چۆن فه‌رمانبه‌ر ئه‌رکی سه‌رشانی خۆی ده‌گه‌یه‌نێت و ئه‌و ئه‌مانه‌ته‌ی له‌ سه‌رشانێتی ئه‌دای ده‌کات !

عنوان الكتاب:

كيف يؤدي الموظف الأمانة

تأليف:عبد المحسن بن حمد العباد البدر

الناشر:الدار الحديثة مصر

الطبعة الأولى 1425هـ-2004م

وەرگێڕانی : لقمان امین .

 

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربِّ العالَمين، والصلاة والسلام الأتَمَّان الأكملان على سيد المرسَلين وإمام المتَّقين، نبيِّنا محمد وعلى آله وأصحابه ومَن تبعَهم بإحسان إلى يوم الدِّين.

أمَّا بعد، فهذه رسالة لطيفة في النصح للموظفين والعمَّال في أداء ما أنيط بهم من أعمال، كتبتها أملاً في أن يستفيدوا منها، وأن تكون عوناً لهم على الإخلاص في نيَّاتهم والجدِّ في أعمالهم والقيام بواجباتهم، وأسأل الله للجميع التوفيق والتسديد.

 آيات كريمة في أداء الأمانة:

له‌و ئایه‌ته‌ پیرۆزانه‌ی که‌ له‌ قورئاندا هاتوه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌مانه‌ت پاراستن و خۆبه‌دوورگرتن له‌ خیانه‌تکردن له‌ ئامانه‌ت که‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت :{إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعاً بَصِيراً}[1] که‌ ئیبن ئه‌لکه‌سیر له‌ ڕاڤه‌ی ئه‌م ئایه‌ته‌دا ووتویه‌تی خوای گه‌وره‌ فه‌رمان ده‌کات که‌ ئه‌مانه‌ت بگه‌یه‌نن به‌ جێگاو خاوه‌نی خۆی به‌باشترین شێوه‌ .

هه‌روه‌کو له‌ فه‌رموده‌یه‌کی (حسن) دا هاتوه‌ که‌له‌ سه‌مره‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌وسلم فه‌رمویه‌تی ( أدِّ الأمانة إلى مَن ائتمنك، ولا تَخُن مَن خانك )[2] واتا : ئه‌گه‌ر که‌سێك ئه‌مانه‌تێکی پێتدا بیگه‌یه‌نه‌ جێگای خۆی وبۆ ده‌ستی خاوه‌نی خۆی ، ئه‌گه‌ر که‌سێکیش خیانه‌تی لێکردی تۆ خیانه‌تی لێمه‌که‌و ئه‌مانه‌ته‌که‌ی بگه‌یه‌نه‌ ده‌ستی به‌پاکی وبه‌باشی .

ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ش هه‌موو جۆرێکی ئه‌مانه‌ت ده‌گرێته‌وه‌ ئه‌رکه‌ له‌سه‌ر شانی مرۆڤ که‌ خوای گه‌وره‌ له‌سه‌رمانی داناوه‌ ، هه‌ر له‌ نوێژوڕۆژووگرتن که‌فاره‌تی سوێندخواردن ونه‌زرکردن که‌ ئه‌مانه‌ته‌ له‌ سه‌رشانی به‌نده‌کان و هه‌ندێكیان په‌یوه‌ندی به‌ به‌نده‌و خواوه‌هه‌یه‌ و هه‌ندێکیان په‌یوسته‌ به‌ نێوان به‌نده‌کانه‌وه‌ که‌ ده‌بێت بیگه‌یه‌نێته‌ خاوه‌نی خۆی و ئه‌گه‌ر هه‌رکه‌سێك ئه‌مانه‌ته‌که‌ به‌باشی نه‌گه‌یه‌نێته‌ جێگاو خاوه‌نی خۆی ئه‌وا خوای گه‌وره‌ له‌ قیامه‌تدا لێی وه‌رده‌گرێته‌وه‌ و له‌ چاکه‌و خێرو پاداشته‌کانی لاده‌بات .

هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ له‌ ئایه‌تێکیتردا ده‌فه‌رموێت: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} [3] ئیبن ئه‌لکه‌سیر ده‌ڵێت : خیانه‌تکردن هه‌موو تاوانه‌کان ده‌گرێته‌وه‌ تاوانه‌ بچوکه‌کان وگه‌وره‌کانیش و ئه‌وانه‌ی که‌ پێی ده‌گات و ئه‌وانه‌شی که‌ زیادڕه‌وی و ته‌عه‌داکردنی تیاده‌ده‌کرێت .

عه‌لی کوڕی ئه‌بی ته‌لحه‌ ده‌ڵێت : { وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ } خیانه‌تکردن له‌و کرده‌وانه‌ی که‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رزیکردوه‌ له‌سه‌ر به‌نده‌کانی ، وه‌کو نوێژوڕۆژوو زه‌کات و حه‌ج که‌ هه‌ڵی نه‌وه‌شێننه‌وه‌و ئه‌دای بکه‌ن ، هه‌روه‌کو له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کیتردا ده‌فه‌رموێت : {لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ} مه‌به‌ستی له‌دوورکه‌وتنه‌وه‌ی سوننه‌ته‌کانی پێغه‌مبه‌ره‌و ئه‌نجامدانی تاوانه‌کانه‌ .

هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت : {إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْأِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً} ئیبن ئه‌لکه‌سیر ده‌ڵێت : پاش ئه‌وه‌ی که‌ چه‌ند ووته‌یه‌کی له‌ ته‌فسیرکردنی ئه‌م ئایه‌ته‌دا هێناوه‌ته‌وه‌ و له‌وانه‌ش ده‌ڵێت ، به‌ندایه‌تیکردن وبه‌جێهێنانی فه‌رزه‌کان وگه‌یاندنی دین و به‌رپاکردنی سنوره‌کانی خوای گه‌وره‌یه‌ ( الحدود ) ، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت ، ئه‌م ووتانه‌ هیچیان پێچه‌وانه‌ی یه‌کترنین و به‌ڵکو یه‌کتری به‌هێزده‌که‌ن و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌رئه‌وه‌ی که‌ خوای گه‌وره‌ چی داوایه‌کی له‌ مرۆڤ کردوه‌و چی ئه‌رکێکی به‌سه‌ریدا داوه که‌ به‌ به‌جێهێنانی پاداشتی ده‌ست ده‌که‌وێت و به‌ نه‌کردن وپێشێلکردنی تاوانی له‌سه‌ر ده‌نوسرێت ، و مرۆڤ له‌ نه‌زانین ونه‌فامی خۆیدا قبوڵیکردوه‌و وه‌ریگردوه‌ خوای گه‌وره په‌نامانبدات و هاوکارمانبێت بۆ به‌جێهێنانی .

 کاتێك خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:{وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ}، ئیبن ئه‌لکه‌سیر له‌ ته‌فسیری ئه‌م ئایه‌ته‌شدا ده‌فه‌رموێت ، ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌مانه‌تێکیان لادانراو درابه‌ده‌ستیان خیانه‌ت له‌ ئه‌مانه‌ته‌که‌ ناکه‌ن و ئه‌مه‌ سیفاتی ئیمانداره‌، به‌ڵام پێچه‌وانه‌که‌ی سیفاتی دووڕووه‌کانه‌ هه‌روه‌کو له‌فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌وسلم دا هاتووه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت   ) آية المنافق ثلاث:إذا حدَّث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتُمن خان (  [4] له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کیتردا هاتووه‌ که‌ ده‌ڵێت( إذا حدَّث كذب، وإذا عاهد غدر،وإذا خاصم فجر ) واتا: نیشانه‌ی دووڕوویی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ر ، قسه‌یکرد درۆیکرد ئه‌گه‌ر به‌ڵێنێکیدا به‌ڵێنه‌که‌ی ناگه‌یه‌نێته‌جێ وده‌یشکێنێت ،ئه‌گه‌ر ئه‌مانتیان لادانا نایپارێزێت وخیانه‌تی لێده‌کات .... هه‌روه‌کو له‌ گێڕانه‌وه‌که‌یتردا ده‌فه‌رموێت : ئه‌گه‌ر قسه‌یکرد درۆده‌کات و ئه‌گه‌ر په‌یمانیبه‌ست وبه‌ڵێنیدا ده‌یشکێنێت و نایپارێزێت و ئه‌گه‌ر ده‌مه‌قاڵه‌یه‌کی هه‌بێت جنێوه‌ده‌دات ؛ هه‌روه‌کو فه‌رموده‌یتر له‌م باره‌یه‌وه‌ زۆره‌ و هه‌مووی جه‌خت له‌ پاراستنی ئه‌مانه‌ت ده‌کات و هه‌ڕه‌شه‌ش له‌وه‌ده‌کات که‌سێك خیانه‌ت له‌ ئه‌مانه‌تێك بکات له‌و فه‌رمودانه‌ش هه‌ندێکیان ده‌هێنینه‌وه‌و باسی ده‌که‌ین .

ئەمانەت پاراستن شتێکی گرنگە بۆیە دەبێت بە هەموو شێوەیەك هەوڵی ئەوە بدەین کە پارێزەری ئەمانەتبین و ئەگەر کەسێکیش بناسین کە ئەمانەت نە پارێزێت دەبێت ئاگاداریبکەینەوە و ئامۆژگاری بکەین و هەوڵی تەواوی لەگەڵ بدەین کە هەرجۆرە ئامانەتێکی لەبەردەستدابێت دەبێت بە باشترین شێوەی پاراستن بیپارێزێت ، تەنانەت ئەگەرچی بگاتە ڕادەیەك کە هەڕەشەی ئەوەی لێبکرێت ئەگەر کەسێکی هەبێت کە لێی بترسێت یان شەرمی لێبکات و بەوەی کە ئەگەر خۆت باش نەکەیت ئەوا ئەوکەسەت لێئاگاداردەکەمەوە ، چونکە ئامانەت وەکو لەو ئایەت وفەرمودانەدا هاتوەو باسمانکرد نیشانەیەکیشە لە نیشانەکانی ئاخرزەمان هەروەکو لە فەرمودەیەکدا هاتوە کە لە ئەبوهورەیرەوە دەگێڕێتەوە .....

