10/02/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
وەهمی (عەقڵ)ی موعتەزیلە.
وەهمی (عەقڵ)ی موعتەزیلە.
ئەوە راستنیە گەر بگوترێ موعتەزیلە زیاتر لە ئەهلی سونە بایەخیان بەعەقڵ
داوە،کەباسی عەقڵ وگرنگی دان بەعەقڵ دەکرێ لای موعتەزیلە (ئەوە وەهێمکە
لەوەهمەکان).
کەسێک سەر سام بێت بە موعتەزیلەو پێی وابێ خاوەن عەقڵ بووینە
( ئەوە وەهمە ) هەروەکو زۆر جار ئیجتهاداتی موعتەزیلە بۆ رازی کردنی عەقڵ ئەویش خۆی لەخۆیدا وەهمێکی ترە.
لەهەمان کاتیشدا ناکرێ بگورتێ هەموو موعتەزیلە ( گێل و دور لەعەقڵ ) بووینە.
ململانێی نێوان ئەشعەرییەکان و موعتەزیلەکان وە ئەهلی حەدیس و
موعتەزیلەکان زۆر گەرمە لە هەناوی کتێبە مێژوویەکان، لەواقیعیش رەنگی خۆی
داوەتەوە نەیپێکاوە ئەوەی بڵێ ئەو فیرقانە بونیان نەماوە بەڵکو راستییەکەی (
بونیان نن ناسێندراوە ) گەرنا بونیان هەیە.
گرنگە ئێمە باسی بنچینەو بنەماکان بکەین ... بەزانین هەڵوێستیان بەرامبەر کیتاب و حەدیس چۆن بوە.
حەدیسێکمان هەیە بەناوی فەرمودەی (الصادق المصدوق ) کە ئێستا وەکو ئیعجازێکی زانستی باسی لێوە دەکرێت :
حَدَّثَنَا الحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنِ
الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: حَدَّثَنَا
رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ الصَّادِقُ
المَصْدُوقُ، قَالَ: " إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ
أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَكُونُ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ
يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا
فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ، وَيُقَالُ لَهُ: اكْتُبْ عَمَلَهُ،
وَرِزْقَهُ، وَأَجَلَهُ، وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ
الرُّوحُ، فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْكُمْ لَيَعْمَلُ حَتَّى مَا يَكُونُ
بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجَنَّةِ إِلَّا ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ
كِتَابُهُ، فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ، وَيَعْمَلُ حَتَّى مَا
يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّارِ إِلَّا ذِرَاعٌ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ
الكِتَابُ، فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الجَنَّةِ " رواه البخاری.
(عمرو بْن عبيد) گەورە ئیمامی موعتەزیلە عەقڵی ئەو فەرمودەیەی پێ (هەرس نەکراوە) نەیتوانیوە لەماناکەی بگات.
قۆناغی کۆرەپەلە لەسکی دایک ئینجا هاتنی مەلەک و نوسینەوەی دوا رۆژی ئەو
کۆرپەلەیە کە دێتە سەر دونیا . ئالەو فەرمودەیە حاڵی نەبوە خۆی ئەوە
نوسینەوەی عیلمی خوایە لەسەر ئەو کۆرپەلەیە خوای گەورە بەر لە خەڵقی ئەو
بونەوەرە (موفرەداتی و زەرەکانی) ئەو بونەوەرەشی زانیوە ( سبحانە وتعالی )
ئاخر ئەهلی سوننە دەڵێن خوای پەروەردگار زانستی بە جوزئیات و
کولییاتەکانەوە هەیە هەندێک لەفەلاسفەکان دەڵێن نا تەنها کلیات دەزانێ و
ئاگای لە وردەکاریەکان نییە بۆیە ئیمای غەزالی رەدیان دەداتەوەو ئەو بۆچونە
بەبۆچونی زەندیقەکان ناو دەبا.
بەهەر حاڵ (عمرو بْن عبيد) دەربارەی ئەو حەدیسە دەڵێ :
ئەگەر گوێم لە(ئەعمەش) بی باسی ئەو حەدیسەم بۆ بکات دەڵێم درۆتکرد، ئەگەر
گوێم لە (زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ) خۆشم نەدەویست وەئەگەر گوێم لە (عبد اللَّه
بْن مسعود ) باسی ئەو فەرمودەیەم بۆ بکا قبوڵم نەدەکرد، وەئەگەر گوێم لە
پێغەمبەری خوا بێ(صلی الله علیه وسلم) ئەو حەدیسەم لێقبوڵ نەدەکرد ، وە
ئەگەر گوێم لە خوای پەروەردگار بێ ئاوا بفەرمێ: دەمگوت (ليس على هذا أخذت
ميثاقنا) لەسەر ئەوە پەیمانت لەئێمە وەر نەگرتوە.
