی ئیسلامدا كاریان كردووە، بەڵام هیچیان وەك پارتی سیاسی كوردستانی خەباتیان نەكردووە، بەڵكو لە چوارچێوەی رێكخستنێكی گەورەتر لە خۆیان وەك لقێكی ئیخوان موسلمین كاری رێكخراوەییان ئەنجام داوە، بەڵام بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی هەردوو چەمكی (ئیسلامی، كوردستانی) ئاوێتەی یەكتر كرد لە پێناو خزمەت كردن بە نیشتماندا. 
چوارەم: چەمكی نیشتمان لە بیری رامیاری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیدا چەمكێكی پیرۆزە، بەڵام سەرباری ئەو دیوە باشانە بزووتنه‌وه‌ لە هەندێک ئاستی جیاجیاو قۆناغی مێژووی جیاوازدا نەیتوانیوە وەك هێزێكی تەواو نیشتمانی مامەڵە بكات. 


پەراوێز:
1ــ بنەماو پەرەسەندنی جوڵانەوەی نەتەوەیی كورد، ن: د. وەدیع جووەید، و: د. یاسین سه‌ردەشتی، چ1، 2008، ل227.
2ــ هەمان سەرچاوە، ل237.
3ــ هەمان سەرچاوە، ل239.
4ــ دیداری توێژەر لەگەل عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، رابەری گشتی بزووتنەوەی ئیسلامی، هەولێر، 29ی 11ی 2012.
5ــ چەند لیكۆڵینەوەیەك دەربارەی بزافی هاوچەرخی كورد، ن: د. عوسمان عه‌لی، و: كامەران جه‌مال بابان زادە، سلێمانی، 2011، ل314.
6ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی پیشوو.
7ــ رەوتی ئیسلامی لە باشووری كوردستان، ئیدریس سیوەیلی، چ2، سلێمانی، 2009، ل23. 
8ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی پیشوو.
9ــ مستقبل الحركە الاسلامیە فی كوردستان العراق، د. محمد سید نوری بازیانی، اربیل، 2009، ص71.
10ــ تأریخ جماعە الإخوان، محسن عبدالحمید، گ2، البغداد، بدون دار النشر، 2005، ص286.
11ــ میژووی رابوونی ئیسلامی، وەرگیراوە لە: شوان محه‌مه‌د، گۆڤاری جەماوەر، ژ 42ــ 22ی 9 1995، ل63.
12ــ ئیدریس سیوەیلی، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل59.
13ــ نقلا عن: د. محمد سید نوری بازیانی، مصدر سابق، ص73.
14ــ د. محمد سید نوری بازیانی، مصدر سابق، ص91.
15ــ پوختەی یادەوەرییەكانم، بزووتنه‌وه‌ی راپەرین لە سەرهەڵدان تا تێكشكان، هیوا محه‌مه‌د، سلێمانی، 2001، ل16.
16ــ دیداری توێژەر لەگەل محه‌مه‌د عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز بەرپرسی مەكتەبی راگەیاندنی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی، سلێمانی، 21ی 3ی 2013.
17ــ هەمان دیدار.
18ــ گوتاری ئیسلامی‌و گرفتی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، چ 1، سلێمانی، 2009، ل306.
19ــ كاروانی رێ، بڵاوكراوەی ناوخۆی رێكخستنەكانی بزووتنەوەی ئیسلامی، بێ ژمارە ساڵی1999.
20ــ ئیدریس سیوەیلی، سەرچاوەی پیشوو، ل213.
21ــ بڵاوكراوەی كاروانی رێ، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل29.
*لەوانە شیخ محه‌مه‌د برزنجی، احمد عه‌بدولڵا دەلاك، حه‌سه‌ن حه‌مە خالید، كامیل حاجی عه‌لی، مەلا عه‌لی بیارە، مەلا محه‌مه‌د كونە فولسی، مەلا محه‌مه‌د خورماڵی، عه‌بدولره‌حمان نەورسی.. هتد.
22ــ رابوونی ئیسلامی لە كوردستان، محه‌مه‌د رەزا، رۆژنامەی كۆمەڵ، ژمارە 540، شەممە 7ی 6ی 2002.
23ــ ئایەتی قورئانی پیرۆز (وما لكم لا تقاتلون فی سبیل الله والمستچعفین من الرجال والنسا‌و والولدان الژین یقولون ربنا أخرجنا من هژه القریە الڤالم أهلها واجعل لنا من لدنك نصیرا) كردە دروشمی خۆیان سورە نسا‌و ئایەتی 75.
24ــ د. محمد سید نوری بازیانی، مصدر سابق، ص97.
25ــ سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، سەرچاوەی پیشوو، ل302.
26ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی تایبەت.
27ــ تەمەنیك لە خزمەت بزافی ئیسلامیدا، عه‌بدولڵا مەلا ئه‌حمه‌د، مامۆستا مەلا عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، چ1، 2008، سلێمانی، 62.
28ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی تایبەت.
29ــ پەنجەكان یەكتری دەشكینن، نەوشیروان مستەفا ئەمین، سلێمانی، 1997، ل202.
30ــ محه‌مه‌د علی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی تایبەت.
31ــ نەوشیروان مستەفا هەمان سەرچاوە ل262.
32ــ نشأە وتگور الجمعیات واڵاحزاب والتیارات السیاسیە الكردیە فی العراق، اركان حمە امین، گ1، البغداد، 2009، ص139.