1 ـ عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: "بينما النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم في مجلس يُحدِّث القوم، جاءه أعرابيٌّ فقال:متى الساعة؟ فمضى رسول الله صلى الله عليه وسلم يُحدِّث، فقال بعضُ القوم:سمع ما قال فكره ما قال، وقال بعضُهم:بل لم يسمع، حتى إذا قضى حديثه قال:أين أراه السائل عن الساعة؟ قال:ها أنا يا رسول الله، قال:فإذا ضُيِّعت الأمانة فانتظر الساعة، قال:كيف إضاعتُها؟ قال:إذا وُسِّد الأمرُ إلى غير أهله فانتظر الساعة" [5]

واتا : کاتێك کە پێغەمبەر صلی اللە علیەوسلم لە مەجلسێکدا کە قسەی بۆخەڵکانێك دەکرد ، کابرایەکی ئەعرابی هات و ووتی : کەی ئاخرزەمان دەبێت ؟ پێغەمبەری خوا بەردەوامبوو لە قسەکردنەکەی و ووڵامی نەدایەوە ، هەندێك لەوانەی لەوێبوون ووتیان : پێغەمبەریخوا گوێی لە پرسیارەکەی بوو بەڵام حەزینەکرد ووڵامی بداتەوە ، هەندێکیتریان ووتیان نەخێر گوێبیستی پرسیارەکەی نەبوو ، تاوەکو قسەوباسەکەی تەواوکرد و فەرموی : کوا کێبوو ئەوەی پرسیاری ئاخرزەمانیکرد ؟ پیاوەکە ووتی ئەوەتام منبوم ئەی پێغەمبەری خوا ، فەرموی کاتێك کە ئەمانەت وونبوو نەما ئەوکاتە چاوەڕوانی ئاخرزەمان بکەو دێتەدی ، کابراووتی : ئەمانەت چۆن وون دەبێت و نامێنێت ؟ فەرموی هەرکاتێك ئیشێك درایە دەستی کەسی نەشیاو بۆ ئەو کارە ئەوکاتە ئەمانەت وون بووەو نەماوە و چاوەڕوانی ئاخرزەمان کە .

لەفەرمودەیەدا زۆرشت دەگرێتەوە ئەگەر باسی لێوەبکەین و کەمێك شێبکەینەوە بۆخۆمان ، بەڵام ئەوەی کە گرنگە بیزانین بەشێوەیەکی گشتی ئەوەیە کە ئیش وکار لەم ڕۆژەدا کەمی هەیە بەڵکو دەگمەنە کە کارێك بە خەڵکانێك سپێردراوبێت بە کەسی شایستە ، بەمانایەکیتر کەسی شیاو لە جێگای شیاودا دانانرێت و ئەوەش فەرمودەکەی پێغەمبەرە صلی اللە علیەوسلم کە لەم رۆژەدا هاتوۆتەدی .

هەرلەبەر ئەوەیە کە پێغەمبەری خوا فەرمویەتی ئەمانەتێکت پێسپێردرا بەباشی بیگەیەنەو خیانەتیش مەکە بەرامبەر کەسێك ئەگەرچی ئەوخیانەتیشی لێتکرد ، ئەمەش تەنها مەبەستی ئەوەیە کە ئەمانەت چەندە گرنگەو فەرمانکردنێکە کە بەهیچ شێوەیەك خیانەت لە ئەمانەت نەکرێت ، هەروەکو لەم فەرمودەیەدا هاتوە ......

2ـ عن أبي هريرة رضي الله عنه قال:قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:"أدِّ الأمانة إلى مَن ائتمنك، ولا تَخُن من خانك" [6]

هەروەها پێگەمبەریخوا ئەوەشی پێمان ڕاگەیاندوە کە یەکەم شتێك لە دینەکەماندا نامێنێت ئەمانەت پارستنە و ئەمانەت ناپارێزرێت کەلەم فەرمودەیەدا هاتوە ....

3 ـ عن أنس رضي الله عنه قال:قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "أوَّل ما تفقدون من دينكم الأمانة، وآخره الصلاة" [7]

واتا یەکەم شتێك کە لەدینەکەتاندا نامێنێت ئەمانەت پاراستنەو کۆتا شتێکیش کە دەفەوتێت ونامێنێت نوێژکردنە .

بەڕاستی ئەمانەت پاراستن شتێکی زۆرگرنگە و مەترسیشی زۆرزۆر بۆسەر موسڵمان ئەگەر نەیپارێزێت ، چونکە لەفەرمودەیەکیتردا هاتوە کە بەهەمان شێوە ئەبوهورەیرە دەیگێڕێتەوە کە دەفەرموێت .....

4 ـ عن أبي هريرة رضي الله عنه عن النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم قال:

"آية المنافق ثلاث:إذا حدَّث كذب، وإذ وعد أخلف، وإذا ائتُمن خان"[8]

واتا : نیشانەی ( منافق ) دووڕوو سێ شتە ، کاتێك کە قسەیکرد درۆدەکات ، کاتێك پەیمانێك دەدات یان بەڵێنێك دەدات بەڵێنەکەی ناباتەسەر ودەیشکێنێت ، کاتێك کە ئەمانەتیکیشیان پێسپارد ئەمانەتەکە ناپارێزێت و دەیشکێنێت .

کاتێك کارمەندێك کارەکەی بە باشی وتەواوی ئەنجامدەدات ئەو کارمەندە بێگومان پاداشتی دونیاو قیامەت بەدەست دەهێنێت ، لە دونیادا موچەی خۆی بەدەست دەهێنێت و دڵنەوایە لەوەی کە موچەکەی حەڵاڵەو ئیش وکارەکانی بەباشی ئەنجامداوە دڵخۆش و خۆشبەختە و هەروەها لە قیامەتیشدا بێگومان کاتێك کە ئیش وکارەکانی بە تەواوی ودروستی ئەنجامداوەو لەبەر ڕەزامەندی خوای گەورە کەمتەرخەمی تیادانەکردوە پاداشتی خێری بۆدەنوسرێت و پاداشتی ئیش وکارەکانی زۆربەزیاترو باشترەوە وەردەگرێتەوە .

هەروەکو خوای پەروەردگار دەفەرموێت :{لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً}.

