بهشی دووهم
لەكۆتایی بەشی یەكەمدا گەیشتینە سەر بابەتی نەخوێندەواری پێغەمبەری خوا
درودی خوای لەسەر ، لێرەشدا ئەو راستیە دەسەلمێنرێت و وەڵامی ئەو گومانانەش
دەدرێتەوە كە لەو بارەیەوە دەخرێنە روو، درێژەی ئەم بابەتەش بەو شێوەیەی
لە ناونیشانەكەدا هاتووە بەجێ دەهێلین بۆ خوێنەر خۆی تاوەكو لە كتێبێكی
حەوت سەد لاپەڕەییدا بەدوایدا بچێت ... وەرگێڕ.
شایەتی زمان
پێناسەی زمانەوانی هەر وشەیەكی عەرەبی بەدوور نابێت لە هەڵە، ئەگەر
نەگەڕێینەوە بۆ لای ئەو زمانەوانانەی بەدواداچونی ئەو وشەیەیان كردووە و
ویستویانە واتاكەی بزانن بەپێی بەكارهێنانەكانی عەرەب بۆ ئەو وشەیە؛ بۆ
دەرهێنانی نەخشەی واتایی لەزەینی جەماعی سەردەمی خیتابەكە. هەركەسە راڤەی
هەر وشەیەكی عەرەبی بكات لەدەرەوەی ئەو ناوكۆ و سیاقەی خەڵكەكەی پێی دواوە؛
ئەوا لەباس لادەدات و تەرحەكەی دووردەبێ لەڕاستی و لەبەڵگەهێنانەوەیدا
توشی زۆر لەخۆكردن دەبێت. ئەمەش بەوەی هەر لە سەرەتاوە(1) بەدوای بەرامبەرە
كیتابیەكەیدا بگەڕێ – و تایبەتمەندی واتا زاراوەییەكەی بەو شێوەیەی كە
هەبوە پشتگوێ خات- یاخود لە گەڵ هاوبەشییە سامییەكانیدا بیخاتەگۆ،
بەگەڕانەوەی بۆ زمانی سریانی یاخود عیبری كە دوو زمانن لە رەگ و ریشە
سامییە یەكەمینەكەدا پێكەوە لەگەڵ عەرەبیدا بەشدارن، هەموو ئەمەش لەگەڵ
بونی جیاوازیی واتایی پتەودا ..(2(
ئەوەی لێرەدا پەیوەندی بەباسەكەی ئێمەوە هەیە، تێبینی دەكەین نوسراوە
رۆژهەڵاتناسیە/ تەنسیرییەكان وشەی(أمی) قورئانی گرێ دەدەن بە وشەی (أممی)
كیتابیەوە؛ بەزۆریش ئەم وشە عەرەبیە قورئانییە دەگێڕنەوە بۆ زاراوەی(جویم)
(גוים) ی یەهودی عیبری كە دادەبڕدرێتە سەر ئەوانەی جولەكە نین، بەواتای
نەتەوەكان(أمم) وەك بەرامبەرێك بۆ نەتەوەی(أمة) ئیسرائیلی هەڵبژێرراو،
تاكەكەی بریتیە (جوی) (גוי) واتە نەتەوەیەكی ناجولەكە (أمة غیر یهودیة).
روكاری بەكارهێنانی ئەم وشەیە، واتایەكی نەرێنی وسەلبی دەبەخشێتە ئەوانەی
ئیسرائیلی نین؛ ئەوان نەتەوەكانن (أمم) لەبەرامبەر ئیسرائیلیەكاندا كە
نەتەوە (الأمیة)ن، سەبارەت بەبەكارهێنانی ئەم وشەیە لەعەرەبیدا نابینین
پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم بەو شێوەیەوە و بەو واتایە وەسفی خۆی
بكات یان قورئان بەو شێوەیە وەسفی بكات، بەڵكو وەسفكردنی عەرەب بە ئومی لە
قورئاندا بەو پێیەیە كە نەتەوەیەكن ئاشنای رەوا و رێنمایی نین:
{هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو
عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ
وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِين}(3)
{فَإنْ حَآجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ
وَقُل لِّلَّذِينَ أُوْتُواْ الْكِتَابَ وَالأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ
فَإِنْ أَسْلَمُواْ فَقَدِ اهْتَدَواْ وَّإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا
عَلَيْكَ الْبَلاَغُ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَاد}(4)
دانانی ئەوەی دەلالەتە قورئانییەكانی (أمي) و(أمیین) بە واتای ئەوانە بێ كە
لە نەتەوەی(ئیسرائیلیەكان) نین و غەیرە و غەوارە بن، ئەوا سیاقی ئایەتە
قورئانییەكان چۆك دانادەن بۆ لەخۆگرتنی ئاوا واتایەك و رێگرن لەوەی واتای
ئەم وشەیە لە چوارچێوەی نزمێتی و نەوی نواندنێكی ئایینی یا عورفیدا جێی
ببێتەوە. هەروەك چۆن (كیرلس جلاسی (Cyril Glasse) (5) لە
ئینسكلۆپیدیاكەیدا (موسوعە الإسلام الموجزە (The Concise Encyclopedia of
Islam) تەئكیدی لێ كردوەتەوە بەوەی لە وتارێكیدا سەبارەت (أمي) دەڵێ:
(نازناوێكە بۆ پێغەمبەر. ئەگەرچی مسوڵمانان وەها لە وشەی ئومی تێگەیشتوون
كە ئاماژەیە بۆ نەخوێندەواری پێغەمبەر، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ لە رەخنەگرە
رۆژئاواییەكان مشتومڕ لەسەر ریشە و مێژوی (ئیتمۆلۆجییەتی) وشەكە دەكەن و
وەها دادەنێن (gentile) دەگەیەنێت ئەوەش بەگرێ دانی وشەی ئومی بە ئومەوە،
دەڵێن ئەمەش بەهۆی ئەوەوەیە موحەمەد بانگەوازی دەكرد بۆ هەمان سروشی
ئیبراهیمیانە كە(gentiles) یا ناجولەكەكانە. لەراستیدا وشەی ئومە (nation)
بە عیبری واتای وشەی (جوی) ناگەیەنێ، ئیسلامیش هەڵقوڵاوی یەهودییەت نیە،
بەپێچەوانەی مەسیحییەتەوە ... تێگەیشتنی مسوڵمانان بۆ وشەی ئومی هەمان
تێگەیشتنی رۆژهەڵاتناسەكان نییە بۆ ئەو وشە.)(6)
نەگونجاویەكەش لە هەردوو رووی ئیتمۆلۆجی(7) فیلۆلۆجییەوە(8) دەگەڕێتەوە بۆ:
o پشتگوێ خستنێكی دەستەنقەستی نەریتی زمانەوانی وشە عەرەبیەكە.
o پەنابردنەبەر زمانی عیبری بۆ دەستكەوتن و ساغ كردنەوەی دەلالەتێكی واتایی
وشەیەكی قورئانی، لەگەڵ ئەوەی سەروەتێكی زمانی بێ شوماری شیعر و وتارو
پەندی عەرەبی پێش ئیسلام لە ئارادایە.
o پشتكردنە لە راڤەی وشەیەكی قورئانی بەو شێوەیەی(نەریت)ی قورئانی و نەبەوی بۆ هەمان وشە دەیخوازێ!
o پشتگوێ خستنی تێڕوانینی عەرەب بۆ زمانی عیبری بەو پێیەی زمانێكی بیانییە و لەرێگەی وەرگێڕانەوە هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكرێ.
لە راستیدا دەرخستن و دۆزینەوەی روونبێژی عەرەبی، پێویستی بە هێنانەگۆی
نەریتی زمانەوانی عەرەبی كۆن هەیە، بەتایبەت سەردەمی نەفامی كە پێكهێنەری
فەرهەنگی زمانی سەدەی حەوتی زاینیە.. لەراستیدا زانایانی زمان پاشماوە و
میراتی زمانەوانییان لە فەرهەنگەكانیاندا كۆكردوەتەوە ، سەبارەت بەم وشەیەش
ئەمەی خوارەوەیان پێشكەش كردوین:
قال ((ابن منظور)) : ((معنى الأمي المنسوب إلى ما عليه جَبَلَتْه أمه أي لا
يكتب فهو أمي لأن الكتابة مكتسبة؛ فكأنه نسب إلى ما يولد عليه أي على ما
ولدته أمه عليه.))(9)
(ابن منظور) دەڵێ: (واتای ئومی كە دراوەتەپاڵ ئەو بارەی مرۆڤ لەسەری
لەدایك دەبێت واتە نانوسێت ئەو نەخوێندەوارە چونكە نوسین بەهرەیەكی بەدەست
هاتووە، وەك ئەوەی دراوەتەپاڵ بارێك كەلەسەری لەدایك بووە و دایكی بەو
شێوەیە بویەتی.
وقال ((أبو حيان)): ((الأمي هو الذي لا يكتب ولا يقرأ في كتاب، أي لا يحسنون الكتب فيطالعوا التوراة ويتحقّقوا ما فيها.))(10)
(أبو حیان) دەڵێ:(ئومی ئەو كەسەیە كە توانای نوسین و خوێندنەوەی كتێبی
نیە، واتە نێوانی لەگەڵ كتێبدا باش نیە تا بچن تەورات بخوێننەوە و بیانەوێ
بزانن چی تێدایە).
بەڵام (ابن قتیبە) وشەی ئومی داوەتە پاڵ ئومەی عەرەب كە خوێندن و نوسینی
نەبووە، لەم بارەیەوە وتویەتی: ((قيل لمن لا يكتب أمي، لأنه نسب إلى أمّة
العرب أي جماعتها، ولم يكن من يكتب من العرب إلاّ قليل؛ فنسب من لا يكتب
إلى الأمّة …))(11) (بەوەی ناتوانێ بنوسێ وتراوە ئومی، چونكە دراوەتە پاڵ
ئومەی عەرەب واتە كۆمەڵی عەرەب، لەعەرەبدا كەم كەس هەبون بنوسن؛ بەمەش
ئەوەی ناتوانێ بنوسرێ درایە پاڵ ئومە..).
یەكێكیتر لەو شایەتیە سەرەتا وكۆنانەی راڤەی وشەی (أمی)؛ قسەی مێژوونوس
(محمد بن إسحاق بن یسار المدینی)یە (151 ك.ك ) خاوەنی ژیاننامەی بەناوبانگی
پێغەمبەر: (كانت العرب أميين لا يدرسون كتابًا، ولا يعرفون من الرسل
عهدًا.)(12) (عەرەب نەخوێندەواربون كتێبیان نەدەخوێندەوە، ئاشنای هاتنی
پێغەمبەران نەبون) .. هەروەها قسەیەكی حافیز (یحیی بن معین) (223 ك.ك):كە
دەڵێ: (كان جعفر بن برقان أمیا، لا یكتب و لا یقرأ).(جەعفەری كوڕی بورقان
ئومی بوو، نوسین و خوێندنەوەی نەبوو)، هەروەها وتویەتی: ((كان أبو عوانة
أميًا يستعين بإنسان يكتب له.))(13) (ئەبو عوانە ئومی بوو پشتی بەكەسێك
دەبەست بۆی بنوسێ).
لەڕاستیدا وشەی”ئومی” لەنێوان زمانزانانی عەرەبیدا هاوواتا بووە بۆ ئەو
كەسەی نەتوانێت بخوێنێتەوە و بنوسێت، عەرەبیش (ئومی) بونە لەبەر ئەوەی
زۆربەیان نەخوێندەواربون وتوانای نوسینیان نەبووە.
شایەتی قورئانی پیرۆز
خوای گەورە فەرمویەتی: {وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن كِتَابٍ
وَلاَ تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لاَّرْتَابَ الْمُبْطِلُون}.(14)
ئەم ئایەتە شكۆدارە واتا رونە، نەرێ و نكولی ئەوە دەكات پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم دیراسەی سیفرەكانی ئەهلی كیتابی كردبێت .. هەروەها نەرێی ئەوە
دەكات كە هەستابێ بەنوسینەوە و لەبەرگرتنەوەیان- بە دەلالەتی لەخۆگرتنیش،
نەرێی دەستاودەست پێكردنیش دەگرێتەوە-؛ ئەمەش وەڵامێكی رون و ئاشكرای ئەو
گومانەیە كە دەڵێ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم زانیاری و ئاگاداری قوڵی
هەبوە سەبارەت بە كتێبەكانی ئەوان ..
ئەم ئایەتە بڕیار دەدات لەسەر ئەوەی موحەمەد صلی الله علیه وسلم زانیاری
نەبوە سەبارەت بە سیفری خاوەن كتێبەكان، بێ دەنگی نەیارەكانیشی كردوەتە
بەڵگەی ئەم راستیە و دروستی ئەم بانگەشەیە .. بەڵام ئەوانی دواتر و ئێستەش
مل نادەن و لە شتێكدا مشتومڕ دەكەن كە سەرسەختترین دوژمنی هاوچەرخی ئەو
پێغەمبەرە صلی الله علیه وسلم مشتومڕیان تیایدا نەكردووە، لەكاتێكدا ئەوان
خۆیان نەپاراستووە لەوەی خوێنی بڕێژن و هەتكی ناموسی بكەن!!
چەندین ئایەتی تریش پشتگیری ئەوە دەكات كە خەڵكی مەككە دەیانزانی موحەمەد
صلی الله علیه وسلم زانیاری و شارەزایی نەبووە بە سیفری خاوەن كتێبەكان،
هەروەكو فەرمودەی خوای گەورە: {مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلاَ
الإِيمَانُ}(15) و ئایهتی {قُل لَّوْ شَاء اللّهُ مَا تَلَوْتُهُ
عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِّن
قَبْلِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُون}(16) لەبەرامبەر نكولی كردنی ئەوانەی مل
نادەن بۆ گوتراو(منگوق) ئەم ئایەتانەی دەبێتە هۆی پوچ كردنەوەی رەگ و ڕیشەی
بانگەشە و بیانووەكەیان، كەسێ كە لۆژیكی بەڵگە هێنانەوەی هەبێت هەر ئەو
قسەیەی پێشەوا (النحاس) دەكات كە دەڵێ: ( ئەمە بەڵگەیە لەسەر پێغەمبەرێتی
ئەو، چونكە نەی دەنوسی و تێكەڵی خاوەن كتێبەكان نەدەكرد؛ لەگەڵ ئەوەشدا
بەسەرهاتی پێغەمبەران و نەتەوەكانی تری بۆ دەهێنان، بەمەش گومان ودوو
دڵیەكانی لابرد.)(17)
شایەتی سوننە
شایەتی ژیاننامە: چەندین سەربورد و رووداو لە ژیاننامەی پێغەمبەری خوادا
هەن، دەرخەری نەخوێندەواری ئەون ، هەروەها ئەو وێستگە و هەڵوێستانە دەری
دەخەن پێغەمبەرصلی الله علیه وسلم هاتوچۆی كۆڕی فێربون و نوسینی نەكردوە و
پەڕاوو پێنوسی بەكار نەهێناوە، ئەمەش چەند وێستگە و هەڵوێستێكن ناكرێ ون
بێت لە ژیانی كەسێكدا خوێندنەوە و نوسین بەباشی بزانێت بەتایبەت لە
ژینگەیەكدا نەزانی بەسەریدا زاڵە و بووەتە نیشتمانی نەخوێندەواری.
قۆناغی بانگەواز لە مەدینە تایبەتمەندی خۆی هەبوە، بەهۆی دەركەوتنی
نامەگۆڕینەوە لەگەڵ پاشاكان، و رێكخستنی سوپا و دەوڵەت، هەموو ئەمانە
بەشێوەیەكی تایبەت گرنگی نوسینی زیادكردووە، تەنانەت پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم شەست و یەك نوسەری هەبووە(18)، لەگەڵ ئەوەشدا لەم قۆناغە(ئەو
شارەزاییەی باسی دەكەن) سەبارەت بەخوێندنەوە و نوسینی پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم بەدەر نەكەوت.
هەروەك مناڵی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بەئەندازەیەك پڕ لە چەرمەسەریی و
زبری و تفت و تاڵی بوو رێگری دەكرد لەوەی عەوداڵی هۆكارەكانی فێربون بێ و
بەشوێنیدا بگەڕێ، رەخسانی بارێكی وەها لەو ژینگە توند و ژیانە پڕ ماندوو
كەرەدا پێویستی بەكاتێكی زۆر و خۆشگوزەرانیەكی باش هەبوو.