33ــ الحركە الاسلامیە الكردیە فی عراق، مجلە النور، العدد 105، شباگ 2000.
34ــ د. محمد سید نوری بارزانی، مصدر سابق، ص102.
35ــ بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە: محمد سید نوری بازیانی، مصدر سابق، ص103.
36ــ لە هەناوی ئیخوانەوە بۆ چەخماخەی چەك، ئیدریس سیوەیلی، چ1، سلێمانی، 2009، ل38.
* ئه‌حمه‌د كاكە مه‌حمود لە ساڵی 1950دا لە هەورامان لەدایكبووە لە ساڵی 1969دا ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە. لە ساڵی 1971دا پەیمانگای خویندنی ئیسلامی تەواوكردووە. یەكێكە لە دامەزرێنەرانی بزووتنەوه‌ی ئیسلامی، لە ساڵی 1978دا بۆتە ئەندامی مەكتەبی سیاسی. چەندین بەرهەمی چاپكراوی هەیە لەوانە: خوا لە روانگەی زانیارییەوە، خواپەرستی لە ئیسلامدا، سەربەستی لە ئیسلامدا، ئاشتی لە ئیسلامدا، سیاسەت لە ئیسلامدا.. هتد. لە 25ی 1ی 2007 كۆچی دوایی كردووە. وەرگیراوە لە: ئه‌حمه‌د كاكە مه‌حمود، رامیاری لە ئیسلامدا، چ1، سلێمانی، 2009.
37ــ بزافی ئیسلامی جیهادی لە كوردستان، عه‌لی حاجی زەڵمی، سلێمانی، 2012، ل126.
38ــ سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل311.
39ــ القواعد اڵاساسیە فی اڵاسلام، امین پیرداود خۆشناو، مركز زادە للصحافە والنشر، اربیل، 1995، ل7.
40ــ سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل309.
41ــ بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە، هیوا محه‌مه‌د، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل52.
42ــ هیوا محه‌مه‌د، هەمان سەرچاوەی پیشوو.
43ــ یەكگرتووی ئیسلامی لە كوردستان، هادی عه‌لی، چ1، سلێمانی، 2004، ل15.
44ــ ناسنامەی حیزبە سیاسییەكانی كوردستان، مەسعود عه‌بدولخالق، چ1، هەولێر، 2012، ل350.
45ــ چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەل محه‌مه‌د عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی پیشوو.
46ــ بۆ زانیاری زیاتر‌و وردەكاری جۆراوجۆر بڕوانە مه‌سعود عه‌بدولخالق، هەمان سەرچاوەی پیشوو، هەروەها چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەولێر، 23ی 12ی 2012.
47ــ پەیڕەوی ناوخۆی كۆمەڵی ئیسلامی پەسەندكراوی كۆنگرە، ساڵی2010، ماددەی3، ل24.
48ــ تیرۆریسم وەك بیناكردنی كۆمەڵایەتی، عادل باخەوان، چ1، دەزگای چاپ‌و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2007، ل260.
49ــ مەوسوعەی پارتە سیاسییەكانی كوردستان‌و عێراق، حەسەن بارام، سلێمانی، 2012، ل409.
50ــ بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆی بزووتنەوەی ئیسلامی پەسەندكراوی كۆنگرەی دەیەم، 2012، مادەی 13، ل 23.
51ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی پیشوو.
52ــ بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆی بزووتنەوەی ئیسلامی لە كوردستان، عێراق پەسەندكراوی كۆنگرەی 10، 2012، ل14.
53ــ سوودم لە بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆی هەر سێ لایەنی: ئیسلامی یەكگرتوو پەسەندكراوی كۆنگرە ساڵی 2011، كۆمەڵی ئیسلامی پەسەندكراوی كۆنگرە ساڵی 2010، بزووتنەوەی ئیسلامی پەسەندكراوی كۆنگرەی 10 ساڵی 2012 وەرگرتووە.
54ــ پەیڕەوی ناوخۆی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی پەسەندكراوی كۆنگرەی دەیەم، ل14.
55ــ عه‌بدولڵا مەلا ئه‌حمه‌د، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل22.
56ــ عیرفان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، هەمان چاوپێكەوتنی پیشوو.
57ــ گوتاری ئیسلامی‌و گرفتی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، چ1، 2009، ل149.
58ــ لە كتێبی گوتاری ئیسلامی‌و گرفتی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی بڵاوكراوەتەوە، دیداری دكتۆر عادل باخەوان، سازدانی سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم، چ1، سلێمانی، 2009، ل169.
59ــ بەڵگەنامەی دامەزراندنی بزووتنەوەی ئیسلامی لە كوردستانی عێراق، 24ی 5ی 1987، ئەرشیفی مەكتەبی سیاسیی بزووتنەوەی ئیسلامی.
60ــ حه‌سه‌ن بارام، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل318.
61ــ چاوپێكەوتنی ئیحسان عه‌لی عه‌بدولعه‌زیز، بەرپرسی پەیوەندییەكانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی، بڵاوكراوەتەوە لە گۆڤاری لڤین، ژمارە 231، 1ی 5ی 2013، ل89.
62ــ مه‌سعود عه‌بدولخالق، هەمان سەرچاوەی پیشوو، ل358.