هەروەکو پێغەمبەری خوا لە چەند فەرمودەیەکدا باسی ئەداکردنی ئەرکەکانی سەرشانی تاکە کەسەکان دەکات و دەفەرموێت ، أنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:"إذا أنفق الرجلُ على أهله يحتسبُها فهو له صدقة" [9] کاتێك پیاو نەفەقەو مەسرەفی خێزانەکەی خۆی دەکات و چاوەڕوانی پاداشتی خا دەکات ئەوەش بەخێر بۆی دەنوسرێت .

هەروەها دەفەرومێت ، وقال صلى الله عليه وسلم لسعد بن أبي وقاص رضي الله عنه: "ولستَ تُنفق نفقةً تبتغي بها وجه الله، إلاَّ أُجرتَ بها، حتى اللقمة تجعلُها في فِي امرأتِك" [10] واتا : کاتێك کە مەسرەفێك دەکەن و مەبەستان ڕەزامەندی خوایە بێگومان بەو ئاکارەدا دەڕوات و بەخێر بۆتان دەنوسرێت تاوەکو ئەو پاروەنانەی کە دەیدەن بە هاوسەرەکانتان ، ئەمەش مەبەست لەوەیە کە ئەو ئەركانەی کە بەسەر پیاوەیە کە بەباشی بەجێی بهێنێت و ئەدای بکات بەخێروپاداشت بۆی دەنوسریت .

پاراستنی ئەوکاتەی کە تایبەتی دەکەیت بۆ ئەنجامدانی کردوەی چاك .

دەبێت هەموو فەرمانبەرێك و کاربەدەستێك ئیش وکارەکانی کە دراوە بەسەریدا بە باشترین شیوە بەجێی بهێنێت و خۆی خەریك نەکات بە ئیش وکاری لاوەکیەوەو ئیش وکارێك کە پەیوەندی نەبێت بەو ئیشەی کە بەو سپێردراوە ، چونکە ئەو فەرمانەبەر وکارگوزارو کاربەدەستانەی کە دیاریکراون لە ئیش وکارێکی تایبەتدا ئەو ئیش وکارانە ئیش وکاری گشتی یە و پەیوەستە بە ژیانی هەموو خەڵکیەوە و نابێت ئیش وکاری تایبەتی خۆی تێکەڵ بکات و کەمتەرخەمی بکات لە ئەداکردنی ئیشە تایبەتیەکەی کە پێی سپێردراوە ، چونکە ئەو کاتەی کە بۆی دیاری کراوە کاتی خۆی نیە و کاتی تایبەتی ئیشەکەیە کە بۆی دیاریکراوە .

هەروەکو شێخ موعەمەر کوڕی علی بەغدادی کەلە ساڵی ( ٥٠٧ ك ) وەفاتیکردوە کورتە کوتارێکی بەنرخیدا لە سەر سیستەمی مەلیکی و وەزیرایەتیو کاربەدەستان کە تیایدا ووتی : وەکو زانراوە لە سەرەتای سەدەی ئیسلامدا کە خەڵکە نمونەییەکان لە ئومەتی ئیسلامیدا سەرپشك بونە لە چۆنێتی کاروکردەوە ئەنجامداندا ، کاتێك بیان ویستایە نوێژیان دەکردو ئەگەر مەبەستیشیان بوایە یەکسەری نوێژەکەیان دەکرد وبەدروستی ، بەڵام کەسێك کە دیاریکراو هەڵبژێردرا بۆ سەرۆکاریکردنی ئیشی موسڵمانان سەرپشکیەکەی لەدەست دەدات و ئیشەکان نابێت بە ئارەزوی خۆی بێت ، چونکە کەسێك ئەگەر بکرێت بە بەرپرسی کارێك و فەرمانبەرێتی وکارگوزاری وکاربەدەستی بگرێتە ئەستۆ ئەوکەسە لە ڕاستیدا بەکرێ گیراوەو وەخت وکاتەکەی خۆی فرۆشتەوە و نرخەکەشی وەرگرتوە و وەری دەگرێت ، ڕۆژگار بەدرێژایی کات هیچ کاتێکی بەدەستەوە نەماوە کە خۆی تیادا خەریك بکات و مەشغوڵی شتی تربێت کە پەیوەندی بە کارەکەیەوەنەبێت و بە ویستی خۆی نابێت هەڵسوکەوت بکات و تەنانەت بۆی نیە کە نوێژی سوننەتیشی تیادا بکات ئەگەر ئیش وکارێك هەبێت و ئەنجامی نەدات ونوێژی سوننەت بکات ، هەروەها دەبێت نوێژەکانیشی بەجەماحەت بکات و لەکاتی خۆیدا ئەنجامی بدات وبۆی نیە کە ( اعتکاف ) کاتێك دیاری بکات و لە مزگەوتدا بمێنێتەوە بۆ بەندایەتیکردن ، چونکە ئەوکارانە زیادەیەو چاکەی خۆیەتی و بۆخۆیەتی ، بەڵام ئیش وکارەکانی کە پێی سپێردراوەو ئەركیان بۆی دیاری کردوە ئەوە فەرزە و سوننەت و زیادە ناخرێتە پێش ئیش وکاری فەرزەوە ... هەروەها ووتویەتی قەبرەکەت ئاوەدان بکەرەوە هەروەکو چۆن خانو ماڵەکەت ئاوەدان دەکەیتەوە .[11]

جاچۆن مرۆڤ حەزدەکات کە موچەکەی بەتەواوەتی وەربگرێت و هیچ کەمو کوڕیەکی نەبێت لە موچەکەیدا چونکە ئەو موچەیە بژێوی ژیانی ئەوەکەسەیە و بەهەمان شێوە نابێت هیچ کەموکوڕیەك بنوێنێت لە ئەداکردنی ئەرکەکانی کە پێی سپێردراوە و ئەوئیش وئەرکانەش بەهەمان شێوە بژێوی ژیانی ئەو خەڵکەیە کە دەبێت بەبێ کەموکوڕی بەجێی بهێنێت و کەمتەرخەمی تیادانەکات .