ئایا فێربون بەبێ مامۆستا دەبێت؟ كوا ژیاننامەی ئەو كەسەی پێغەمبەری خوای
صلی الله علیه وسلم فێركردووە لەو باسوخواسانەی هاوەڵان سەبارەت بە
پێغەمبەرەكەیان باسیان كردووە؟ دەزانین ئەوان هەموو كاروبارێكی پێغەمبەریان
بەگەورە تەماشا دەكرد، شكۆ و رێزیان بۆ هەر كەسێ دادەنا پەیوەندییەكی
پتەوی بەوەوە هەبوبێت؟ ئایا مامۆستای پێغەمبەر لەهەموو كەس زیاتر شایستەی
شكۆداری و گەورەیی نیە؟!!
لەوانەیە بارەكە بەو شێوەیە بێت كە رۆژهەڵاتناس(كارن أرمسترونج) Karen
Armstrong) ( (19): دەیڵێ: (وا دەردەكەوێ كێبەركێ و مەیدانخوازی كردنی
كەلەپور و توراسی ئیسلامی لە راڤەی وشەی(أمي)دا بۆچونێكی لادەرانە بێت. هیچ
ئاماژەیەك لەسەرچاوە سەرەتاكاندا بەدی ناكرێت كە موحەمەد خویندبێتیەوە یان
نوسیبێتی. ئەگەر موحەمەد بیویستایە نامەیەك بنێرێ قسەكانی خۆی بەكەسێكی
تری خوێندەواری وەك عەلی دەوت تا بۆی بنوسێ. بەڕاستی فێڵ و تەڵەكە یەكی
گەورەیە موحەمەد توانیبێتی بەدرێژایی ژیانی تواناداری خۆی سەبارەت بە
خوێندنەوە و نوسین شاردبێتەوە. ئەمە جگە لەوەی شتێكی لەو بابەتە كارێكی
باوو ئاسایی نەبوە، پێ دەچێ زۆر قورس بێت پارێزگاری لەو گزییە بكرێت؛ بەهۆی
ئەو نزیكییە زۆرەی لەڕووی گوزەرانەوە موحەمەد هەیبووە لە نێوان خۆی
ونەتەوەكەیدا)(20)
لە ڕاستیدا چەند رۆژهەڵاتناسێك دانیان ناوە بە نەخوێندەواری پێغەمبەردا
وەكو (مرتشی) Marraci)) (21) و(بریدو) Prideaux)) (22) و(أوكلی) Ockley))
(23) و(جروك) Gerock)) (24) و( أرمون-بییر كوسن دو برسفال) Armand-Pierre
Caussin de Perceval)) (25) و(ج. م. أرنولد) J. M. Arnold) ((26)
و(بالمر) Palmer)) (27.( (28)
شایەتی پێغەمبەرصلی الله علیه وسلم فەرمویەتی: (إنا أمة أمية لا نكتب ولا
نحسب، الشهر هكذا وهكذا وهكذا وعقد الإبهام في الثالثة والشهر هكذا وهكذا
يعني تمام ثلاثين.)(29)
(المباركفوری)دەڵێ : پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم كە فەرمویەتی: : إنّا
أمّة أميّة لا نكتب ولا نحسب؛ واتە ئەوان وەكو ئەو كاتەن كە لەدایكیان
بوون؛ فێری نوسین و ژماردن و حیساب نەبوون؛ ئەوان لەسەر دۆخە سروشتیە
سەرەتاكەی خۆیانن.)(30)
لێرەدا لێكدانەوەیەكی رون و ئاشكرا بۆ نەخوێندەوارێتی پێغەمبەر لەسەر
زمانی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم خۆیەوە دەكەین بەشێوەیەك رێگر بێت لە
چونە نێو ناكۆكی و شێواندنێكی تەئویلكارانە، بەشێوەیەك هەموو ناڕونی یان
هاوواتاییەكی وەهمی لابەرێ لەو وشەیە.. ئەو نە خوێندەواری(اڵامیة) ی
پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بریتی بوە لەنەشارەزایی بەنوسین و
ژماردن(الكتابة والحساب) ..
پێغەمبەر نوسەری بۆ وەحی و كاروبارەكانی تری داناوە: پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم چەندین نوسەری هەبوە وەكو (أبو بكر) و(عمر) و(عثمان) و(علی)
و(زید) و(معاویە) –خوایان لێ ڕازی بێت- كە وەحی و پەیماننامەكانیان بۆ
دەنوسی، هەروەك ئەو نامانەیان بۆی دەنوسی كە دەینارد بۆ پاشای وڵاتان و
سەركردەی تائیفەكان، هەروەها بۆ كاربەدەست و والی و سامان كۆكەرەوەكان. هیچ
مێژویەكی راست باس لەوە ناكات پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم خۆی وەحی نوسیب
بێت یاخود هەستابێت بە نوسینی هیچ نامەیەك لەنامەكانی خۆی ..
زاراوەكە لە ژینگەی عەرەبی سەردەمی نێردرانی پێغەمبەر: (ابن خلدون) ی مێژوو
نوس دەڵێ: لەڕاستیدا نوسین لای عەرەب لە هێلكەی هەڵۆ دەگمەن تربووە،
هەروەك زۆربەیان نەخوێندەوار بوون، بەتایبەت بیابان نشینەكان، چونكە ئەم
پیشەیە پیشەیەكی ئاوەدانی و شارستانیانەیە(31)، هەر بۆیە عەرەب ئاماژەیان
بەنەخوێندەواری نەخوێندەوار نەدەدا، بەڵكو ئاماژەیان دەدا بەو كەسەی خوێندن
و نوسینی بزانیایە و شارەزابووایە لەو كارەدا؛ چونكە زانستی خوێندنەوە و
نوسین هەڵاوێردە بوو لە نێو خەڵكیدا نەك ئەسڵ؛ بێ دەنگی دەقەكانی وەحیی و
كتێبەكانی مێژووی ئیسلامی سەبارەت بە وەسف كردنی موحەمەد صلی الله علیه
وسلم بە خوێندنەوە و نوسین بەسە بۆ پابەندكردنی توێژەر تا وەكو شوێنی ئەو
ئەسڵە بكەوێت كەلەو سەردەمەدا باو بووە؛ كە بریتیە لەوەی ئەو پێغەمبەرە صلی
الله علیه وسلم توانای خوێندەوە و نوسینی نەبوە(32).
قەبارەی ئەو شارەزاییە زانستییەی مەرجە بوبێتی: لە راستیدا بەخوێندەوار
دانانی پێغەمبەریش صلی الله علیه وسلم لە هیچ شتێكدا سود و كەڵكی نابێت بۆ
مونەسیر و رۆژهەڵاتناسان، چونكە شارەزایی بە نوسینی پیت و ریزكردنی وشەكان
بانگەشە و بیانووی وەرگرتن(الاقتباس) ناسەلمێنێ؛ چونكە سەلماندنی ئەوەی
پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم زانیاری بوە بە وردەكاریی سیفرە پیرۆزە
پێشینەكان تەنها بەوە دەبێ بیسەلمێنین پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم
خاوەنی (رۆشنبیرییەكی ئینسكلۆپیدیایی) بوبێ لە كتێب و سیفری خاوەن كتێبەكان
و بیروباوەڕ و گروپ و زمانیشیاندا .. دكتۆر(عبد الرحمن بدوی) راستگۆبووە
لەو قسەیەی كە وتویەتی(بۆ ئەوەی گریمانەی راستی ئەم بۆچونە بكەین ، پیویستە
موحەمەد عیبری و سریانی و یۆنانی زانیبێت، هەروەك دەبێت كتێبخانەیەكی
گەورەی هەبوبێت هەموو دەقەكانی تەلمود، وئینجیلەكانی مەسیحییەت ، كتێبە
جۆراوجۆرەكانی نوێژ، و بڕیارەكانی مەجمەعە كەنیسەیی تێدابوبێت، بە هەمان
شێوە هەندێ لەكاری پاپا یۆنانییەكان، و كتێبی سەرجەم كەنیسە- و رێباز و
مەزهەبە مەسیحییەكانی لە خۆ گرتبێت).(33)!!
مێژوو پێمان دەڵێ لەو سەردەمەدا پیاوێك لەخودی خاوەن كتێبەكانیش نەناسراوە
هەڵگری ئەو هەموو زانستە بێت، بەو فراوانی و وردی و جۆراوجۆریە!
گومانێك:
روى ((البخاري)) في قصّة الحديبية عن ((البراء)) رضي الله عنه قال: ((لما
اعتمر النبي صلّى الله عليه وسلّم في ذي القعدة، أبى أهل مكة أن يدعوه يدخل
مكة حتى قاضاهم على أن يقيم بها ثلاثة أيام، فلما كتبوا الكتاب كتبوا: هذا
ما قاضى عليه محمد رسول الله.
قالوا : لا نقر لك بهذا، لو نعلم أنك رسول الله ما منعناك شيئًا، ولكن أنت محمد بن عبد الله!
فقال صلّى الله عليه وسلّم:أنا رسول الله، وأنا محمد بن عبد الله!
ثم قال لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه: ((امح رسول الله!))
قال علي: لا والله لا أمحوك أبدًا.
فأخذ رسول صلّى الله عليه وسلّم الكتاب وليس يحسن يكتب، فكتب: هذا ما
قاضى عليه محمد بن عبد الله، لا يدخل مكة السلاح إلا السيف في القراب.))
بوخاری لە بەسەرهاتی حودەیبیەدا لە (البراء) ەوە خوای لێ رازی بێت
دەگێرێتەوە، كە فەرمویەتی: كاتێ پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم لە
مانگی زولقعدەدا عەمرەی كرد، خەڵكی مەككە رێگرییان لێی كرد بچێتە مەكەوە تا
لەگەڵیان رێكەوت بۆ سێ رۆژ بمێنێتەوە ، جا كاتێ لەوبارەیەوە نوسراوەكەیان
نوسی: ئەمە ئەوەیە كە موحەمەد پێغەمبەری خوا لەسەری رێك كەوتوە. وتیان دان
بەمەدا نانێین، ئەگەر بمانزانیایە تۆ پێغەمبەری خوای رێگریمان لێ نەدەكردی.
بەڵكوو تۆ موحەمەدی كوڕی عەبدوڵڵای ! پێغەمبەریش فەرمووی: (من پێغەمبەری
خوام و موحەمەدی كوڕی عەبدوڵڵا)شم.
پاشان بە عەلی فەرموو(پێغەمبەری خوا بكوژێنەوە) ئەویش وتی: نا سوێند بەخوا
هەرگیز ناتكوژێنمەوە. یەكسەر پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم نوسراوەكەی
وەرگرت، نوسینیشی نەدەزانی، نوسی: (ئەمە ئەوەیە موحەمەدی كوڕی عەبدوڵا
لەسەری رێككەوتووە، شمشێر ناباتە مەكەوە مەگەر لە كێلاندا نەبێت).
وەڵام و رەتدانەوە:
یەكەم: وشەی(كتب) لەم فەرمودەیەدا بەتەواوی ئەو واتایە ناگەیەنێ پێغەمبەر
صلی الله علیه وسلم خۆی قسەكەی دوای ئەوەی نوسی بێت؛ چونكە لای عەرەب هەندێ
جار كارێك دەدەنە پاڵ كەسێك، با كەسێكی تریش ئەنجامی دابێت ئەگەر بە
فەرمانی ئەو بوبێت؛ لەو بارەیەوە فەرمودەیەك هەیە كە(أنس بن مالك)
دەیگێڕێتەوە كە پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم ئەنگوستیلەیەكی زیوی
كردبووە پەنجەی، نەخشاندبوی بە: محمد رسول الله.
من ذلك ما رواه ((أنس بن مالك)) رضي الله عنه أنّ النبي صلّى الله عليه
وسلّم اتّخذ ((خاتمًا من فضّة، نقشه محمد رسول الله.))(34)، وەكو دەزانین
پێغەمبەری خوا خۆی بەو كارە هەڵنەساوە، بەڵكو كەسی تر بۆی ئەنجام داوە
بەڵام بەداخوازیی خۆی بووە.
دووەم: ئەم گێڕانەوەی(البراء) لە سەحیحی ئیبن و حیباندا هاتوە وئاشكرایە
لەوەدا كە پێغەمبەر فەرمانی داوە بە نوسینەكە نەك خۆی پێی هەستا بێت ((فأخذ
رسول الله صلّى الله عليه وسلّم الكتاب وليس يحسن يكتب فأمر فكتب مكان
رسول الله محمدًا ، فكتب هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله.))
پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم نوسراوەكەی وەرگرت نەی دەزانی بنوسێ فەرمانی
دا لە جێگەی پێغەمبەری خوا موحەمەد بنوسێ ئەمە ئەوە بوو موحەمەدی كوڕی
عەبدوڵا لەگەڵیان رێككەوت.
سێیەم: (المسور بن مخرمە) و(مروان) و(أنس بن مالك) خوایان لێ رازی بێت ئەم
فەرمودەیەیان گێڕاوەتەوە، هەر هەموو ریوایەتەكان رێكن لەسەر ئەوەی
پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم فەرمانی بەعەلی كردووە بینوسێت، بوخاری
لە(المسور بن مخرمە) و(مروان) ەوە دەگێڕێتەوە كە هەریەكەیان فەرمودەی هاوڕێ
كەی بەراست دادەنێ كە دەڵێن: ((... قال النبي صلّى الله عليه وسلّم:والله
إني لرسول الله وإن كذبتموني، اكتب محمد بن عبد الله))(35) ، هەروەها (أنس
بن مالك) خوای لێ رازی بێت لە صحیح مسلم دا بەم شێوەیە هێناوێتی: (فقال
النبی صلی الله علیه وسلم: اكتب من محمد بن عبد الله.)(36)
بەڵام گێڕانەوەكەی (البراء) خوای لێ رازی بێت، هەروەك سەرنج دەدەین ئەو
راوییانەی گواستویانەتەوە تەنها بە باسكردنی هەندێ وشە وازیان هێناوە بەدەر
لە هەندێكی تری، لێرەوە تێكەڵی و پێكەڵی لەم گێڕانەوەیەدا رووی داوە.(37)
چوارەم: لە گێڕانەوەكەی بوخاریدا هاتووە كە فەرمویەتی(پێم نیشاندە)
(فأرنیه)؛ ئەمەش ئەو واتایەی هەیە ئەگەر كەسێك خوێندنەوە نەزانێ، چۆن نوسین
دەزانێ؛ چونكە گەر كەسێك نەخوێنێتەوە نانوسێتیش؟!
پێنجەم: هەمان ئەو فەرمودەیەی نكولی كارانی نەخوێندەواری پێغەمبەر دەیكەنە
بەڵگە، ئەم قسەیەی راوی تێدا هاتووە: (ولیس یحسن یكتب)؛ ئەمەش بەشێوەیەكی-
یەكلاكەرەوە- نەخوێندەواری پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم دەسەلمێنێ.
شەشەم: ئەگەر ئەوگومانەش پەسەند بكەین كە پێغەمبەر وەك لەو بەسەرهاتەدا
هاتووە خۆی نوسیویەتی، ئەو كاتەش نەخوێندەواری ئەو ناسڕێتەوە؛
ئیمامی(العینی) دەڵێ: (الأمي من لا يحسن الكتابة لا من لا يكتب)(38) ،
(نەخوێندەوار ئەو كەسەیە كە ناتوانێ بەباشی بنوسێ نەك هەر نەنوسێ) (ابن
حجر) دەڵێ: ((وعلى تقدير حمله على ظاهره فلا يلزم من كتابة اسمه الشريف في
ذلك اليوم وهو لا يحسن الكتابة أن يصير عالمًا بالكتابة ويخرج عن كونه
أميًا، فإن كثيرًا ممن لا يحسن الكتابة يعرف تصور بعض الكلمات ويحسن وضعها
وخصوصًا الأسماء، ولا يخرج بذلك عن كونه أميًا ككثير من الملوك.))(39)
ئەگەر ئەو وشەیە بە رووكارەكەشی لێك بدەینەوە ئەوا مەرج نییە بە نوسینی
ناوی پیرۆزی خۆی لەو رۆژەدا لەكاتێكدا ئەو نوسینی نەزانیوە ئەمە بیكاتە
زانا و شارەزا بە نوسین و بەنەخوێندەوار نەدرێتە قەڵەم، چونكە زۆر كەس هەن
نازانن بنوسن بەڵام تەسەوری هەندێ وشە دەكەن و دەتوانن دایان بنێن بەتایبەت
ناوەكان، بەمەش نابنە خوێندەوار وەك زۆرێك لە پاشاكان).
بەڵام هەموو ئەو فەرمودانەی تر كە كراونەتە بەڵگە بۆ رەتكردنەوەی
نەخوێندەواری پێغەمبەر هیچیان سەحیح نین، ئیمام (ابن حجر) پاش ئەوی
دەیانهێنێ فەرمویەتی (وأجاب الجمهور بضعف هذه الأحاديث)(40)، (وەڵامی
زۆرینەی زانایان-جەماوەری زانایان- بەلاواز دانانی ئەو فەرمودانەیە).
چەند هەڵوێستەیەك لەگەڵ بانگەشەكانی(زویمر)
(صاموئیل زویمر)(41) ، یاخود (الرسول إلی الإسلام) (The Apostle to Islam)
كە وەك سەرناو-كنیە- یەك پێی دەناسرێ ، مێخ و سنگێكە لە مێخ و سنگەكانی
رۆژهەڵاتناسی تەنسیری، ئەو دیارترین ئەو كەسانەیە كاری كردووە بۆ
جەختكردنەوە لە پەیوەندی و پێكەوە گرێ دان لە نێوان(كاری ئەكادیمی) و (كاری
تەنسیری) لەرێگەی گۆڤارە بەناوبانگەكەی(العالم الإسلامی) كە توانی گروپێك
نوسەر لەخۆ بگرێت لەنێویاندا پێشەوا یانی رۆژهەڵاتناسی هەبوو .. ئێمەش لەو
گۆڤارە بابەتێكمان بۆ هەڵبژاردون بەناونیشانی (النبی الأمی، هل كان محمد
قادرا علی القراءة والكتابة؟) (The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed
Read and Write?)، تاوەكو بیخەینەڕوو، دواتریش رەخنەی بكەین؛ بەهۆی ئەو
پێگە دیارەی هەیەتی لەنێوان مونەسیرەكاندا، هەروەها لەبەر ئەوەی شێوازی
نوسەرەكەی نمایندەی هێڵێكی (كلاسیكی) (كڵێسای) یە كە دوبارە و نوێ دەبێتەوە
لە تاوتوێ كردنی ئەم بابەتەدا، سەرەڕای تایبەتمەندییەكی تری ئەم بابەتە كە
سود بینینێتی لەتوێژینەوە رۆژهەڵاتناسیەكانی پێش خۆی و خڕكردن و
كۆكردنەوەی بەڵگە كەڵەكە بووەكان. ئەم وتارە وتارێكی بەناوبانگ و بڵاوە لە
نێوان رۆژهەڵاتناساندا، بەڵكو لە گرنگترین ئەو نوسراوانەیە كە ئەوان
نوسیبێتیان لەم بابەتەدا.
خستنە ڕوو: ئەم بابەتە ساڵی 1921ز لە گۆڤاری جیهانی ئیسلامی دا دەرچووە؛
سەرەڕای كۆنیەكەی بەڵام تاوەكو ئێستە و دوای ئەو وتارە رۆژهەڵاتناسان نەیان
توانیوە لەم بابەتەدا شتی نوێی تر بهێنن، هەمان قسە دوبارە دەكرێتەوە
وهەمان ئەو بەڵگە هێنانەوانە كۆن و نوێیانە كۆپی دەكەنەوە.
(زویمر) وتارە بیست لاپەڕەییەكەی دابەش كردوە بۆ دەروازەیەك و چوار بەش.
ئێمەش پوختەی رەگەزەكانی ئەو وتارە پێشكەش دەكەین و پاشان دەیخەینە
تەرازووی زانست و توێژینەوەوە.
(زویمر) لە دەروازەكەیدا باسی لە گرنگی ئەو بابەتە كردووە، سەرەڕای
باسكردنی بەبەڵگە هێنانەوەی نەخوێندەواری پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم
لەلایەن مسوڵمانانەوە بۆ پشتیوانی كردنی ئەو قسەی هەیانە سەبارەت بە
ئیعجازی قورئان، لەگەڵ ئاماژە دان بەوەی نەخوێندەواریی پێغەمبەری ئیسلام
صلی الله علیه وسلم بابەتێكی خیلافی و جێی جیاوازیە لە نێوان مسوڵمانان
خۆیاندا، و ئەو تەنها جەخت لەسەر قسەی ئەو كەسانە دەكات كە دەڵێن
نەخوێندەوارە.
پاشان باسی ئەوەی كردووە كە ئەو(هۆشیارە) بەوەی سەرچاوەی ئەم بابەتەی
كە:(كەلتوری موحەمەدی -التراث المحمدی)ە، لەڕووی زانستیەوە بەحوجە دانانرێ
ئەمەش پاش ئەوەی توێژینەوەكانی(كایتانی) (Caetani) و پاپا (لامنس)
(Lammens) سەلماندویانە كەتەنانەت ئەو مەسەلانەشی كەوا گومان دەبرا بابەتین
لە رووی نەقڵەوە لەم كەلتورەدا، دەركەوتووە تەنها هەڵبەستنە! پاشان
بەردەوام دەبێ و دەڵێ هەرچەندە ئەم كەلتورە مەعریفەیەكی كەم و لاواز پێشكەش
دەكات، لەگەڵ ئەوەشدا توێژینەوەكانی (فلهاوزن) و(فستنفلد) و(شیخو)
و(لامنس) و(هوار) و جگە لەوانیش ئەو توانایەی پێ داوین زیاتر شارەزابین
سەبارەت بە بارودۆخ لە وڵاتانی عەرەبی و مەككەدا.
رەخنە:
یەكەم: قسەی باوی سەلماوی ئەهلی سوننە- كۆمەڵی خاوەن رەوایەتی و بەڵگەویست-
بریتیە لەوەی پێغەمبەری خوا بە نەخوێندەواری كۆچی دوایی كرد؛ ئەو
زانایانەی پێچەوانە ئەمەن(كە كەمینەیەكی ڕیزپەڕن) نەهاتون ئەوە بسەلمێنن كە
لە دەربڕینەكەی(زویمر) دا ئاماژەی پێ دراوە بەوەی پێغەمبەر صلی الله علیه
وسلم هەر لەسەرەتاوە خوێندنەوە و نوسینی زانیوە، بەڵكو وتویانە لەكۆتایی
تەمەنیدا خوێندنەوە و نوسین فێربووە، لەوەشدا دوو بۆچونیان هەبووە؛
(یەكەمیان) ئەو فێربونەی بەشێوەیەكی مرۆییانەی باوو بەدەست هێناوە، (دووەم)
بەشێوەیەكی سەراسا و بێ هەوڵی فێربون بەدەستی هێناوە(42)؛ بەڵگەی سەرەكی و
بنەڕەتی خاوەنی ئەم دوو قسەیە بریتیە لە فەرمودەكەی حودەیبیە، پێشتر
وەڵامی ئەم تێگەیشتنەمان سەبارەت بەم فەرمودەیە دایەوە؛ قسەی ئەمان
یەكناگرێ لەگەڵ ئەو گومانەی مونەسیرەكان كە دەڵێن پێغەمبەری خوا صلی الله
علیه وسلم دەیتوانی بخوێنێتەوە و بنوسێ بەشێوەیەك ئامادەیی ئەوەی تیابوبێت
ئاشنایەتی و ئاگاداربونی كتێبە ئاینییەكانی تر پێش ئەوەی بێتە نێو خەڵك و
پێغەمبەرێتی خۆی رابگەیەنێت؛ قسەی ئەمان جیاوازە لە قسەی ئەوان و نێوانیان
ئاسمان و رێسمانە!
سەبارەت بە بەڵگە هێنانەوانەش بە كتێبی شیعە؛ ئەوە جێی بایەخی ئێمە نییە؛ لەبەر چەندین هۆكار:
أ- گێڕانەوەكانی شیعە بنیات نەنراون لەسەر رێبازێكی زانستی لە گواستنەوە و
پاڵفتەكردندا؛ هەر بۆیە لە كتێبەكانیاندا گێڕانەوەی دژ بەیەك زۆرە؛
تەنانەت یەكێك لە موحەقیقەكانیان (الطوسی) –كە شێخی ئەو كۆمەڵەیەیە
وتویەتی-: (كەم جار خەبەرێك دەبینی لە هاوشانیدا دژەكەی نەبێت؛ هەر
فەرمودەیەك كە نزیكە بە دروستی ببینێ لەبەرامبەریدا پێچەوانەكەی
دەبینی)(43)؛ بەپێی بەڵگە نەویستە ژیرییەكان دروست و ڕاست نیە مونەسیرێك
یان رۆژهەڵاتناسێك گێڕانەوەكانی بوخاری و موسلیم رەت كاتەوە كە پاڵفتەكاری و
لەبێژنگ دانێكی زۆری تیا كراوە و بچێت گێڕانەوەكانی شیعە پەسەند كات كە
تەنها (تۆمار) و (كۆكردنەوە)ن!
ب- شیعە قسەیەكی رون یا نەقڵێك لە پێغەمبەری خواوە صلی الله علیه وسلم یان
قسەی هاوچەرخێكی ئەویان نەهێناوەتەوە وەك بەڵگە، بەڵكو پاڵپشتی ئەوان
وتەیەكە دەیدەنە پاڵ پیاوێكی ئالو بەیت لەوانەی پێغەمبەری خوایان صلی الله
علیه وسلم نەبینیوە؛ لای شیعە ئاساییە ئەم جۆرە وتانە پەسەند بكەن چونكە
ئەوان بڕوایان بە بێگوناهی ئەو پیاوانە هەیە، ئەم بێ گوناهیەش –یەكسەر و بێ
هیچ دودڵییەك- مونەسیر و رۆژهەڵاتناسان پێی رازی نین.
ت- ئەو دەقە سەرەكیەی شیعە لە گێڕانەوەكانی ئال دا دەیكەنە بەڵگە-
(زویمر)یش لە شوێنێكی تری وتارەكەیدا نەقڵی دەكات- بریتیە لەوەی (محمد بن
علی الرضا) خوا لەوان و هاوەڵانیش رازی بێت(195ك-220كـ)، كاتێك پرسیاری لێ
كرا(ئەی كوڕی پێغەمبەری خوا، بۆچی پێغەمبەری خوا : ناو نراوە ئومی؟)،
فەرموی(خەڵكی چی دەڵێن؟) كاتێ پێیان وت: (وای بۆ دەچن بۆیە ناونراوە
پێغەمبەری نەخوێندەوار چونكە نەینوسیوە)، فەرمووی:(درۆیان كرد نەفرینی
خوایان لێ بێت چۆن شتی وا دەبێت، لەكاتێكدا خوای گەورە لە كتێبەكەیدا
بەرونی دەفەرموێ: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الأُمِّيِّينَ رَسُولاً
مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ
الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلاَلٍ
مُّبِين}(44)؛ چۆن كەسێ كە خۆی نەیزانێت فێریان دەكات؟! بەخوا پێغەمبەری
خوا صلی الله علیه وسلم بە حەفتاو دوو زمان دەیخوێندەوە و دەینوسی، یا
فەرموی بە حەفتاو سێ زمان، بۆیەش ناونراوە ئومی ، چونكە خەڵكی مەككە بووە،
مەككەش بەیەكێك لەشارە گرنگەكان و دایكی شارەكان دادەنرا، ئەوەش واتای
فەرمودەی خوا كە دەفەرموێ: {لِّتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ
حَوْلَهَا}(45). (46).. ئەم دەقە:
ü گێڕانەوەیەكی مێژویی نیە درابێتە پاڵ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم؛ بەڵكو
تێگەیشتنێكی تایبەتی پیاوێكە نزیكەی دوو سەدە پاش كۆچی دوایی پێغەمبەر صلی
الله علیه وسلم ژیاوە.
ü ناشیرینیەكی زۆر لە دەربڕینەكەدا هەیە: درۆیان كرد نەفرینی خوایان لێ بێت
(كذبوا علیهم لعنة الله)، ئەمە رێك نایەتەوە لەگەڵ ئەو دەم پاكی و رەوشت
جوانیەی لە ئالی پێغەمبەردا هەبووە؛ بەشێوەیەك ئەبێتە بەڵگەیەكی یەكلا بۆ
ئەوەی ئەم گێڕانەوەیە دابنرێ بە درۆیەكی هەڵبەستراو بەدەم (محمد بن علی
الرچا)ەوە.
ü شڵەژاوی و لاوازی ئەم لێكدانەوەیە دیار و ئاشكراترە لەوەی بەڵگەی لەسەر
بهێنرێتەوە؛ ئەو وای بۆ دەچێ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم 72 یان 73 زمانی
دەزانی!!
ü سەلماندنی ئەوەی واتای(الأمی) ئەو كەسەیە كە لە مەككەی ئومولقورا بێت
پێچەوانەیە لەگەڵ قورئاندا هەروەك دەفەرموێ: {أَفَتَطْمَعُونَ أَن
يُؤْمِنُواْ لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلاَمَ
اللّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُون
وَإِذَا لَقُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلاَ
بَعْضُهُمْ إِلَىَ بَعْضٍ قَالُواْ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ اللّهُ
عَلَيْكُمْ لِيُحَآجُّوكُم بِهِ عِندَ رَبِّكُمْ أَفَلاَ تَعْقِلُون
أَوَلاَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا
يُعْلِنُون وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ
أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّون}(47)؛ لێرەدا هیچ رێگەیەك نیە بۆ
گرێدانی (الأمیة) بە نیشتەجێ بون لە (مەككە) ی ئومولقورا؛ چونكە ئەوە وەسفە
بۆ بەشێك لەو جولەكانەی نەخوێندەوار بوون بەپێچەوانەی كۆمەڵێكی تریانەوە
كە خاوەنی زانست و زانیاری بوون(48)، هەروەها ئەم ئایەتە وەڵامی ئەو
كەسانەش دەداتەوە كە دەڵێن (ئومییەكان) ئەوانەن لە (نەتەوەی ئیسرائیل) نین.
ئەوەی خوێنەر توشی سەرسامی دەكات بریتیە لەوەی (زویمر) شتێك بەبەڵگە
دەهێنێتەوە كە هیچی لێ نازانێ! ئەو لە لەكەسێكی ترەوە دەگوازێتەوە كە پیاوێ
بەناوی (محمد بن محمد بن النعمان) (ساڵی 413ك.ك) كتێبێكی نوسیوە بۆ رەت
دانەوەی نەخوێندەواری پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم، بێ ئەوەی بزانێت ئەو
نوسەرە لە كەسە گەورەكانی تائیفەی شیعە بووە؛ شێوەی قسەكردنەكەی وەها لە
خوێنەر دەگەیەنێ ئەو نوسەرە سوننیە چونكە(زویمر) لە قسەكردنیدا سەبارەت بە
هەڵوێستی شیعە لە نەخوێندەواری پێغەمبەرەوە صلی الله علیه وسلم یەكسەر
دەگوازێتەوە بۆ بڕگەیەكی دواتر كە باسی(محمد بن محمد بن النعمان)ە!
دووەم: حاڵی(زویمر) لەم بابەتەدا وەك حاڵی ئەو كەسە وایە كە شاعیر وەسفی دەكات بەوەی دەڵێ:
(عَقَدَ الرِّهان، ودعا إلى نصر الحوافر بعدما قتل الحصان) (!)
گرەوی بردنەوەی كرد، بانگەشەی پشتیوانی لەئەسپ سوارەكان كرد پاش ئەوەی خۆی ئەسپەكەی كوشت!
ئەو بڕیاری داوە و(گرەو)ی كردووە نەرێی نەخوێندەواری پێغەمبەر بكات، پاشان
رایەڵەی پێگەیشتنی بچڕاندوە، كە بریتیە لە رچە و زنجیر بەندی هەواڵە
ئیسلامیەكان؛ چونكە هیچ رێگەیەكی تر لە ئارادا نیە بۆ گەیشتن بە ژیان نامەی
پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم بەدەر لە كتێبەكانی توراسی ئیسلامی!!
(زویمر) لەم دەروازەیەدا ئاژەڵەكەی سەر بڕیوە كە دەیگەیەنێ بە شوێنی مەبەستی، سەرەنجام بووەتە هۆی تیاچونی خۆیشی!