هەروەکو خوای گەورە لۆمەی ئەوکەسانەی کردوە کە سانەیکردوە کە لە تەرازوبازیا هەقەکەی خۆیان قورس دەکەن و هەقی خەڵکیش کەم دەکێشن و نادادوەری دەکەن لە بچوکترین شتا کە ئەگەر بەدەستیانەوەبێت و بردنە ڕێوەی بەدەست ئەوان بێت هەروەکو فەرمویەتی :{وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُون َوَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ}.[12]

شێوازی هەڵبژاردنی کەسی شیاو بۆ کاری شیاو :
لە بنەڕەتدا دەبێت کەسی شیاو بۆ کاری شیاو هەڵبژێردرێت و لەسەربنەمای دەست پاکی و بەهێزی یاخود بەتوانایی ، هەروەکو لە بەسەرهاتەکەی موسادا بۆمان باسکراوە لە قورئاندا کە دووکچەکەی پیاوچاکەکەی مەدیەن بە باوکیان ووت : {يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ}، واتا : بابەگیان بەکرێ بیگرە باشترین کەسێك کە بەکرێ بیگریت ئەوەیە کە بەهێزو بەتوانایەو ئەمینیشە یاخود متمانە پێکراوە ، واللە اعلم .

هەروەها لە بەسەرهاتی پێغەمبەر سولەیماندا کە لە قورئاندا باسکراوە ، کاتێك کە جنەکە ئامادەیی خۆی دەردەبڕێت بۆ سولەیمان سەلامی خوای لەسەربێت دەڵێت

:{أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ}، من بۆت دێنم پێش ئەوەی کە لەجێگاکەی خۆت هەستیتە سەرپا و من بۆ ئەوکارە بەتوانام ومتمانەپێکراوم ، لێرەدا مەبەستی ئەوەیە کە بەتوانام کۆشکەکەیت بۆ بهێنم بۆئێرە و متمانەی ئەوەش متمانە پێکراوم و هەموو شتەکانی ناو کۆشکەکەش دەهێنم بێ ئەوەی هیچی لێ وون ببێت ویاخود نەمێنێت ، واللە اعلم .

هەروەها خوای گەورە بۆمان باس دەکات لە قورئانەکەیدا کاتێك باسی پێغەمبەر یوسف دەکات و کە چوو بۆلای مەلیکەکە و خەونەکەی بۆ لێکدایەوە و پاشان فەرموی :{اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ}. بمکە بە خزێنەدار من بۆ ئەوکارە پارێزراوێکی باشم و زاناشم بەکارەکە ، واللە اعلم .

بێگومان پێچەوانەی بەتوانایی و ئەمینێتی لاوازی وخیانەتکاریە ، کاتێك کە عمری کوڕی خطاب سعدی کوڕی ابی وقاسی کردە والی لە کوفە و هەندێ پیاوخراپ شکاتیان لای عمری وڕی خەتاب کرد لە سەعد ، ئەویش لە سەر پۆستەکەی لایدا بۆئەوەی کە زەفەری پێنەبەن و شتێکی بەسەردا نەهێنن ، بەڵام کاتێك کە عمری کوڕی خەتاب لە سەرەمەرگدابوو بە برینداری شەش کەسی دیاریکرد بۆ ئەوەی یەکێکیان هەڵبژێرن لە نێوان خۆیاندا بۆ خەلیفایەتی ، یەکێکیان سەعدی کوڕی وقاس بوو ، ووتی : ئەگەر سەعد هەڵبژێردرا بۆ خەلیفایەتی ئەوا خۆی خەلیفەیە و ئەگەر هەرکەسێکیتربوو ئەوا با پشت بە سەعد ببەستێت ، منیش کاتێك کە سەعدم لابرد لە والی کوفە مەبەستم ئەوەنەبوە کە سەعد خیانەتکاربێت و لاوازبێت . [13]

عن أبي ذر رضي الله عنه قال:"قلت:يا رسول الله!ألاَ تستعمِلُني؟ قال:فضرب بيده على منكبي، ثم قال:يا أبا ذر‍ إنَّك ضعيف، وإنَّها أمانة، وإنَّها يوم القيامة خزي وندامة، إلاَّ مَن أخذها بحقِّها وأدَّى الذي عليه فيها" [14]،

ئەبوزەڕ ڕەزاوڕەحمەتی خوای لێبێت ووتی: ووتم ئەی پێغەمبەری خوا نامکەیت بە بەرپرسی شتێك ؟ بەدەستی دای بەناوشانمدا و فەرموی : ئەی ئەبا زەڕ تۆ لاوازیت ، ئەوەش ئەمانەتە ، ئەوەش لە قیامەتدا سەرشۆڕی وپەشیمانیە ، مەگەر بۆ کەسێك کە مافی خۆی بدات و ئەو ئەرکانەی کە لەسەرێتی بەتەواوی بیدات .