سێیەم: توێژینەوەكانی پاپای (لامنس) دەمارگیر و براكانی شتێكی بەدەر لەو
راستیانەی پێشكەش نەكردووە كە لە كتێبەكانی توراسی ئیسلامیدا هاتوون؛ بەڵكو
دەست وەردانێكی (كەرتوبڕین) و(پێوەنان) و(هەڵاوێردن)ێكی نادڵسۆزانەیان بۆ
حەقیقەت ئەنجام داوە، لەوەش سەیرتر ئەوەیە(زویمر) توێژینەوەكانی(لویس
شیخو)(49) دەكاتە بەڵگە سەرەڕای ئەوەی بە مردویی لەدایك بوون، لە رۆژی
ئەنجام دانیەوە تاوەكو ئەمڕۆ جێی پەسەندی نەبوون؛ خاوەنەكەی
مێژووی(هەڵگەڕاندووەتەوە) و(جوتەی) لە جوگرافیا داوە، دورگەی عەرەبی
لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەری خوادا -لە لاپەڕەی توێژینەوەكانی ئەودا- وەها
دەبینرێ قەڵایەكی گەورەی نەسرانییەكان بوبێت، هەروەك (ویلارد أوكستوبی)
Willard Oxtoby)) (50) دانی بەوەدا دەنێ كە :(كارەكانی لە ئەوروپادا
كەوتونەتە ژێر رەخنەی توندەوە)(51) ، (فلهاوزن) یش تەنها رێگەی بریتیە لە
بینینەوەی چەند سەرچاوەیەكی تر لە بری كتێبەكانی فەرمودە و ژیاننامەی
پێغەمبەر؛ ئەو رۆژهەڵاتناسەیە تاكە ئامرازی بریتیە لەو توێژینەوانەی
تایبەتە بەتێگەیشتنی زمانە سامییەكان؛ كە ئەوەش نایگەیەنێتە شتێكی وەها لەم
بوارەدا، (فستنفلد) (Wüstenfeld) پسپۆڕە لە زمانە رۆژهەڵاتییەكاندا و
زۆربەی دانراوەكانیشی بریتیە لە راستكردنەوە و تەحقیقی چەندین كتێبی
توراسی، ناوبانگی نیە لە هیچ بیردۆزێكی جیاواز و تایبەتدا بۆ خستنە رووی
جێگرەوەی نوێ بۆ خوێندنەوەی ژیاننامە پێغەمبەر درودی خوای لەسەر! كارەكە
لای(هوار) شاراوەترە؛ چونكە ئەو لەم بوارەدا تەنها توێژینەوەیەكی(كەشخە و
جوانی!) هەیە سەبارەت سەرچاوەی نوێی قورئانی پیرۆز(52) (!) كە -بەبۆچونی
ئەو- بریتیە لە شیعری(أمیة بن أبی الصلت)؛ ئەمەش بانگەشەیەكە رقنترین
عەرەبی دژ بە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بەرەوای نەبینیوە- بەڵكو بە
زەینیشیدا نەهاتووە-(أمیة) خۆیشی بانگەشە و ئیدیعایەكی لەو شێوەیەی
نەكردووە!! هەروەها ئەم رۆژهەڵاتناسە كۆمەڵێ شیعری بەراست داناوە كە
دراونەتە پاڵ (أمیة بن أبی الصلت) ی شاعیر كە مێژوو نوسانی ئیسلام پێیان
نەزانیوە- لەكاتێكدا ئەوان قەسیدەكانیان گواستووەتەوە-؛ ئیتر چۆن دەبێ ئەو
خەبەر و هەواڵانەی خودی مێژوو نوسان خۆیان پشكنیویانە و لە بێژەنگیان داوە
رەت بكرێتەوە، ئەگەر ئەمە تەنها بریتی نەبێت لە (هەوەس بازی) ئەم
رۆژهەڵاتناسە!
§ (زویمر) باس لەوە دەكات لە توراسی ئیسلامیدا (حرب بن أمیە) ئەو كەسە
بووە نوسینی هێناوەتە مەككە نزیكەی ساڵی 560ز، پاشان چەندین گێڕانەوە
دەهێنێت دەیسەلمێنێ خەڵكی مەككە نوسینیان زانیوە، زۆربەیان ئەو گێڕانەوانەن
كە سەبارەت بەو هاوەڵانەن كە لە كۆتاییەكانی سەردەمی مەككی یان سەرەتای
سەردەمی مەدینەدا نوسینیان دەزانی!
§ دەڵێ: (بێگومان سەركەوتن ئیسلام یارمەتی دەربوو بۆ بڵاوبونەوەی شارەزایی
سەبارەت بەنوسین، بەڵام ئیسلام سەرچاوە و دۆزەرەوەی نەبووە) (53)
§ باسی ئەوەی كردووە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بازرگان بووە؛ ئەمەشی كردووەتە بەڵگەی ئەوەی كە ئەو خوێندنەوە و نوسینی زانیوە.
§ كورتەی فەرمودەیەكی باسكردووە (عبيد الله بن مسلـم): (كان لنا غلامان
فكان يقرآن كتابـًا لهما بلسانهما، فكان النبـيّ صلّى الله عليه وسلّم
يـمرّ علـيهما، فـيقوم يستـمع منهما، فقال الـمشركون: يتعلـم منهما، فأنزل
الله تعالـى ما كذّبهم به، فقال: {لسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ
أَعْجَمِيٌّ وَهَـذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُّبِين}(54)
كە دەڵێ دوو غولاممان هەبوو كتێبێكیان بە زمانی خۆیان دەخوێندەوە، پێغەمبەر
صلی الله علیه وسلم بەلایاندا دەڕۆیشت، ئەوەستا و گوێبیستیان دەبوو،
هاوبەش پەیداكارەكانیش وتیان: لەوانەوە فێر دەبێت، خوای گەورەش ئەم ئایەتەی
داگرت بۆ بەدرۆخستنەوەیان و فەرموی: {لسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ
أَعْجَمِيٌّ وَهَـذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُّبِين}(55)
قسەكانی بەوە كۆتایی دێنێ كەدەڵێ:(لەوانەیە هونەری [خوێندنەوە و نوسین] لە
دوو هاوسەر لە هاوسەرەكانیەوە فێربوبێت مەبەستی[(عائشە) و(حفصە) خوایان لێ
رازی بێت و هەروەها لە باوكی ئەو دوانەشەوە].
§ پێشتریش گەیشتبوە ئەو بڕوایەی (توراسی ئیسلامی لەم بارەیەوە جێی متمانە نییە.)(56)
رەخنە:
یەكەم: ئەوەی كە هاتووە سەبارەت بەوەی كە یەكەم كەس(حرب بن أمیة) بوو
نوسینی هێنایە مەككە، ئەوە قسەی ئیخباریی و هەواڵ گەڕێنەرەوەكانە كەلە ش
ناكرێنە بەوێنێكی وەهادا ناكرێنە بەڵگە، هەر لەوانەوە گێڕانەوەی تریش لە
ئارادایە، لە هەموو ئەوانەشدا شتێكی پتەوی رچەداری ریزبەند لە ئارادا
نییە..
دووەم: ناتوانین پێچەوانەی ئەو قسەیەی(زویمر) بین دەڵێ:(بێگومان كشان و
سەركەوتنی ئیسلام یارمەتی دەربوو بۆ بڵاوبونەوەی شارەزایی سەبارەت بەنوسین،
بەڵام ئیسلام سەرچاوە و دۆزەرەوەی نەبووە) بەڵام ئەوە هیچ لە بارەكە
ناگۆرێت چونكە ئێمە لەخودی نەخوێندەواری پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم و
بڵاوی نەخوێندەواری لەناو خەڵكی مەككەی سەردەمی نەفامیدا پێچەوانەی ئەوین.
سێیەم: هەموو ئەوەی (زویمر) دەی گوازێتەوە نا گاتە ئاستی هەڵوەشاندنەوەی
ئەوەی عەرەب نەتەوەیەكی ئومی و نەخوێندەوار بوە و توانای نوسنیان نەبوە
هەروەك پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم باسی كردوە .. ئەسڵی نەخوێندەواریی
عەرەب بەوە هەڵناوەشێتەوە كە هەندێ لە تاكەكانی خوێندنەوە و نوسینیان زانی
بێت!
چوارەم: شارەزایی هەندێ لە مسوڵمانانی یەكەمین بە خوێندنەوە و نوسین نەی
گەیاندونەتە ئاستێك ئەو هەموو مەعریفەیە دەست خەن كە مونەسیرەكان دەیدەنە
پاڵ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم .. كەواتە ئەوە بەڵگە هێنانەوەیە بەشتێك
كە ناكرێتە بەڵگە، ئەو گێڕانەوانە باس لە چەند كەسێك دەكەن كە خوێندنەوەی
قسە و كۆپی كردن و نوسینەوەیان زانیوە و هیچی تر .. لێرەدا خوێندنەوەی
دوورو درێژ و گەڕانی نێو كتێبە بەناوبانگەكان لە ئارادا نییە!
پێنجەم: چۆن(كەلەپورێكی ئیسلامی پارێزراو) بێ كەڵك دەكرێت لەبەر ئەوەی
خەبەرێك گێڕراوەتەوە رچەیەكی گەیەنراوی نییە و بە دروست(صحیح)دانەنراوە؟!
چۆن(كەلەپورێكی ئیسلامی پارێزراو) بێ كەڵك دەكرێت لەبەر ئەوەی ئەو كەلەپورە
شتێكی پێچەوانەی ئەوانە سەلماندووە كە لە(كەلەپوری ئیسلامی پارێزراو) هەیە
لەوەی خوێندنەوە پێش(حرب بن أمیە) هەبووە؟!
وەڵامی ئەم دوو پرسیارە لەرەحمی نەخۆشی(وڕێنەی تاوانباركردنی ئیسلام)دا شارراوەتەوە!
شەشەم: پێغەمبەری خوا تەنها بۆ ماوەیەكی كورت بازرگانی كردووە، بەشێوەیەكی
رونیش ئەوەمان بۆ دەرنەكەوتووە ئەو بازرگانییەی پێغەمبەری خوا پیادەی
كردووە پێویستی بەوە هەبووە شارەزا بێت لە خوێندنەوە و نوسیندا ، بەڵكو لە
تێڕوانینی مێژوییەوە ئەوە نەسەلماوە ئەو بازرگانیەی خەڵكی مەككە پێی
هەستاون لە ناوخۆ و دەرەوەشدا پێویستی بە فێربونی خوێندنەوە و نوسین
هەبوبێت .. كەواتە ئەوە بەڵگە هێنانەوەیەكی(سوكەڵە) و(شل و شێواو)ە!
حەوتەم: فەرمودەكەی (عبيد الله بن مسلم): (كان لنا غلامان فكان يقرآن
كتابـًا لهما بلسانهما، فكان النبـيّ صلّى الله عليه وسلّم يـمرّ علـيهما،
فـيقوم يستـمع منهما.. الحديث) بەبەڵگە دانانرێ؛ لەبەر چەندین هۆكار:
(1) فەرمودەكە لە(عبید الله بن مسلم الحچرمی) گێڕراوەتەوە، ئەویش كەسێكە
ناكۆكی هەیە لەوەدا پلەی هاوەڵێتی هەبوبێ؛ فەرمودەناس(مغلطای)
لەكتێبەكەیدا (الإنابة إلی معرفة المختلف فیهم من الصحابة) لەبارەیەوە
وتویەتی:(عوبەیدوڵای حەزرەمی تابیعیەكە لە موعازی كوڕی جەبەلەوە گێڕانەوەی
هەبووە) (57)؛ بەم شێوەیە فەرمودەكە دەبێتە مورسەل و بەدروست دانانرێ!
(2) كەمی تەمەنی دوو غولامەكە(58) و ناعەرەبی بونی زمانەكەیان نەرێی ئەوە
دەكات ئەوان فەزڵ یان كاریگەرییەكیان لەسەر پێغەمبەری خوا هەبوبێت صلی الله
علیه وسلم.
(3) شێخ (ابن عاشور) وتویەتی:(لە مەكەدا غولامێكی رۆمی هەبوو كۆیلە-مولی- ی
عامری كوڕی حەزرەمی بوو بەناوی جەبر و شمشێری دروست دەكرد و ئینجیلی وەكو
گشتینەی نەسرانییەكان دەخوێندەوە لە نزای نوێژەكاندا ، گەورە سەركردەی
هاوبەش پەیداكاران ئەمەیان كردبوو بە شتێك بۆ شێواندنی خەڵكی، چونكە خەڵكی
مەككە زۆربەی نەخوێندەواربون وەهاشیان دەزانێ هەر كەسێك چەند وشەیەكی
لەبەركراو بخوێنێتەوە ئەگەر شێوێنراویش بێت، یاخود چەند پیتێك بنوسێ كە
فێری بووە، وەهایان دەزانی خاوەنی زانستە، كاتێكیش پێغەمبەر كەس و كار و
خەڵكەكەی خۆی لایان تێی كرد و دەنگیان لێی دابڕی لای ئەم غولامە دادەنیشت،
ئەم كوڕە لاوەش ئیسلام بونی خۆیی دەرخستبوو؛ قورەیشییەكانیش وتیان: ئەمە
موحەمەد فێری ئەو قسانە دەكات كە دەیڵێ.(59)
(4) ئەم دەقە هیچ پەیوەندییەكی نییە بە شارەزا بونی پێغەمبەری خوا بە خوێندنەوە و نوسینەوە.
هەشتەم: ئەگەر پێغەمبەری خوا كۆچی دوایی كردبێت و عائیشە خوای لێ رازی بێت
تەمەنی 18ساڵ (بە پێی هەندێ توێژینەوە لەكاتی هاوسەرگیریدا لەو تەمەنەدا
بوە-فاتح) بوبێت(60)؛ ئەی كەی لێیەوە فێربوو، لەكاتێكدا دابەزینی قورئان
پێنج ساڵ پێش لەدایكبونی ئەو بووە؟!! هەروەك كەی لە حەفصەوە فێربوو،
لەكاتێكدا لە ساڵی سێی كۆچیدا مارەی كردووە(61)، هەروەك ئەویش- خوای لێ
رازی بێت- ئەو بانگەشەیەی نەكردووە، هیچ كەسیش شتی وەهای نەداوەتە پاڵی
لەكاتێكدا نەیارانی لە مەڵاسدا بون بۆی، هەروەك شتی وەها لە هیچ یەك لە
گێڕانەوە صحیح یا لاواز یا هەڵبەستراوەكانیشدا نەهاتووە؟!!
نۆیەم: لە دیارترین شتێ كە خوێنەر سەرنجی دەدات دەربارەی ئەو شاهێدییانەی
(زویمر) هێناوێتی ئەبینێت زۆربەیان گواستنەوە نین لە كتێبە
بنچینەییەكانەوە، بەڵكو كۆپی كردنە لە كتێبی مونەسیرو/رۆژهەڵاتناسەكانەوە!
هەر بۆیە دەبینی (زویمر)ی –سەركردەی مونەسیرە ئەكادیمییەكان- دەكەوێتە
هەڵەی(ساردو سڕەوە) بۆ نمونە دەڵێ: (نجد ژكرًا ڵابی العباس، عم محمد، وقد
ترك وراوه حمل جمل من المخطوطات) ( باسێكی ئەبو عباس دەبینین كە دوای خۆی
باری وشترێك دەسنوسی بەجێ هێشتووە) پاشان ئاراستەت دەكات بۆ كتێبەكەی(مویر)
(The Mohammedan Controversy, Biographies of Mohammed) لاپەڕە (114)؛ كە
ئەمەش ئاراستەكردن و ناردنە كارێكی (نا ئەكادیمییە) ولەسەر رێگەی(هەوەس
بازییە) كە دەتنێرن بۆ بۆ سەرچاوە نارەسەنەكان- نەك لەبەر بێ توانایی-،
بەڵكو هەندێ جار ئاراستەت دەكەن بۆ شتێك كە ئەسڵەكەی دیار نیە، بە گەڕانەوە
بۆ كتێبەكەی(مویر) دەبینین (مویر) بۆ سەرچاوەی قسەكەی نامانگەڕێنێتەوە بۆ
هیچ ئەسڵێك ، دەڵێ: ((نجد ذكرًا لابن عباس (عم محمد) وقد ترك وراءه حمل جمل
من المخطوطات))(62).. سەرنج دە(زویمر) –مونەسیری دەمارگیر- تەنانەت بە
جوانیش لەو سەرچاوەیەوە نەقڵ كردنەكەی ئەنجام نەداوە كە سەرچاوەكە خۆیشی
ئاراستەمان ناكات بۆ ژێدەرێك؛ هەستی بەوە نەكردووە مەبەستی
قسەكردنەكەی(مویر) ابن (العباس)ە كە كوڕە مامی پێغەمبەرە صلی الله علیه
وسلم؛ بەڵام ئەو كارێكی كردووە قسەكە سەبارەت بە خودی عەباس بێت! ئایا بەم
شێوە (سوربونە) و ئەو (وردەكارییە) بە فیڕۆ دراوەوە، دەكرێ سەبارەت بە
ئیسلام بنوسرێت؟!
§ (زویمر) دەپرسێ: ئەگەر ئەوەی رابورد، دروست بێت- منیش دەڵێم(وەها نییە
وەكو بۆی چوی!)-، كەواتە هیچ هۆكارێك نییە بۆ ئەوەی موحەمەد بە نەخوێندەوار
ئەژمار كەین جگە لە(1) هاتنی وشەی(أمی) لە قورئاندا، كە پەیوەستكراوە بە
ئەوەوە، (2) فەرمودەی سەرەتای وەحی كە جبریل بە پێغەمبەر صلی الله علیه
وسلم دەڵێ: بخوێنە: (اقرأ!)؛ پیغەمبەریش صلی الله علیه وسلم وەڵام
دەداتەوە: من خوێندەوار نیم(ما أنا بقارئ!). پێشتر وەڵامی ئەوەمان دایەوە
كە سەبارەت بە دەربڕینی(أمی) بوو لە قورئاندا، دواتر وەڵامی ئەو گومان و
دوودڵیانە دەدەینەوە كە سەبارەت بە واتای(قرأ) وروژێنراون لە فەرمودەی
سەرەتای هاتنی سروش و وەحی و لەو برگەیەی(زویمر) گومانی دەخاتە سەر سەبارەت
بە واتای ئەم وشەیە.
§ (زویمر) بانگەشەی ئەوە دەكات كە مەبەست لە (اڵامیة) ئەو كەسانەن كە بەنو
ئیسرائیلی نین و سەر بە نەتەوەیەكی ترن، ئەم وشەیەش بەرامبەرە بە وشەی
(جویم)، زانایانی زمان و فەرهەنگی عەرەبیش ئەم شایەتییەی بۆ دەدەن، پێشتر
ئەم بانگەشەو ئیدیعایەی هەڵوەشێنرایەوە.
§ (زویمر) ئایەتی {لاَّ يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُون}(63)، و چیرۆكی
مسوڵمان بونی عومەری كردووەتە بەڵگە كە تیایدا هاتووە: لای خوشكەكەی عومەر
بەشێك لە قورئان هەبوو لە چەند لاپەڕەیەكدا؛ بۆ ئەوەی بڵێ لەوانەیە ئەو
قورئانە نوسراوە دەسنوسی موحەمەد بوبێ!
رەخنە:
یەكەم: ئێمە ناڵێین هەندێ لە قورئانی پیرۆز لە ژیانی پێغەمبەری خوادا
نوسرابوو، بەڵكو دەڵێین هەر هەموو قورئان نوسرابویەوە، لەگەڵ ئەوەشدا
سەرسام دەبین بەوەی سەۆكی بەگاوركردن و تەنسیر شتێك بكاتە بەڵگە كە نابێتە
بەڵگە بۆ نوسینەوەی بەشێك لە قورئانی پیرۆز؛ چونكە ئەو ئایەتەی هێناوێتی
كە بەدوایدا دەچیت سەبارەت بە فریشتە پاكەكانە و ئەو صوحوفەی لە
بەردەستیاندایە پەیوەست نیە بەو قورئانەی لەبەردەستی هاوەڵاندا بووە(64)،
بەڵام ئەو بەسەرهاتە بەناوبانگەی مسوڵمان بونی عومەر، كە تیایدا هاتووە
عومەر چووە بۆ ماڵی خوشكەكەی كە مێردەكەی و یەكێك لە هاوەڵان لەوێ بوون،
سەحیفەیەكیان لەبەردەستا بوو سورەتی(طه) تیانوسراوە، هەروەها باس لەوەش
دەكرێت عومەر داوێتی لە مێردی خوشكەكەی و دواتر پەشیمان بووەتەوەو
ویستویەتی لەو سەحیفەیە بخوێنێتەوە بەڵام خوشكەكەی قبوڵی نەكردووە چونكە
هاوبەش پەیداكەرێكی پیسە مەگەر خۆی بشوا و پاك ببێتەوە؛ كاتێك خۆی پاك
دەكاتەوە و دەیخوێنێتەوە دەچێت بۆ لای پێغەمبەرو مسوڵمان دەبێت، ئەم چیرۆك
وبەسەرهاتە رچەكەی صەحیح نیە(65) ببینە بێ توانایی مونەسیرەكان بەرەو
كوێیان دەبات؛ سەركردەكەیان ناتوانێ شتێكی دروستی وەها بسەلمێنێ كە چەندین
بەڵگەی دڵنیابەخش هەن بۆ سەلماندنی!
ئەو هەڵهێنجانەیشی كردویەتی سەبارەت بەوەی سورەتی نوسراو هەبووە؛ ئەوە
بەڵگە هێنانەوەیەكی سەیر و سەمەرەیە، لەكاتێكدا دەزانین(زویمر) دان بەوەدا
دەنێ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم نوسەری هەبووە و هەرچ شتێكی ویستبێت
بۆیان نوسیوە!؟
دووەم: لەو كارە خراپانەی (زویمر) لە كاتی گواستنەوەی واتای وشەی(أمی)
هێناوێتی، قسەیەكێتی كە دەڵێ لە تەفسیری ناسراو بە(خازن) (the commentary
called al-khazin) سەبارەت بە تەفسیری ئایەتی 19 لە سورەتی ئال عمران،
وەها و وەها وتراوە .. بەڵام ئێمە دەزانین كە(خازن) بریتیە لە(نازناو)ی
خاوەنی تەفسیرەكە و پێی بەناوبانگ بووە، ناسرانی بەو نازناوە بۆ ئەوە
دەگەڕێتەوە ئەمینداری كتێبخانەی دیمەشق بووە، ناوە راستەقینەكەی
(علاءالدین علی بن محمد بن إبراهیم البغدادی)ەو ناوی تەفسیرەكەشی: (لباب
التأویل فی معانی التنزیل)(66)ە، ئەو دەقەی كە هێناوێتی لە تەفسیری ئایەتی
157ی سورەتی ئەعرافدایە(67)، لەگەڵ ئەوەی نەقڵێكی تەواوو حەرفی نەكردووە
كەچی خستویەتیە نێوان نیشانەی دوو كەوانەییەوە! .. ئایە بەڕاستی زویمەر
چاوی بەم تەفسیرە كەوتووە و خوێندویەتییەوە؟!!
§ (زویمر) دانی بەوەدا ناوە كە مەسەلەی نەخوێندەواریی پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم جێگەی جیاوازییە لە نێوان رۆژهەڵاتناساندا؛ بە نەرێ و ئەرێ
كردنیەوە.
§ لە(نولدكه) ی رۆژهەڵاتناسەوە دەگوازێتەوە كە وشەی ئومی لە قورئاندا وەك
بەرامبەرێك بۆ خاوەن كتێبەكان بەكار هاتووە، بۆ زانیاریش خودی نۆڵدكە
نەیتوانیوە ئەو بابەتە یەكلا بكاتەوە؛ بە بیانوی ناتەبایی گێڕانەوە
ئیسلامییەكان. پێشتر وەڵامی ئەم ئیدیعایەم دایەوە.
§ (زویمر) پوختەی توێژینەوەكەی (نولدكه)؛ دەگوازێتەوە كە بریتیە لە: (1)
پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم نەتەوەكەی خۆی دەخەڵەتاند و فێڵی لێ دەكردن
بەوەی وەهای پیشان دەدان كە ناتوانێ بخوێنێتەوەو بنوسێت، بەڵكو هەندێ
نوسەریشی هەبوو ئەو نامانەیان بۆی دەخوێندەوە كە بۆی دەهات، لەبەر هەمان
مەبەست. (2) پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆی نەڕەخساوە چاوی بكەوێت بە
سیفرە پیرۆزەكانی نەسرانیەكان. (3) پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم ئەو
كەلەپورە زارەكیە یەهودی- نەسرانیەی بەكار هێناوە كە لە نێوان نەتەوەكەیدا
دەماو دەمی پێ دەكرا.
§ (زویمر) ئەو تۆمەتە دەگوازێتەوە كە كافرەكان دەیان دایە پاڵ پێغەمبەر صلی
الله علیه وسلم و لە قورئانیشدا هاتووە: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ
هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ
فَقَدْ جَاؤُوا ظُلْمًا وَزُورًا وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ
اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً}(68)، هەروەها
دەمان نێرێت بۆ بینینی سورەتی نەحل ، ئایەتی (105)، پێ دەچێت مەبەستی
ئایەتی (103) بێت: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا
يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِّسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ
وَهَـذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُّبِين}، پاشان كۆمێنتی لەسەر دەدات بەوەی
دەڵێ لەراستیدا موحەمەد صلی الله علیه وسلم وەڵامی هیچ یەك لەو دوو تۆمەتەی
نەداوەتەوە بەوەی بڵێ خوێندنەوە و نوسین نازانێت.
§ كۆمەڵێك گێڕانەوەی بەبەڵگە هێناوەتەوە كە بریتین لە:
ü فەرمودەی: ((ألق الدواة، وحرف القلم، وانصب الباء، وحسن الله، ومد الرحمن الرحيم))
ü فەرمودەیەك (ابن أبی شیبە) گێڕاویەتییەوە: ((ما مات النبي حتى كتب وقرأ.
سمعت أشخاصًا أكدوا ذلك.))(69)، پاشان دەڵێ ئەگەر ئەم ئەسەرە صەحیح بێت
پێویستە گرنگیەكی گەورەی پێ بدرێت، چونكە (ابن أبی شیبە) ساڵی 105ی ك. كۆچی
دوایی كردووە.
ü ئەوەی (مویر) رۆژهەڵاتناس داوێتیە پاڵ (الواقدی) كە پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم لە خوارەوەی سەحیفەی ئاشتەوایی حودەیبیەوە قسەیەكی خۆیی
نوسیكلامًا من عنده.
ü ئەو فەرمودەی پێغەمبەر الرسول صلی الله علیه وسلم لەو نەخۆشییەی گیانی سپارد: ((هلمّ أكتب لكم كتابًا لن تضلوا بعده.))
ü فەرمودەی سەرەتای سروش و وەحی و قسەی جبریل بۆ پێغەمبەر صلی الله علیه
وسلم: (اقرأ)، وەڵامی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم: (ما أنا بقارئ)؛
(زویمر) ئیدیعای ئەوە دەكات ئەم دەقە تەنها بریتیە داڕشتنێكی عەرەبیانەی
دەقێكی سفر التكوین 12/8 لەگەڵ گرێدانی بە تكوین 4/26، هەروەك (ابن إسحاق)
و(البغوی) و(البیضاوی) جگە لەوانیش ئەم ئەم روداوە تەنها بە خەوێك دادەنێن!
(زویمر)ئەوەش زیاد دەكات كە ئەو قسەیەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم: (ما
أنا بقارئ!) واتای ئەوە نییە كە ناتوانێ بخوێنێتەوە بەڵكو ئەوە دەگەیەنێ:
من ئێستا ناخوێنم: (أنا لا أقرأ اڵان!).
§ روداوی ئاشتەوایی حودەیبیە و ئەوەی لە فەرمودەی سەرەتای وەحییدا
هاتووە(كە وەرەقەی كوڕی نەوفەل) ئینجیلی خوێندوە دەكاتە بەڵگە، پێشتر
وەڵامی ئەو دوو گومانەمان دایەوە.
§ هەوڵی داوە خوێنەر وا تێ بگەیەنێت واقعی دورگەی عەرەبی ئەوەی خواستووە
وەرگێڕانێكی عەرەبیی كتێبی پیرۆز هەبوبێت؛ لە بەربونی نەسرانییەكان لە
بەشێكی ئەوناوچەیدا، ئەوەش بانگەشەیەكە بە ویستی خوا دواتر بە دورو درێژی
لەم كتێبەماندا وەڵامی دەدەینەوە
رەخنە:
یەكەم: گومان بردنی ئەوەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم فرت و فێڵی لە
نەتەوە و قەومەكەی خۆی كردبێت، وەهای بۆ دەرخستبێتن نەخوێندەوارە و ناتوانێ
بخوێنێتەوە و بنوسێت، پشت نابەستێت بە هیچ بەڵگەیەكی نەقڵی و پشت ئەستوریش
نیە بە هیچ ئیشتیباهێكی عەقڵی، بەڵكو ئەوە دەربری بارێكی نەخۆشییە لە
دەرونزانیدا پێی دەوترێت راڕایی سەپێنراو(الوسواس القهری)
(Obsessive–compulsive disorder)، ئەوە نەخۆشیەكە زۆرجار توشی
رۆژهەڵاتناسەكان دەبێت و پاڵیان پێوە دەنێت بۆ گەڕان بەدوای هەموو
شیمانەیەك- بێ ئەوەی بڕواننە لاوازی یا بێ كەڵكییەكەی-تاوەكو رەبانیەت و
خوایی بونی قورئانی پیرۆزی پێ رەت بكەنەوە(70)؛ ئێمە ئەگەر دەرگا بخەینە
سەرپشت بۆ هاو وێنەی ئەم گریمانانە؛ ئەوە لە جیهانی مرۆڤدا شتێك نامێنێتەوە
پێی بوترێ(دڵنیایی) و ( راستەقینە)؛ هەموو(شتێك) شیمانەی ئەوەی لێ دەكرێت
لەسەر (بون و پێكهاتە)ی خۆی نەبێت؛ تا ئەگاتە ئەوەی لە چۆڵەوانی و بیابانی
(نازانم خوازیدا) رەشماڵی لێ بخەین..
پرسیاری (جیددی) ئەوەیە: ئایا لە ژیاننامەی پێغەمبەردا صلی الله علیه وسلم
شتێك هەیە دەرگای ئەوە بخاتە سەرپشت كە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم توانای
خۆی لە رووی خوێندنەوە و نوسینەوە لە هاوەڵانی بشارێتەوە؟!! وەڵامیش
ئەوەیە: لە ژیاننامەی پێغەمبەردا شتێكی بەو شێوەیە نیە!
دووەم: نرخ و بەهای ئەو هەموو (بەڵگانە) چی دەبێت كە (زویمر) دەیخاتەڕوو لە
بەرژەوەندی ئەو بۆچونەی كە دەڵێ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم خوێندنەوە و
نوسینی دەزانی و بە ئامادەبونی هاوەڵانیشی ئەوەی دەكرد، ئەگەر پێغەمبەر صلی
الله علیه وسلم (لەگەڵ ئەوەشدا) زانیاری و شارەزایی خۆی لە رووی خوێندنەوە
و نوسینەوە لە هاوەڵانی شاردبێتەوە؟!!
سێیەم: زۆربەی ئەوانەی پێغەمبەریان بەوە تۆمەتبار دەكرد كەلای خۆیەوە
قورئانی هەڵبەستووە، پاشتر مسوڵمان بون و فەتحی وڵاتانیان دەكرد .. چۆن
بیروباوەڕەكەیان ئەو تۆمەتە كۆنەی نەسڕییەوە كە بۆ پێغەمبەریان
هەڵابەستبوو؟!
چوارەم: ئەو ئایەتەی كە (زویمر) گواستویەتییەوە، هەر خودی ئایەتەكە
بانگەشەكەی رەت دەكاتەوە و وەڵامی دەداتەوە {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا
إِنْ هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ
فَقَدْ جَاؤُوا ظُلْمًا وَزُورًا وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ
اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاً}(71) .. ئەم
ئایەتە باش خوێندنەوە ناداتە پاڵ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم چ جای ئەوەی
باش نوسی بداتە پاڵ، ئەم ئایەتە ئەوەمان پێ رادەگەیەنێ كە هاوبەش
پەیداكاران بە پێغەمبەریان وتووە: ئەوەی لە قورئانەكەیدا هاتووە بۆی
نوسراوەتەوە(اكتتب)؛ ئەو نەینوسیوە، بەڵكو بۆی نوسراوەتەوە. هەروەك چۆن
ئایەتەكەی سورەتی نەحل هیچ پەیوەندیەكی نیە بە تۆمەتی شارەزایی پێغەمبەری
خوا بە خوێندنەوە و نوسین؛ تۆمەتێك كەلەم ئایەتەدا باسی كراوە لەسەر ئەو
بۆچون و گومانەیە كە گوایە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم (گوێ بیست) و
(گوێگر)ی عەجەمییەك بووە كە بە زمانێكی نامۆ و بیانی دەدوا نەك ئەوەی
خوێندنەوە یان نوسین بداتە پاڵا پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم.