لەفەرمودەیەکیتردا هاتوە هەر ئەبو زەڕ دەیگێڕیتەوە کە دەڵێت:

عن أبي ذر رضي الله عنه أنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:"يا أبا ذر‍ إنِّي أراك ضعيفاً، وإنِّي أحبُّ لك ما أحبُّ لنفسي، لا تأمَرنَّ على اثنين، ولا تَوَلَيَنَّ مال يتيم". (1826) ئەی ئەبا زەڕ من تۆ بەلاواز دەبینم و هەرچیم پێخۆشبێت بۆخۆم بۆتۆش پێمخۆشە هەرگیزنەکەی ببیت بە ئەمیری دووکەسیشبێت ، و سەرپەرشتی ماڵی هەتیویش نەکەیت .

کاربەدەستە گەورەکان سەرمەشقێکن و پێشڕەوێکن بۆ کاربەدەستە بچوکەکان و ئەگەر کاربەدەستە گەورەکان ئەرك ومافی خۆیان بە تەواوی ئەدا بکەن ئەوا ئەوانەی لەژێر فەرمانبەری ئەودان هەمویان بەوشێوەیەدەبن و کارەکانیان بەباشی ئەنجامدەدەن و ئەگەر بە پێچەوانەشەوەبێت ئەوا ئەوانیش خراپ دەبن و هەموو گەورەیەك بەرپرسە لەکارەکەی خۆی و لەوانەی کە لە ژێردەستی ئەودان .

هەروەها پێغەمبەری خوا صلی اللە علیەوسلم لە فەرمودەیەکیتردا دەفەرموێت :

وقد قال صلى الله عليه وسلم "كلُّكم راع ومسؤول عن رعيَّته، فالأمير الذي على الناس فهو راع عليهم وهو مسؤول عنهم، والرجلُ راع على أهل بيته وهو مسؤول عنهم، والمرأة راعية على بيت بعلها وولده وهي مسؤولة عنهم، والعبدُ راع على مال سيِّده وهو مسؤول عنه، ألاَ فكلُّكم راع وكلُّكم مسؤول عن رعيته"[15]
واتا : هەموتان شوانن و هەموتان بەرپرسن لەسەر ئەوانەی کە لەژێردەستاندان ، ئەو سەرکردەو فەرمانڕەوایانەی کە بەسەرخەڵکەوەن شوانەو ئەویش بەرپرسە لەسەریان ، هەروەها پیاو شوانی ماڵ و خێزانەکەیەتی و بەرپرسە لەسەریان ، هەروەها ئافرەتیش شوانە و بەرپرسە لە سەر ماڵی مێردەکەی و لەسەر منداڵەکانی ، بەندەش بەرپرسە لە مالی گەورەکەی ، کەواتە هەموتان بەرپرسن و لێتان دەپرسرێتەوە لەسەر ئەو شتانەی کە لەژێردەستاندابووە .

هەروەکو ووتمان ئەگەر گەورە بەرپرسەکان کاەکانیان بە باشی وتەواوەتی ئەنجامبدەن ئەوا دەبنە پێشەنگ وپێشڕەو بۆ ئەوانەی لە ژێردەستی ئەوەدان ، هەروەکو شاعیرێك دەڵێت :

وإنَّك إذ مَا تَأتِ ما أنتَ آمِرٌ ... به تُلْفِ مَن إيَّاه تأمُرُ آتِيَا

مانای ئه‌م دێڕه‌ شیعره‌ به‌کوردی :

ئه‌گه‌ر فه‌رمانتکرد به‌که‌سێك له‌خۆت بچوکتر

 خۆت سه‌رمه‌شقی ئه‌وبه‌ ‌ وپێشتر به‌باشتر

بەمانای ئەوەیە کە ئەگەر کەسێك بیەوێت فەرمان بکات بە کەسێکیتر کە لە خۆی بچوکتربێت لە تەمەندا یاخود لە کاروپیشەدا ئەگەر خۆی پێش ئەو بەباشی ئەنجامیدا ئەوا ئەویش زۆربەباشی ئەنجامی دەدات .

بەڕاستی دەبێت هەڵسوکەوتکردن لەگەڵ فەرمانبەرێکدا دەبێت بەشێوەیەكبێت کە خۆی چۆن عەزدەکات خەڵکی لە خۆی گەورەتر هەڵسوکەوتی لەگەڵدابکات دەبێت ئەویش بەهەمان شێوەبێت بۆ بەرامبەرەکەی کە لە خۆی بچوکترە هەربۆیە ئامۆژگاریکردن لە ئیسلامدا پیشەیەکی مەزنە ، هەربۆیە پێغەمبەرصلی اللە علیەوسلم فەرمویەتی : "الدِّين النصيحة، قالوا:لِمَن يا رسول الله؟ قال: لله، ولكتابه، ولرسوله، ولأئمة المسلمين وعامتهم" [16]، واتا : دین ئامۆژگاریە ، ووتیان ئەی پێغەمبەری خوا بۆکێ ؟  فەرموی لەبەرخاتری خوا و قورئانەکەی و بۆ پێغەمبەرەکەی و بۆ سەرکردەکانی موسوڵمانان و هەموو تاکە کەسەکان ، واللە اعلم .
وقال جرير بن عبد الله البجلي رضي الله عنه:"بايعتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم على إقام الصلاة، وإيتاء الزكاة، والنصح لكلِّ مسلم" [17]  واتا : پەیمانم بەپێغەمبەری خوادا لەسەر ئەداکردنی نوێژ و زەکاتدان وئامۆژگاریکردنی هەموو موسڵمانێك .

هەروەها پێغەمبەری خوا صلی اللە علیەوسلم ئامۆژگاریمان دەکات و فێرمان دەکات کاتێك کەسێك ئیشی بە کەسێیتر کەوت دەبێت بەجوانترین شێوە کارەکەی بۆ ئەنجامبدات و بەڕێیبخات هەروەکو خۆی چۆن بۆخۆی پێیخۆشە کاری بۆ بەڕێبخەن بەباشی بەوشێوەیەش بێت بەرامبەر بەخەڵکی ، جا ئەگەر ئەوکەسەی کە فەرمانبەرە یان کاربەدەستە و ئیشی بکەوێتە کەسێکیتر دەبێت بە گوێرەی توانای خۆی بەباشترین شێوە کارەکانی بۆ جێ بەجێبکات وە دەفەرموێت :

وقد قال صلى الله عليه وسلم:"فمَن أحبَّ أن يُزحزح عن النار ويدخل الجنَّة فلتأته منيَّتُه وهو يؤمن بالله واليوم الآخر، وليأت إلى الناس الذي يحبُّ أن يُؤتى إليه" [18]،  

والمعنى:عامِل الناسَ بمثل ما تحبُّ أن يُعاملوك به، وقال صلى الله عليه وسلم:"لا يؤمن أحدُكم حتى يُحبَّ لأخيه ما يحبُّ لنفسه" [19] واتا : هەرکەسێك عەزدەکات کە لە ئاگری دۆزەخ ڕزگاریبێت و بچێتە بەهەشتەوە کاتێك کە مردن پێیدەگات با ئیمانداربێت و ئیمانی بە خواو ڕۆژی دوای هەبێت ، بەشێوەیەك ڕوو لە خەڵکی بێت کە خۆی چۆن بۆخۆی حەزدەکات خەڵکی ڕووی لەوبێت .

ئەوەش لەفەرمودەیەکیتردا بەڕاشکاوی باسیکردوە کە دەفەرموێت:" لایٶمن احدکم حتی یحب لاخیە مایحب لنفسە " ئیمانتان تەواونابێت تاوەکو ئەوەی بۆخۆت پێت خۆشە بۆبراموسڵمانەکەشت پێتخۆشبێت .

هەروەها موسڵمان دەبێت ئگای لە پەیداکردنی ئەو پارەوماڵو سەروەتەیبێت کە دەستی دەکەوێت و دەبێت بزانێت لە کوێوەیە و چٶن پەیدایکردوە بەعەرامی یان بە حەڵالی ، ئەوەش هەڕەشی لەسەرەو لە فەرمودەیەکدا هاتوە ، عن أبي هريرة رضي الله عنه عن النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم قال:"ليأتيَنَّ على الناس زمان لا يُبالي المرء بما أخذ المال، أمِنْ حلال أم من حرام" [20]، واتا : سەردەمانێك دێت بەسەر خەڵکیدا کە گوێنادەن بەوەی کە ئەو پارەو ماڵەی دەستی کەوتوە لەکوێوەیەو چۆن بوەو ئایە بەحەڵاڵی بەدەستی هێناوە یان بە حەرامی دەستی کەوتوە .

ئەمەش بێگومان ئێستا ئەم سەردەمەیەو زۆرینەی خەڵکی بەوشێوەیەن و بیر لە حەرام وحەڵاڵ ناکەنەوەو تەنها مەرج لای ئەوان ئەوەیە کە پارەوماڵ بەدەست بهێنن ، ئەگەر بە بەرتیل بێت یان بەدزین یان داگیرکردنی مافی خەڵکیبێت بەلایانەوە موشکیلەنی یە و ئەوانە تەنها ئەنجامی کۆکردنەوەکەیان مەبەستە و چەندیان دەست کەوتوە ، دەبێت ئاگاداری ئەوەشبین کە کاتێك کەسێك دەکرێت بە کاربەدەست لە جێگایەکدا و فەرمانبەریدەکات نابێت بەهیچ شێوەیەك دیاری وەربگرێت و بڵێت ئەوە دیاریەو دراوە بەخۆم ، چونکە ئەگەر لەسەر ئەوکار وپیشەیە نەبوایە دیاریان نەدەکرد و لەوانەیە نەشیان ناسیایە .

هەروەکو لە فەرمودەیەکیتردا هاتوە کە ، عن أبي حميد الساعدي رضي الله عنه قال:"استعمل رسول الله صلى الله عليه وسلم رجلاً من الأسد، يُقال له:ابن اللتبيَّة على الصدقة، فلمَّا قدم قال:هذا لكم، وهذا لي أُهدي لي، قال:فقام رسول الله صلى الله عليه وسلم على المنبر، فحمد الله وأثنى عليه، وقال:ما بال عامل أبعثه فيقول:هذا لكم، وهذا أُهدِيَ لي؟!أفلاَ قعدَ في بيت أبيه أو في بيت أمِّه حتى ينظرَ أيُهدَى إليه أم لا؟!والذي نفسُ محمد بيده!لا ينال أحدٌ منكم منها شيئاً إلاَّ جاء به يوم القيامة يحمله على عُنُقه، بعير له رُغاء، أو بقرة لها خوار، أو شاة تيعَر، ثم رفع يديه حتى رأينا عفرتَي إبطيه، ثم قال:اللَّهمَّ هل بلَّغت؟ مرَّتين" [21] ، واتا : پێغەمبەری خوا صلی اللە علیەوسلم کابرایەکی بەکاربەدست وفەرمانبەر دانا لەکۆکردنەوەی خێرو زەکاتدا  کە لە خێڵی یەسەد بوو پێیان دەوت : ئیبن لەتبییە ، کاتێك هاتەوە بۆلای پێغەمبەر وگەڕایەوە ووتی : ئەوە بۆئێوە هاتوەو ئەوەش بەدیاری دراوە بەخۆم ، ووتی : پێغەمبەری خوا چوە سەر منبەرەکە و فەروی : سوپاس وستایشی خوای گەورەیکردو فەرمووی ئەوە چیە کەسێك دەنێرم بۆسەرپەرشتی ئیشێك و دێتەوە دەڵێت ئەوە بەشی ئێوەیەو ئەوەش دراوە بەخۆم ! ئەی بۆناچێتەوە ماڵ باوکی یان ماڵ دایکی ودانیشێت و تەماشابکات وبزانێت هیچی بە دیاری بۆ دەهێنن ؟ سوێند بەوکەسەی کە نەفسی محمدی بەدەستە هەرکەسێکتان شتێك بەرن ولایدەنەلاوە بۆخۆتان لە قیامەتدا لێتان دەبێت بە حوشترێك و بۆڕە دەکات ویان مانگایەك و بۆڕە دەکات و یان بەزنێك ودەباڕێنیت بەسەرشانتانەوە ، پاشان دەستی بۆ ئاسمان بەرزکردەوەو تاوەکو سپیایی بن باڵی دەرکەوت و فەرموی یارەبی خوایە من گەیاندم ، دووجار .