پێنجەم: كافرەكانی مەككە پێغەمبەریان بە(خوێندنەوەی وشەكان و هۆنینەوە و
ریزكردنیان) تۆمەتبار نەدەكرد، بەڵكو دەیانویست شارەزایی(بەدەست هاتوی) ئەو
سەبارەت بەوەی لە كتێبە پیرۆزە پێشینەكاندا هاتووە بسەلمێنن؛ هەر بۆیە بە
وەڵامێكی دەمكوتكاری قورئانی كە گونجاوە لەگەڵ ناوكۆی روداوەكاندا رەت
دەدرێنەوە {وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن كِتَابٍ وَلاَ تَخُطُّهُ
بِيَمِينِكَ إِذًا لارْتَابَ الْمُبْطِلُون}(72).. پێغەمبەری خوا صلی الله
علیه وسلم كتێبە پێشونەكانی نەدەخوێندەوە، هیچ كەسیش ئاگاداری ئەوە نەبووە
بەدەستی خۆی شتێكی لەو شێوەی نوسیبێتەوە .. كەواتە ئەوەی لەقورئاندا هاتووە
سەبارەت بە هەواڵی رابردووان و پێشینان تەنها بریتیە لە سروش و وەحیەكی
پەروەردگاری جیهانیان.
شەشەم: فەرمودەی: ((ألق الدواة، وحرف القلم، وانصب الباء، وحسن الله، ومد
الرحمن الرحيم)) بۆتەی مەرەكەبەكە بگرە و قەڵەمەكە هەڵسوڕێنە و بائەكە نەسب
كە و الله ەكە جوان كە و مەد بدە بە الرحمن الرحیم. فەرمودەیەكی لاوازە و
لە رچەكەیدا كەسانێكی تیایە ناسراون نین بەوەی هەڵسەنگێنرابن،
هەروەها(الولید بن مسلم) تیایە كە كەسێكی سەرلێشێوێنەر(مدلّس)ە لە
گێڕانەوەی فەرمودەدا و لە نێوان (مكحول) و(معاویە) بچڕانێك هەیە(73) ،
پێشەوا ئیبنوحەجەر لە بارەی ئەم فەرمودەیەوە فەرمویەتی: پڕوپوچ
(باطل)ە.(74)
حەوتەم: فەرمودەی(ابن أبی شیبە) كە دەڵێ پێغەمبەر كۆچی دوایی نەكرد تا خوێندیەوە و نوسی:
1- لاواز ضعیف؛ (مجالد بن سعد بن عمیر الهمدانی) ی تێدایە، پێشەوایانی
پیاوناسی(علم الرجال) ی وەكو (ابن معین) و(یحیی القطان)...(75) بە لاوازیان
داناوە.
2- (ابن أبی شیبە) ساڵی 235ك نەك 105ك كۆچی دوایی كردووە، كە یەكێكە لە
پێشەوا بەناوبانگەكانی فەرمودە، بەڵكو نازناوی پێشەوای فەرمودەناسان (إمام
الحفاظ)ی پێ دراوە؛ چۆن دەبێت مونەسرێك كە ژیانی تەرخان كردووە بۆ
توێژینەوەی ئیسلام بێ ئاگا بێت لە هەواڵی ئەم پێشەوایە؟!!
3- ئەوە (ابن أبی شیبە) نەبووە –لەبارەی ئەم ئەسەرە- ەوە وتبێتی خەڵكی
تەئكیدیان لەوە كردوەتەوە كاتێ كە پێغەمبەر كۆچی دوایی كرد صلی الله علیه
وسلم خوێندنەوە و نوسینی دەزانی، بەڵكو ئەوە لەگێڕانەوەی(الشعبی) دا هاتوە-
كە دەڵێن ساڵی 104ك مردووە!
4- تەنانەت ئەگەر گریمانەی راستی ئەم گێڕانەوەیە بكەین بۆ لای (الشعبی)
لەگەڵ ئەوەشدا هەر بەهەند وەرناگیرێ، چونكە گێڕانەوەیە لە كەسانێكی ون و
نەناسراو، بەمەش لای زانایانی فەرمودە بەكۆی دەنگ كاری پێ ناكرێ و بە
لەكارخراو دادەنرێ. (البیهقی) ئەم فەرمودەیە تەخریج دەكا و لەبارەیەوە
فەرمویەتی:(ئەمە فەرمودەیەكی بچڕاوە، لە گێڕەرەوەكانیدا كەسانی لاوا زو
نەناسراو و شوێن بزری تیایە) (76)
هەشتەم: (زویمر) ئاراستەی نەكردوین بۆ سەرچاوەی گێڕانەوەكەی(الواقدی)،
تەنها بەوەندە وازی هێناوە ئاماژەی داوە(مویر) ئەو زانیارییەی باسكردووە لە
پەراوێزی كتێبەكەیدا بێ ئەوەی ناوی كتێب ولاپەڕەی مەبەست دیاری بكات!
بەسەیركردنی ئەو كتێبانەی(مویر) نوسیونی دەردەكەوێت شوێنی ئیحالەكراو
بریتیە لە بەرگی سێیەمی زنجیرەی ژیانی موحەمەد(حیاە محمد): (The life of
Mahomet and History of Islam, to the era of the Hegira)، لاپەڕە34، ئەویش
لەوێدا باس لەوە دەكات كە لە (سكرتێر)ەكەی واقدی وەرگرتوە(!)؛ مەبەستی
قوتابی و نوسەری واقدی (ابن سعد)ە، بەسەیركردنی كتێبی(الطبقات)ی (ابن سعد)،
بینیمان گێڕانەوەكە لە واقدییەوە نییە(77)؛ (زویمر) تەنانەت لە ئیحالەكەی
(مویر) نەگەیشتووە كە گێڕانوەكەی داوەتە پاڵ (سكرتێر) ی (واقدی) نەك خودی
(واقدی) خۆی!!
گێڕانەوەكەی(ابن سعد) دەڵێ: (پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم لە خوارەوەی
كتێبەكە نوسی: ئێمەش هەمان ئەو مافانەمان هەیە كە ئێوە هەتانە لەسەرمان) ..
كردنە بەڵگەی ئەمەش لە چەندین روەوە پەسەند ناكرێت و رەت دەكرێتەوە.
1- ئەوەی نوسراوەكە دراوەتە پاڵ پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم واتای ئەوەی
نییە خۆی بەشەخسی بەو كارە هەستاوە هەروەك لە رووی هەشتەمی رەت دانەوەكەدا
ئاماژەی پێ دەدەین.
2- دەقی وتراوی ئەم فەرمودەیە پێچەوانەیە لەگەڵ ئەوەی لە فەرمودە
صەحیحەكاندا هاتووە لەوەی مەرجەكانی گرێ بەستەكە هەمان مافی نەدابوو بە
مسوڵمان و هاوبەش پەیداكارەكان وەك یەك، ئەوە سەلماوە كە دەبوو مسوڵمانان
هەموو ئەو كەسانە بگێڕِنەوە كە دەهاتنە لایان و مسوڵمان دەبون، بەڵام مەرج
نەبوو قورەیش ئەو مسوڵمانانەی بگەڕێنێتەوە كە دەچونەوە ناویان(78).
3- فەرمودەكە لاوازە لە رووی رچەوە، مورسەلە لەسەر عیكریمەی هاوپشتی-مولی- ئیبنوعەباس.
لەو وتانەی مایەی(سەرسوڕمان)ە و پێشەوای مونەسیرەكان لە رێ خۆشكەریی ئەم
گومانەدا وتویەتی:(سەبارەت بەوەی پەیوەستە بەو رێككەوتنەی لە نێوان موحەمەد
و قورەیشدا بەدی هات و ناسراوە بە بەیعەتی ریزوان بیعە الرضوان oath of
Ridhwan) ...) ( (79) بڕوانە چۆنە (ساردوسڕانە) خۆی بە زانا دەردەخا و
تاوەكو قەناعەت بە خوێنەران بهێنێ كە شارەزا و ئاگاداری وردەكارییەكانی
سیرەو ژیاننامەیە، بەڵكو تەنانەت زۆرێك لەو هەواڵانە بەوشە عەرەبیەكەی
دەزانێت!؟ لەگەڵ ئەوەی(بیعە الرضوان) بریتی نیە لە (صلح الحدیبیة)؛ ئەوەی
لە نێوان پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم و قورەیشدا رووی دا ( ئاشتەوایی
حودەیبیە) بوو، بەڵام (بەیعەتی ریزوان) لەنێوان پێغەمبەر صلی الله علیه
وسلم و هاوەڵاندا بوو بۆ شەڕكردن لەگەڵ هاوبەش پەیداكاران پاش ئەوەی هەواڵی
كوشتنی(عوسمانی كوڕی عەففان)یان پێ گەیشت ئەو كاتەی چوبوو بۆ مەككە تاوەكو
هەواڵ بە گەورەو سەركردەكانیان بدات كە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم نیازی
عومرە كردنی هەیە(80)..
ئەم رێ و شێوازە خۆ بەزانابینیە(وشك و برینگە-الاجدب) لای مونەسیرە
ناعەرەبەكان شتێكی باوو زانراوە، چەندین نمونەی(ناپەسەند) وشێوەی(نامۆ)م لێ
بینیون؛ بەتایبەت كاتێ دەیانەوێت قەناعەت بیانیەكانی تر بكەن بەوەی عەرەبی
بەباشی دەزانن؛ بەوەی چەند وشەیەك لەدەمیان دەردەچێت و خۆ بە شارەزای و
سواری مەیدان دەزانن، بەڵام وەستای قسان و كۆڵەواری دەستانن لەم بوارەدا.
....- لا أراك الله (مطحونًا)- قد لفظتها أرحام المعاجم .. ومن شابه
((زويمر)) فما ظلم!
نۆیەم: ئەو فەرمودەیەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم كەلە نەخۆشی مردنیدا
فەرموی: هەستن نوسراوێكتان بۆ دەنوسم لە دوای خۆم سەرلێ شێواو نەبن.
((هلمّ أكتب لكم كتابًا لن تضلوا بعده.)) فەرمودەیەكی صحیحە و لە بوخاری و
موسلیم و جگە لەوانیش هاتوە، لە هەمان فەرمودەدا هاتووە پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم بەهۆی زۆری غەڵبەغەڵبی هاوەڵانی دەور و پشتیەوە خوایان لێ رازی
بێت هیچ شتێكی نەنوسی. زویمەر خۆیشی رەدێكی جوانی ئەم گومانە دەداتەوە دوای
ئەوەی قسەكە لە نۆڵدكەی رۆژهەڵاتناسەوە دەگوازێتەوە و دەڵێ: وشەی(كتب)
هەندێ جار لای عەرەب بە واتای(أملی)(بەسەردا خوێندنەوە) دەگەیەنێ (81)..
بێگومان هەر ئەوە واتا دروستەكەیە بە دەلالەتی سیرەی پێغەمبەر صلی الله
علیه وسلم خۆی، پەیامبەر چەندین نوسراوی ناردووە بۆ پاشاكان، هەر خودی
نوسەرانی ژیاننامە و سیرە باسیان لەوە كردووە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم
چەندین نوسەری هەبووە نامە نێردراوەكانیان بۆ نوسیوە ..
دەیەم: دەقی تەكوین 12/8 (پاشان لەوێوە چوو بۆ شاخەكە لە رۆژهەڵاتی بەیت
ئیل (ماڵی خوا-وەرگێڕ)و دەوارەكەی هەڵدا. لە رۆژئاواشەوە ماڵێكی تری خوای
لێ بوو. لەوێدا سەربڕگەیەكی بۆ پەروەردگار بنیات نا و بەناوی پەروەردگارەوە
پاڕایەوە (ثم نقل من هناك إلى الجبل شرقي بيت إيل ونصب خيمته. وله بيت إيل
من المغرب وعاي من المشرق. فبنى هناك مذبحا للرب ودعا باسم الرب).
دەقی تەكوینی4/26 (هەروەها شیس كوڕێكی لابوو كوِڕی فەدعا ناوی ئەنوش بوو.
ئەو كاتە دەستی بەوەكرد بە ناوی پەروەردگارەوە بانگ بكات. ((ولشيث أيضا ولد
ابن فدعا اسمه أنوش. حينئذ ابتدئ أن يدعى باسم الرب) منیش دەڵێم:
(1) هیچ پەیوەندییەكی ناوكۆیی و سیاقی لە نێوان ئەم دوو دەقەو روداوی
سەرەتای وەحی دا نیە لە ئەشكەوتی حەڕا، ئەمەش كارێكە پێویستی بەبەڵگە
هێنانەوە نیە چونكە كەسی بەرامبەری جیاواز(المخالف) بەڵگەی پێچەوانەی ئەمەی
نەهێناوەتەوە و بەڵگەش لەسەر كەسێكە كە ئیدیعای شتێك دەكات-(البینة علی من
ادعی)!!
(2) زویمەر – وەك بەشوێنداچونێكی رۆژهەڵاتناس(هیرشفیلد)- وێڵی گەڕانە
بەدوای بینینەوەی هاوشێوەییەكی وشەییانەی نێوان ئەوەی لە سیفری تەكوین و
ئەوەی لە دەقی فەرمودەی سەرەتای وەحیی دا هاتووە، بێ ئەوەی هاوشێوەییەكە
روون بكاتەوە، چونكە زویمەر تەنها بەرك دوورێكە كە سەرقاڵیەكی زۆری لەگەڵ
پینەكردندا هەیە، سەرگەرمی كۆكردنەوەی گومانەكانە بێ ئەوەی لێیان تێ بگا!
رون و ئاشكرایە(هیرشفیلد) بنەچە عیبرییەكەی ئەوەی لە سیفری تەكویندا هاتووە كردووەتە بەڵگە:
تكوین 12/8: (بەناوی پەروەردگارەوە بانگی كرد)(ودعا باسم الرب)، بنەچە عیبرییەكەی (ויקרא בשם יהוה) (ۆیقرا بشیم یهوه).
تكوین 4/26: (بەناوی پەروەردگارەوە بانگی دەكات) (یدعی باسم الرب)، بنەچە عیبرییەكەی (לקרא בשם יהוה) (لِقْرو بشیم یهوه).
پێ دەچێ ئەو تەڵەپوشەی(هیرشفیلد) خۆی پێوە هەڵواسیوە فرمانی(קרא) (قارا)
بێت كە وەها گومان دەبات هەمان فرمانی(قرأ) بێ كە لە روداوی سەرەتای وەحیی
دا هاتووە .. بەڵام مەسەلەكە وەها نیە و ئەو (تەڵە پوشە) تەنها سەرابێكە و
هیچی تر؛ لەراستیدا ئەو وشە لە عیبری كیتابیە واتای(قرأ) ناگەیەنێت وەك لە
زمانی عەرەبیدا هاتووە تەنها لە چەند شوێنێكی سنورداری عەهدی قەدیمدا
نەبێ، واتا زۆر باوو بەكارهێنراوەكەی (نادی) و(دعی)(82) یە، لەو دوو دەقەی
سیفری تەكویندا واتای دووەم زیاتر مەبەستە هەروەك ئاماژەمان پێی دا،
بەبەڵگەی ناوكۆ(سیاق) و شاهێدی هەموو وەرگێڕانەكان ..
لەڕاستیدا هیچ پەیوەندیەكی سیاقی و زمانەوانیی لە نێوان سیفری تەكوین و
روداوی سەرەتای وەحیدا نیە، ئەمە جگە لەوەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم
سیفری تەكوینی بەشێوە عیبرییەكەی تەنانەت عەرەبییەكەی نەخوێندووەتەوە ..
بەڕاستی ئەم شێوازی بەبەڵگەدانان و بەبەڵگە ئەژماركردنە زۆر بەڕون و
ئاشكرایی تەنینەوە و چنراوی رۆژهەڵاتناسییمان بۆ بەدەردەخات!
یانزەیەم: گومانكردنی(زویمر) لەوەی روداوی وەحی لە ئاگاییدا بوبێ، بێ بەڵگەیە:
(1) ابن إسحاق: گێڕانەوەكەی (ابن إسحاق) بۆ بەسەرهاتی سەرەتای وەحیی و
ئەوەی ئەمە لە خەودا بوببێت ، لاوازە و نادروستە، چونكە لە(عبد الملك بن
عبد الله) گێڕراوەتەوە و ئەویش لە چەندین كەسی نەناسراوی ترەوە!(83)
(2) البغوی: بەغەوی روداوی سەرەتای وەحی بە رچەی خۆی دەگەیەنێت بە ئیمامی
بوخاری و بۆ دایكی ئیمانداران عائیشە خوای لێ رازی بێت لە راڤە كردنی بۆ
ئایەتە یەكەمینەكانی سورەتی عەلەق بەم شێوەیە باس دەكات: (أخبرنا عبد
الواحد المليحي، أخبرنا أحمد بن عبد الله النعيمي، أخبرنا محمد بن يوسف،
حدثنا محمد بن إسماعيل (أي البخاري)، حدثنا يحيى بن بُكَيْر، حدثنا الليث
عن عُقَيْل عن ابن شهاب عن عروة بن الزبير عن عائشة أم المؤمنين أنها قالت:
أول ما بُدئ به رسول الله صلّى الله عليه وسلّم من الوحي.. الحديث)(84)
؛ چۆن دەبێت بەغەوی پێچەوانەی ئەوە بڵێ كە لە گێڕانەوەكەی بوخاریدا
هاتووە و ئەوە دەسەلمێنێ پێغەمبەر بە ئاگایی جبریلی بینیوە، هەروەها هەمان
گێڕانەوەشی گواستوەتەوە بۆ رونكردنەوەی هۆكاری دابەزینی ئەو ئایەتە
قورئانیانەی پەیوەستن بەو رووداوەوە.
(3) البیضاوی: بەیزاوی لە راڤەكردنی سورەتی عەلەق دا باسی شتی وەها ناكات و
ئەم روداوە ناداتە پاڵ خەو، قسەی وەهاش لە كەشافی زەمەخشەری دا نیە بەو
پێیەی كەشاف بناغەی بەیزاوییە و بەیزاوی كورتی كردوەتەوە. ئەگەر لە رووی
جەدەلیشەوە گریمانەی ئەوە بكەین بەیزاوی ئەم قسەیەی كردووە، ئەوا ئەو كاتە
قسەكەی بەهایەكی نیە چونكە بەرچەی تەواوەوە گێڕانەوەی لەبەردەستدا نیە، هەر
لەبەر ئەوە بۆی نیە گێڕانەوەیەك بهێنێ دژ و پێچەوانەی ئەوە بێت كە لە
بوخاری و موسلیمدا هاتووە، ناكۆكی ئێمە لەگەڵ زویمەر لێرەدا سەبارەت
سەلماندن و بونی گێڕانەوەكانە نەك تێگەیشتنی.
دوانزەیەم: ئەو قسەیەی كە دەڵێ كاتێ پێغەمبەری خوا بە جبریلی وتووە(ما أنا
بقارئ) ئەوە دەگەیەنێ ئەو سەرقاڵی خوێندنەوە نیە، ئەمەش لەكاتێكدا كە پێی
وت(بخوێنە)، بە هیچ شێوەیەك سیاقی ئەو گفتوگۆیە ئەو واتایەی نیە، سیاق و
ناوكۆكە بەڵگەیە بۆ دۆزینەوەی دەلالەتی وشەكە!
سیانزەیەم: نامۆیە (زویمر) گێڕانەوەی حودەیبیە بەو بڵاویە بداتە پاڵ
كتێبی(المواهب اللدنیة)ی (طبری)؛ لە كاتێكدا (طبری) كتێبێكی نیە بەو
ناوەوە، راستیەكەی ئەوەیە ئەو كتێبە هی(قسطلانی)ە و ناونیشانە تەواوەكەشی
بریتیە لە: (المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة) كە تایبەتە بە ژیاننامە و
رەوشتەكانی پێغەمبەر و بەدورو درێژی باسی نوسینەوەی ئاشتەوایی حودەیبیە و
نەخوێندەواری پێغەمبەری كردووە صلی الله علیه وسلم.(85)
(زویمر) نامەكەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ مقۆقس كە لە یەكێك لە
دێرەكاندا دۆزراوەتەوە دەكاتە بەڵگە بۆ ئەو قسەیەی كە گوایە پێغەمبەر صلی
الله علیه وسلم خۆی نوسیویەتی.
رەخنە:
یەكەم: ئەو نامەیە شتێك لەخۆ ناگرێ بەڵگە بێت لەسەر ئەوەی لەلایەن
پێغەمبەری خواوە نوسرابێت، بە ئاشكرا و ئاماژە ناوی ئەو كەسەی تێدا نییە كە
نوسیویەتیەوە!
دووەم: بەدان پێدانانی زویمەریش ئەوە سەلماوە كە پێغەمبەری خوا صلی الله
علیه وسلم كەسانێكی هەبووە نامەیان بۆی نوسیوە، باشە بۆچی تەنها ئەم
نامەیەی هەڵاوێردووە؟!
سێیەم: توێژەری بەتوانا د. ئەكرەم زیا عومەری لەو كتێبە بەنرخەی سەبارەت بە
ژیاننامەی پێغەمبەری خوا نوسیوێتی و بەپێی رێبازی فەرمودەناسان دایڕشتووە
دەڵێ:(بوخاری لە صەحیحەكەیدا دەقی نوسراوێكی پێغەمبەرمان بۆ دەهێنێت كە
دوحیە ناردویەتی بۆ گەورەی بوصرا ئەویش داوێتی بە هیرەقل ، ئەمە تاكە
دەقێكە لە نێو هەموو ئەو دەققانەی ئاراستەی پادشا و میرەكان كراوە و
دروستییەكەی سەلماوە بەپێی مەرجەكانی فەرمودەناسان كە دەبێ ئەو نامانەش لە
رووی دەقی وتنەكە(متن) و رچە(سند)ەوە رەخنەیان لێ بگیرێ پێش ئەوەی لە رووی
مێژوییەوە پشتیان پێ ببەسترێ) (86)؛ دۆخی ئەو نامەیە لە رووی بەڵگاندن و
متمانەیی مێژوییەوە دروست و صەحیح نیە، ئەمەش بەهای زانستی ئەو دەسنوسە
لەدەست دەدات.
چوارەم: لەو ئاماژە و بەڵگە بابەتیە زانستیە بێ ئەرزش و(بەفیڕۆدراوانە)ی
زویمەر پشت ئەستورە پێی، پشتیوانیەتی لەو قسەیەی كە دەڵێ توراسی ئیسلامی
هەر هەمووی ناپاكە لە گواستنەوەی مێژووی سەرەتای ئیسلام، كەچی لێرەدا
دەڵێ:(هیچ گومانی تێدا نیە كە پێغەمبەر نامەیەكی وەك ئەم نامەیەی ناردووە
بۆ مقۆقسی فەرمان رەوای ئەسكەندەرییە، لە هەموو كتێبە نمونەییەكانی سیرەدا
باس لەوە كراوە ئەو لەو پاشایانە بووە نامەیەكی لەم شێوەیەی بۆ نێردراوە كە
پەیوەندی دار بووە بەبانگ كردنی بۆ ئیسلام (87) .. هەروەها ئەم قسەیەی
زویمەر لێرەشدا زانستی نیە، چەندین مەسەلە هەیە باسكردنێكی یەكجار زۆری
هەیە لەو كتێبە نمونەیەكانی سیرە، بەڵام لە رووی رچە و سەنەدەكەیە دڵنیا
بەخش نیە جاری وا هەیە تەنها فەرمودەیەكی صەحیحی لەسەر نیە (88)، دووبارە
بونەوەی گواستنەوەی ریوایەتێك لە سیرەدا لای زانایانی مسوڵمان بەڵگە نیە
لەسەر ئەوەی راستی ئەو گواستنەوە و نەقڵ كردنانە، چونكە ئەوان دەزانن
زانیاری و شارەزایی لە گێڕانەوە(فقه الروایة) لە لای نوسەرانی سیرە و
ژیاننامە هەمان ئەو زانیاری و شارەزاییە نیە لە گێڕانەوە(فقه الروایة)
كەلای فەرمودەناسان هەیە، لەبەر ئەوە پێویستە هەر گێڕانەوەیەك لە سیرەدا
هاتووە لە رووی مەتن و سەنەدەوە(بپشكنرێ) پێش ئەوەی ببێتە بەڵگە و حوججە لە
ئاینی خوادا و بیروباوەڕ و حوكمەكانی لێوە هەڵێنجرێ!
زویمەر وتارەكەی بەم قسەیە كۆتایی پێ دەهێنێ:(بە تێڕوانینی ئەو بەڵگانەی
پێشتر خستمانە ڕوو، هێشتاش هەندێ گومان هەر دەمێنێ سەبارەت بەوەی كە ئایا
موحەمەد توانیویەتی بخوێنێتەوە و بنوسێ) (89).. زویمەر هەموو ئەو دەقانەی
كۆكردوەتەوە كە پەیوەندی دارن بەبابەتی مشتومڕ لەسەركراو و سەرەڕای
زیادكردنی چەندین گێڕانەوەی پڕوپوچ و ئیجتیهادی وەها كەبەڵگە هێنراوەكانی
بەفریای ناگەن .. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ناتوانێ بەدڵنیایەوە دان بە راستی و
دروستی هەڵێنجانەكانیدا بنێ!!
پوختەی قسە: خوێنەری وتارە بەناوبانگەكەی زویمەر تەنها ئەوەی بۆ دەمێنێتەوە
كە بڵێ ئەو بابەتە بریتیە لە:(كۆما و كەڵەكێك لە قسە و باسی تێكەڵ و
پێكەڵ) .. ئەو كارەی ئەو كۆكردنەوەیەكی(ڕاڕایانە)ی هەموو ئەو شتانەیە كە
(وتراون)- وتراوەكانیش یەكجار زۆرن- ئەگەر نەڕوانرێتە راستی و دروستییان
یان تەنانەت سازاندنی لەگەڵ ئەو(بەڵگانەی تر!) كە خراونەتە روو ..
ئەم(كۆكردنەوە هەڵپەكارییە) واقعی زانستی رۆژهەڵاتناسی تەنصیری بەدەردەخا، و
(شەرمگا) وكون و كەلەبەری نەزانی ئاشكراتر دەكاو وەك گەڵای توو دادەورێن و
دەكەونەخوار سەرەڕای ئەوەی ئاوازی متمانەیەكی دەستكردی تێدا دەبینرێ ..
ئەو(پاڵتۆ ئەكادیمی)ەی زویمەر خۆیی پێ پۆشیوە نەیتوانی هەناسەی نەفامێتی
سەدەكانی ناوەڕاستی ئەوروپی داپۆشێ كە لە نێو تەواوی بابەتەكەیدا بەدی
دەكرێ ... سەرەڕای ئەو هەموو(گەرم و گوڕی) یە (بارگرژە)، لە كۆكردنەوەی
ئەو هەموو(گواستنەوانە) نەیتوانیوە بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەی ببینیەوە بۆ
نكولی كردن و نەرێ كردنی نەخوێندەواریی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم ..
لەدوای هەموو ئەمانە(خەم و هەڵپە)ی نكوڵی و نەرێ كردنی نەخوێندەواریی
پێغەمبەری (ئومی) (ئاواتخوازی) و(هیوادارییە) ەكە مونەسیرەكان وەك خەونێكی
خۆش چێژی لێ دەبینن!
پهراوێزهكان:
1. زمانە سامییەكان گرنگن بۆ تێگەیشتن لە وشە عەرەبییانەی نارۆشنن، ئەگەر
ئەو وشانە هاتبێتنە نێو زمانی عەرەبیەوە یاخود هاوبەشیەكی هەبێت لەگەڵ
زمانە سامییەكاندا، بەڵام ئەگەر بەئاشكرا یاخود لە بەرەنجامی پشكنین و
خوێندنەوەوە واتایەكی رون وئاشكرای بۆ بینرایەوە بەپێی نەریتی زمانی
روونبێژی عەرەبی لە چوارچێوەی ئەو سیاق و ناوكۆ زەمەنیەی مەبەستە ئەوە هیچ
سەنگێ بۆ ئەو جۆرە هەوڵانە دانانرێت.
2. لەوانەیە ئەم (مۆدەیە) لەم رۆژانەدا لەهەموو شت زیاتر برەوی هەبێت لە
كتێبخانەی رۆژهەڵاتناسیدا لە نێوان خاوەنانی(فەنتازیا)ی فیكری و دەركێشان
(التقلیعات) رەخنەیی نوێ؛ ئەگەر چی پشتیوانی و قورسایی لە واقعدا زۆر لاواز
و بێهێز بێت؛ هەر بۆیە سەرسام نابین بەوەی قسەیەكی(جبرائیل صاوما)
(Gabriel Sawma) بخوێنینەوە لەكتێبەكەیدا:(The Quran: Misinterpreted,
Mistranslated and Misread : the Aramaic Language of the Quran) ل 103، كە
روو لە (كەسی رۆژئاوایی دەكات) لە پێناو سەلماندنی ئەوەی قورئان كتێبێكی
(سریانییە لە رووی وشە و واتاوە) (!): ( ئەمڕۆ ، ئەوانەی بە سریانی دەدوێن
بەتواناترن لە تێگەیشتنی واتاكانی قورئان لەوانەی كە بە عەرەبیی دەدوێن؛
سەرەڕای ئەوەی زۆرێك لە وشە قورئانییەكان لەمەودای چواردە سەدەی رابردوودا
بەعەرەبی كراوە.) .. بێگومان ئەم نوسەرە ناكرێ ئەم جۆرە
بانگەشە(لەچاڵنراوانە) لە ژینگە عەرەبییەكەدا ئاشكرا بكا.. لەگەڵ ئەوەی ئەم
نوسەرەی كە وای بۆ دەچێ تەفسیری قورئانمان بە سریانی بۆ دەكات (!) و
زیاتر لەو عەرەبانەی خاوەنی زمانەكەن باشتر لە زمانی قورئان تێ دەگات (!)،
لەگەڵ ئەوەشدا لەو چەند نمونەیەی كە خستویەتیە ڕوو، بێ توانا بووە لەوەی
وشە عەرەبیەكان وەك خۆی بخوێنێتەوە و پیتە بەرامبەرەكانیش بۆ ئایەت و ناوو
ناوەدیارەكانیش دابنێ كە بە(نەقحەرە) نقحرە (transliteration) ناو دەبرێت
.. دیارە (گێلێتی چارەسەریی نییە!)!!
3. سورة الجمعة/ اڵایە (2)
4. سورة ال عمران/ اڵایە (20)
5. كیرلس جلاسی ( لەدایكبوی ساڵی 1944ز): رۆژهەڵاتناسێكی ئەمریكی رەچەڵ
روسییە. لەلاوێتییەوە ئیسلامی دۆزییەوە.دەرچووی كۆلێژی كۆلۆمبیایە. لە زۆر
وڵاتی وەك(نیویورك، وموسكو، ولاهور ...) توێژینەوەی بەراوردكاری ئاینەكانی
ئەنجام داوە.
6. Cyril Glasee, The Concise Encyclopedia of Islam, San Francisco: Harper and Row, 1989, p.409
7. ئیتمۆلۆجیا Etymology: لە زماندا: بەرەنجامی لێكدانی دوو وشەی یۆنانیە:
(ἔτυμος) واتە (راستی و حەقیقەت) و(λόγος) واتە (گوتار/ وشە) ... لە رووی
زاراوەییەوە بریتیە لە: شێوازێكی زانستی مێژوییە لە زمانەوانیەكاندا بۆ
توێژینەوەی ریشە و بنەچەی وشەكان و پشت دەبەستێ بەسەرنج دانی گەشەی دەنگی و
دەلالەتی وشەكان لە زمانە جۆراوجۆرەكاندا.
8. فیلۆلۆجیا Philology: لە زماندا: بەرەنجامی لێكدانی دوو وشەی یۆنانیە:
(φίλος) واتە (خۆشەویستی)، و(λόγος) واتە (گوتار/ وشە)... لە رووی
زاراوەییەوە بریتیە: لەو زانستەی گرنگی دەدات بە توێژینەوەی زمان لە رووی
مێژوییەوە و پشت دەبەستێ بەدەقە نوسراوەكان و لەگەڵ روانین و سەرنج دانی
دەربڕینی زمانی لە رووی شێوە و ناوەرۆكەوە.(ئەمەش فراوانترینی پێناسەكانە).
9. ابن منظور، لسان العرب، بیروت: دار صادر، د.ت، 12/34.
10. أبو حیان، تفسیر البحر المحیط، بیروت: دار الكتب العلمیة، 1422هـ، 2001م، 1/442
11. ابن قتیبە، غریب الحدیث، ت/ عبد الله الجبوری، بغداد: مطبعە العانی، 1397هـ، 1/384
12. ابن إسحاق، سیرە ابن إسحاق، ت/ محمد حمید الله، معهد الدراسات واڵابحاث، د.ت، 2/62
13. ابن معین، تاریخ ابن معین، روایە الدوری، دمشق: دار المأمون للتراث، 1400 هـ، 3/419
14. سورة العنكبوت/ اڵایة (48)
15. سورة الشوری/ اڵایة (52)
16. سورة یونس/ اڵایة (16)
17. الشوكانی، فتح القدیر، بیروت: دار الفكر، د.ت، 4/207
18. دكتۆر (محمد مصطفی اڵاعظمی) لەكتێبەكەیدا: (كتاب النبی صلی الله علیه
وسلم) تەحقیقی لە ژمارەی ئەو نوسەرانە كردووەتەوە(بڕوانە؛ محمد حميد الله،
مجموعة الوثائق السياسيّة للعهد النبوي والخلافة الراشدة، بيروت: دار
النفائس، ط6، 1407هـ، 1987م ، ص أ).