هەروەها لە فەرمودەیەکدا هاتوە کە دەفەرموێت دیاریکردن بۆ کاربەدەست یان کرێکار دەبێت بەدزی هەروەکو صلی اللە علیەوسلم فەرمویەتی :"هدايا العمال غلول" [22]

هەروەها ، عدي بن عميرة قال:سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول:"من استعملناه منكم على عمل فكَتَمَنا مخيطاً فما فوقه، كان غلولاً يأتي به يوم القيامة" [23]

واتا : هەرکەسێك لە ئێوە بخەینە سەرکارێك بەئەندازەی تاڵە دەزویەك و لەوەگەورەتر بشارێتەوە ، بەدزی دەژمێردرێت و لەڕۆژی قیامەتدا دەبێت بیهێنێتەوە و لەسەری بەدزی دەژمێردرێت .

بەتایبەتی ئەگەر کەسێك کارێکی پێبسپێردرێت و موچەیەکیشی بۆ دیاریبکرێت ئەوەش لە فەرمودەیەکدا باسی کردوەو بەهەمان شێوە بەدزی دەژمێردرێت ، وەکو لەم فەرمودەیەدا هاتوە ، بريدة عن النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم قال:"مَن استعملناه على عمل فرزقناه رزقاً فما أخذ بعد ذلك فهو غلول"[24]

کۆتای داوامان لەخوای گەورە ئەوەیە کە هەموو کاربەدەستێكمان و فەرمانبەرێك وکارگوزارێكمان سەرکەوتوبکات و تاوەکو ئیش وکاری موسڵمانان بەباشی بەڕێوە بچێت و بەوشێوەیە ئیش وکار ئەنجامبدەن کە خوای گەورە پێی خۆشە و ڕازیدەبێت لێی و ئەوکەسانەشی کە کاروفەرمانەکانیان بەخراپە ئەنجام دەدەن و بەباشی بەڕێوەی نابەن و دزی وگەندەڵی تیادەکەن هیدایەتیان بدات و بیانخاتە سەر ڕێڕەوی ڕاستی ئەم دینەو هەموو موسڵمانێك کارڕاستبهێنن و سەرکەوتوی دونیاو قیامەتبن و بەهیوای ئەوەی کەسودێکمان گەیاندبێت خوای گەورەش بە کاروکردەوەی باش بۆمان عیساب بکات و ئێوەش لەدوعای خێر بێ بەشمان مەکەن و خوای گەورە خێرتان بنوسێت والسلام .

لقمان امین

  ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[1] النساء:58

[2] رواه الإمام أحمد وأهل السنن

[3] الأنفال:37

[4] مُتَّفق عَلَيْهِ ، وَاللَّفْظ للْبُخَارِيّ .

[5] رواه البخاري (59).

[6] رواه أبو داود (3535) والترمذي (1264)، وقال:"هذا حديث حسن غريب"وانظر: السلسلة الصحيحة للألباني (424).

[7] رواه الخرائطي في مكارم الأخلاق (ص:28)، وانظر:السلسلة الصحيحة للألباني (1739).

[8] رواه البخاري (33)ومسلم (107).

[9] وروى البخاري (55)ومسلم (1002)عن أبي مسعود رضي الله عنه

[10] رواه البخاري (5354)ومسلم (1628)،

[11] ذيل طبقات الحنابلة لابن رجب (1/107).

[12] سورة المطففین .

[13] رواه البخاري (3700).

[14] رواه البخاري (2554)ومسلم (1829) عن عبد الله بن عمر رضي الله عنهما.

[15] رواه مسلم (55)عن أبي رقية تميم بن أوس الداري رضي الله عنه

[16] رواه مسلم (55)عن أبي رقية تميم بن أوس الداري رضي الله عنه

[17] رواه مسلم (1844)في حديث طويل عن عبد الله بن عمرو رضي الله عنهما

[18] رواه البخاري (13)ومسلم (45)عن أنس رضي الله عنه

[20] رواه البخاري (2083)

[21] رواه البخاري (7174)ومسلم (1832)، وهذا لفظه

[22] أخرجه مسلم (1833).

[23] رواه أبو داود (2943)بإسناد صحيح، وصححه الألباني.

[24] صفة الصفوة لابن الجوزي (1/277)