19. كارن أرمسترونج (لەدایكبوی ساڵی 1944ز): ژنە نوسەری بەریتانی گرنگی
دەدات بە شارستانیەتە رۆژهەڵاتیەكان و ئاینە گەورەكان. بە گشتی كتێبەكانی
لە پڕفۆشترین كتێبن لە رۆژئاوادا.
20. Karen Armstrong, Muhammad: a biography of the prophet, New York: HarperCollins, 1993 , p.88
21. لودفیجیو مرتشی (1612ز-1700ز): قەشەیەكی كاسۆلیكی ئیتاڵییە. لە زانكۆی
سابینزا بروما زمانی عەرەبی وتوەتەوە . قورئانی بۆ لاتینی وەرگێڕاوە.
خاوەنی ویستێكی دوژمنكارانەیە بەرامبەر ئیسلام.
22. همفری بریدو (1648م-1724م): رەخنەگر و مامۆستای ئاین. كتێبی (حیاە
محمد) (Life of Mahomet) نوسی، نوسەرێكی بارگاوییە بە دەم هەڵبەست و تانە و
تەشەردان.
23. سیمون أوكلی (1678ز-ز720م): رۆژهەڵاتناسێكی بەریتانیە. لە زانكۆی
كامبیرج زمانی عەرەبی وتوەتەوە. بەناوبانگە بەم كتێبەی(The History of the
Saracen Empires)
24. ك. ف. جروك: رۆژهەڵاتناس. خاوەنی كتێبی(Versuch einer Darstellung der
Christologie des Koran) كە دەربارەی دیدگای قورئانییە بۆ سروشتی مەسیح.
25. أرمون-بییر كوسن دو برسفال (1795ز-1871ز):رۆژهەڵاتناسێكی
فەڕەنسیە.زمانی عەرەبی لە (كولیج دو فرُنس)وتووەتەوە . بەناوبانگترین
نوسراوەكانی: (بحث عن تاریخ العرب قبل الإسلام وأثناء عصر محمد) (Essai
sur l›histoire des Arabes avant l›Islamisme, pendant l›époque de
Mahomet)
26. ج. م. أرنولد (توفی 1882م): مونەسیرێكی ئەنگلیكانیە.
27. إدوارد هنری بالمر (1840م-1882م): رۆژهەڵاتناسێكی بەریتانییە. زمانی
عەرەبی لە زانكۆی كامبرج وتوەتەوە. بەناوبانگترین كارەكانی وەرگێڕانی
قورئانی پیرۆزە بۆ ئینگلیزی.
28. انقر؛ Samuel Marinus Zwemer, The Muslim Doctrine of God: an essay on
the character and attributes of Allah according to the Koran and
Orthodox tradition, New York: Young People›s Missionary Movement, 1905,
p.92
29. رواه البخاري ، كتاب الصوم، باب قول النبي صلّى الله عليه وسلّم: لا
نكتب ولا نحسب، ح/ (1913)، ومسلم، كتاب الصيام، باب وجوب صوم رمضان لرؤية
الهلال والفطر لرؤية الهلال، ح/ (1080)
لمباركفوري، تحفة الأحوذي، بيروت: دار الكتب العلميّة، د.ت، 8/212
حمد بن حجر آل بوطامي البنعلي، الردّ الشافي الوافر على من نفى أميّة سيّد
الأوائل والأواخر، ضمن مجموعة الشيخ أحمد بن حجر آل بوطامي البنعلي رحمه
الله، قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلاميّة، 1428هـ، 2007م، 6/248
32. سەبارەت بە نەخوێندەواری لای نەتەوە كۆنەكان بڕوانە؛ William Harris, Ancient Literacy, MA: Harvard University Press, 1989
عبد الرحمن بدوي، دفاع عن القرآن ضدّ منتقديه، ت/ كمال جاد الله، القاهرة: الدار العالميّة للكتب والنشر، 1999م، ص24
رواه البخاري، كتاب اللباس، باب نقش الخاتم، ح/ (5872)، ومسلم، كتاب اللباس
والزينة، باب في اتخاذ النبي صلّى الله عليه وسلّم خاتمًا لما أراد أن
يكتب إلى العجم، ح/(2092)
رواه البخاري، كتاب الشروط، باب الشروط في الجهاد والمصالحة مع اهل الحرب وكتابة الشروط، ح/(2731)
رواه مسلم، كتاب الجهاد والسير، باب صلح الحديبية في الحديبية، ح/ (1784)
خالد كبير علال، أباطيل وخرافات حول القرآن الكريم والنبي محمد صلّى الله
عليه وسلّم، دحض أباطيل عابد الجابري وخرافات هشام جعيط حول القرآن ونبيّ
الإسلام، دار المحتسب، نسخة الكترونيّة
العيني، عمدة القاري، بيروت: دار إحياء التراث العربي، 17/263
ابن حجر، فتح الباري، 7/504
ابن حجر، فتح الباري، 7/503-504
ئەو فەرمودانەش بریتین لە:
-ما مات رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى كتب وقرأ.
-أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر معاوية أن يكتب للأقرع وعيينة، فقال
عيينة: أتراني أذهب بصحيفة المتلمس؟ فأخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم
الصحيفة فنظر فيها فقال : -قد كتب لك بما أمر لك.
-ضع القلم على أذنك فإنه أذكر لك.
-ألق الدواة، وحرف القلم، وأقم الباء، وفرق السين، ولا تعور الميم.
-لا تمد بسم الله.
41. صاموئیل زویمر (1867ز-1952ز): مونەسیرێكی ئەمریكیە، دامەزرێنەری كاری
بەمەسیحی كردن و تەنسیری پرۆتستانتی بووە بەشێوە نوێیەكەی لە جیهانی
ئیسلامیدا. لە چەندین وڵاتی ئیسلامیدا كاری بەمەسیحی كردن و تەنسیری ئەنجام
داوە. ژمارەیەكی زۆر دانراوی هەیە- لە كتێب و وتار- سەبارەت بە ئیسلام و
بەمەسیحی كردنی مسوڵمانان. مێژووی ئاینەكانی وتوەتەوە لە (Princeton
Theological Seminary).
42. بۆ خستنە ڕوی ئەم دوو بۆچونە بڕوانە: قحطان الدروي، أميّة الرسول محمد
صلّى الله عليه وسلّم، بيروت: مؤسسة الرسالة، 1417هـ، 1996م، ص 33-61
الطوسي، تهذيب الأحكام، 1/2 (نقله؛ ناصر القفاري، أصول مذهب الشيعة الإمامية الإثني عشرية، عرض ونقد، 1415هـ، 1994م، ط2، 1/361)
سورة الجمعة/ الآية (2)
سورة الشورى/ الآية (7)
الصفار، بصائر الدرجات، باب 4 في أن رسول الله كان يقرأ ويكتب بكل لسان
سورة البقرة/ الآيات (75-78)
الطاهر بن عاشور، التحرير والتنوير، تونس: دار سحنون للنشر والتوزيع، د.ت، 1/573
49. لویس شیخو (1859ز-1927ز): ئەدیب و لاهوتییەكی كاسۆلیكییە لە عێراق
لەدایك بوە و زۆربەی ژیانی لە لوبنان بەسەر بردووە، سەردانی ئەوروپای كردوە
و لاهوتی لە بەریتانیا خوێندووە. گرنگییەكی تایبەتی داوە بە نەسرانییەتی
عەرەبی رۆژهەڵاتی. گرنگترین بەرهەمەكانی بریتین لە: (شعراء النصرانیة قبل
الإسلام) و(النصرانیة وادابها بین عرب الجاهلیة) ، زۆربەی شاعیرەكانی
سەردەمی نەفامی و هەندێ شاعیرەكانی ئیسلامی بە نەسرانی داناوە، هەندێ لە
هاو بیروباوەڕەكانی وەكو ئەب (أنستاس الكرملی) لە گۆڤاری (لغة العرب) 5:
302 و ئەب (كمیل حشیمه) یەسوعی لەكتێبی (لویس شیخو وكتابه النصرانیە
وێدابها بین عرب الجاهلیة) رەتی ئەو زیادەڕەوییانەیان داوەتەوە.
50. ویلارد أوكستوبی (2003ز.ك): مامۆستای بەراوردكاری ئاینەكان لە زانكۆی تۆرینتۆ.
51. Willard Gurdon Oxtoby, ‘Reviewed work: Louis Cheikho et Son Livre
«Le Christianisme et la Littérature Chrétienne en Arabie avant l›Islam,»
Étude Critique by Camille Hechaïmé, in Middle East Journal, Vol. 23,
No. 1 (Winter, 1969), p. 98
52. بڕوانە؛ Clément Huart, ‘Une Nouvelle Source du Coran, in Journal Asiatique, Juilet- aout, 1904, pp. 125-167
53. Samuel Zwemer, ‘The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed Read and
Write?, in The Moslem World, V.11, October, 1921, No.4, p. 346
سورة النحل/ الآية (103)
سورة النحل/ الآية (103)
56. سەرچاوەی پێشوو، ل 347
57. مغلطاي، الإنابة إلى معرفة المختلف فيهم من الصحابة، ت/ محمد عوض المنقوش ومن معه، الرياض: مكتبة الرشد، د.ت، 2/44
58. تەبەری وتویەتی: موسەنا پێی وتم، ئەویش عەمری كوڕی عەون پێی وتوە،
ئەویش لە هەشیمی كوڕی حوسەین، لە عەبدوڵای كوڕی موسلیمی حەزرەمییەوە
دەگێڕێتەوە: كە دوو كۆیلەیان هەبووە خەڵكی عیری یەمەن بوون، مناڵ بوون، بە
یەكێكیان دەوترا یەسار و بەوی تریان دەوترا جەبر، تەوراتیان دەخوێند،
لەوانەیە پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم لایان دانیشتبێت، لەمەوە
كافرەكانی قورەیش وتیان: بۆیە لایان دانیشتوە تا لێیانەوە فێر بێت، خوای
گەورەش ئەم ئایەتەی داگرت: لِسانُ الّذِي يُـلْـحِدُونَ إلَـيْهِ أعْجَمِيّ
وَهَذَا لِسانٌ عَرَبِـيّ مُبِـينٌ.
59. الطاهر بن عاشور، التحریر والتنویر، 7/286
60. بڕوانە؛ أبو نعیم اڵاصبهانی، معرفة الصحابة، ت/ محمد إسماعیل ومسعد السعدنی، بیروت: دار الكتب العلمیة، 1422ه، 2002مـ، 5/150
61. بڕوانە؛ ابن عبد البر، الاستيعاب في معرفة الأصحاب، ت/ عادل مرشد، عمّان: دار الإعلام، 1423هـ، 2002م، ص883
62. William Muir, The Mohammedan Controversy, Biographies of Mohammed, Edinburgh: T. & T. Clark, 1897, p.114
63. سورة الواقعة/ الآية (79)
نظر؛ ابن تيمية، شرح العمدة في الفقه، ت/ سعود العطيشان، الرياض: مكتبة العبيكان، 1413هـ، 1/384
65. هەموو ئەو ریوایەتانەی سەبارەت بە مسوڵمان بونی عومەرن خوای لێ رازی بێ
سكل الروایات المتعلّقە بەحیح نین بڕوانە: :( الألباني، سلسلة الأحاديث
الضعيفة والموضوعة وأثرها السيء في الأمة، الرياض: مكتبة المعارف، 1425هـ،
14/74)
66. ئەگەر بیوتایە»تەفسیری خازن» بەوەی تەفسیرەكە بداتە پاڵ خاوەنەكەی
ئەوە تەواو بوو، بەڵام تەفسیرەكەی ناوبردوە بە «خازن» بەوەی وەهای زانیوە
ئەوە ناوەكەیەتی!
67. بڕوانە: الخازن، تفسير الخازن المسمى: لباب التأويل في معاني التنزيل، بيروت: دار الفكر، 1399هـ، 1979م، 2/297
68- سورة الفرقان/ الآيتان (4-5)
69. ئەو داڕشتنەیم كرد بە عەرەبی كە(زویمر) هێناوێتی، نەچوم فەرمودەكە وەك
خۆی بگوازمەوە كە (ابن أبی شیبە) گێڕاوێتییەوە؛ لەبەر مەبەستێك كە دواتر
رون دەبێتەوە.
70. تاكە دیاردەی نەخۆشی راڕایی سەپێنراو كە گشتینەی رۆژهەڵاتناسەكان پێی
ئالودە نین بریتیە لە (هەڵهاتن و سڵەمینەوەی نەخۆش لەم هەستی بەنەخۆشی
بینینە)، نەبونی ئەم هەستە - لەبەرامبەرد- بوەتە گرنگترین
پاڵنەرە(زانستیەكانی) نوسراوە رۆژهەڵاتناسییەكان!
71. سورة الفرقان/ الأیتان (4-5)
72. سورة العنكبوت/ اڵایة (48)
73. بڕوانە: عبد الله الجدیع، المقدمات اڵاساسیة للقران الكریم، لیدز: مركز البحوث الإسلامیة، 1422هــ، 2001م ، ص151
74. ابن حجر، لسان المیزان، ت/ عبد الفتاح أبو غدة، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، 1423هـ، 2002م، 7/138
75. بڕوانە: ابن عدي، الكامل في ضعفاء الرجال، بيروت: دار الفكر، 1404هـ، 1984م، 6/2414-2417
76 البيهقي، السنن الكبرى، كتاب النكاح، باب لم يكن له أن يتعلم شعرًا ولا
يكتب، ح/(13290)(ت/ محمد عطا، بيروت: دار الكتب العلمية، 1424ه، 2003م،
ط3، 7/68)
77 ابن سعد، الطبقات الكبير، ت/ علي محمد عمر، القاهرة: مكتبة الخانجي، 1421هــ ، 2001م، 2/97
78. ئەمە لە هەردوو كتێبە سەحیحەكەدا هەیە بڕوانە؛ البخاری، كتاب
المغازی، باب غزوة الحدیبیة، ح/(4180-4181)، ومسلم، كتاب الجهاد والسیر،
باب صلح الحدیبیة فی الحدیبیة؛ ح/(1784)
79. Samuel Zwemer, ‘The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed Read and
Write?, in The Moslem World, V.11, October, 1921, No.4, p. 359
80. بڕوانە؛ ابن هشام، السیرة النبویة، ت/ عمر عبد السلام تدمری، بیروت: دار الكتاب العربی، 1410هـ، 1990م، ط3، 3/262
81. بڕوانە: Samuel Zwemer, ‘The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed Read
and Write?, in The Moslem World, V.11, October, 1921, No.4, p. 355
82. بڕوانە: William Gesenius, A Hebrew and English Lexicon of the Old
Testament, tr. Edward Robinson, Boston: Crocker and Brewster, 1858,
p.937-939
83. ابن إسحاق، السیرة النبویة، ت/ أحمد فرید المزیدی، بیروت: دار الكتب العلمیة، 1424هـ، 2004م، ص167
84. البغوی، معالم التنزیل، بیروت: دار ابن حزم، 1423هـ، 2002م، ص 1420
85. بڕوانە؛ القسطلانی، المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة، ت/ صالح الشامی، بیروت: المكتب الإسلامی، 1425هـ، 2004م، ط2، 1/496-501
86. أكرم ضيام العمري، السيرة النبوية الصحيحة: محاولة لتطبيق قواعد
المحدثين في نقد روايات السيرة النبوية، 2/456، مكتبة العلوم والحكم،
المدينة المنورة، ط6، 1415هـ/ 1994م.. لێرەدا قسەكان ئاراستەی ناوەڕۆكی
نامەكانە، بەڵام ئەوە نەرێ ناكات پێغەمبەر نامەناردنی هەبووە لەگەڵ فەرمان
رەواكانی دەوروبەریدا.
87. Samuel Zwemer, ‘The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed Read and
Write?, in The Moslem World, V.11, October, 1921, No.4, p. 361
88. بۆ نمونەی ئەم گێڕەوانە بڕوانە، محمد العوشن، ما شاع ولم يثبت في السيرة النبوية، الرياض: دار طيبة، د. ت
89. Samuel Zwemer, ‘The ‘Illiterate Prophet, Could Mohammed Read and
Write?, in The Moslem World, V.11, October, 1921, No.4, p. 363