ئەوەی (عمرو
بْن عبيد ) باسی لێوەدەکات ئەوە ناسینی عەقڵ نیە ئەوە بەخوا زانینی (عەقڵ و
نەفسە) پەنا بەخوا، ئاخر لاتان سەیر نەبێ خوای گەورە دەفەرمێ:
({أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا (43) } [الفرقان: 43] )
هەروەها دەفەرمێ :
{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ
وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ
زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ
عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (28)} [الكهف:
28]
ئاگادار بن خۆشەویستانم شوێن کەوتەی (عمرو بْن عبيد ) ئێستا هەنە گرنگە تیشکیان بخەینە سەر.
تا باسکردنی (تاوانەکی تری موعتەزیلە) بەخواتان دەسپێرین.
یەکێک لەسەرچاوەکان (تاريخ بغداد )
(عمرو بن عبيد) موعتەزیلی ٢ .
لەبابەتی یەکەم لەسەر (عمرو بن عبيد) نوسیم : یەکێک لەسەرچاوەکان (تاريخ
بغداد) واتە سەرچاوەی تر زۆرن بەڵام ئەوە یەکێکە لەسەرچاوەکان.
ئیمام ئەبوحەنیفە دەربارەی (عمرو بن عبيد) دەفەرمێ:
قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ (لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ فَإِنَّهُ فَتَحَ لِلنَّاسِ الطَّرِيقَ إِلَى الْكَلَامِ فِيمَا لَا يعنيهم من الْكَلَام).
هەروەها ئیمام (عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِي ) دەفەرمێ چومە خزمەت
ئیمام (مالیک ) پیاوێکی لابو پرسیاری لێکرد ئەویش لەوەڵامدا فەرموی:
فَقَالَ (لَعَلَّكَ مِنْ أَصْحَابِ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ لَعَنَ اللَّهُ
عَمْرًا فَإِنَّهُ ابْتَدَعَ هَذِه الْبدع من الْكَلَام ولوكان الْكَلَامُ
عِلْمًا لَتَكَلَّمَ فِيهِ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ كَمَا تَكَلَّمُوا
فِي الْأَحْكَامِ وَالشَّرَائِعِ وَلَكِنَّهُ بَاطِلَ يَدُلُّ عَلَى
بَاطِلٍ )
بیدعەکەی عەمر ئەوەندە گەورە بوو هەردوو ئیمام لەعنەتی لۆ دەنێرن کەمەعلومە ئەو ئیمامە بەرێزانە زۆر لە لەعنەت ترساون.
ئیمامی شافعی دەفەرمێ:
قال مُحَمد بْنُ عَبد اللَّهِ، قَالَ: سَمِعْتُ الشافعي يَقُولُ عَن
سُفْيَان بْن عُيَينة إن عَمْرو بْن عُبَيد سئل عَن مسألة فأجاب فيها
وَقَالَ هَذَا من رأي الْحَسَن فَقَالَ لَهُ رجل إنهم يروون عَن الْحَسَن
خلاف هَذَا فَقَالَ إنما قلت هَذَا من رأيي الْحَسَن يريد نفسه)
گوێم لە سوفیان کوڕی عویەینە بو گوتی (عَمْرو بْن عُبَيد) پرسیاریێکی لێکرا ئەویش وەڵامی دایەوەو گوتی :
(هَذَا من رأي الْحَسَن) ئەوە لەبۆچونی حەسەنە (واتە دەیەوێ فێل لەخاوەن
پرسیارەکە بکا کەئەوە بۆچونی حەسەنی بەصرییە لەبەر ئەوەی سەرەتا ئەو
موعتەزیلییە قوتابی ئەو بوو دواتر بوە قوتابی (واصل) و وازی لەحەسەن هێنا )
ئینجا یەکێک دەڵێ :
بۆچونی (حەسەن) وانییە
ئەویش دەڵێ مەبەستم وایە بڵێم ئەورایە حەسەنە لای من .
(إنما قلت هَذَا من رأيي الْحَسَن يريد نفسه) واتە تەلبیس دەکات.
تێبینیەکی گرنگ (عەمری کوری عوبێد) دوو حاڵەتی هەیە ئەو کاتەی لە خزمەت
ئیمام حەسەنی بەصری بوە، وە ئەو کاتەی کە چۆتە سەر بۆچونی (واصل بن عطاء )
خوشکی خۆی دەداتە واصل و دەبێتە کورە خەزوری.
بۆیە گرنگە قسەکانی پێش ئیعتزال و دوای ئیعتزال لەیەک جودا بکەینەوە هەر ئەوەشە هۆکاری ئەوەی هەندێک فەرمودەیان لێگێراوەتەوە.
ئینجا زوهدو لەخوا ترسانەکەی لەچەشنی زوهدی خەواریج بوە خەواریج
عیبادەتیان زۆر بو بەڵام ئیمامی ( علی)یان کافر دەکرد، پەنا بەخوا.
هەندێک لەو سەرچاوانە (ذم الكلام وأهله) وە (الكامل في ضعفاء الرجال ).
وەهمی (عەقڵ)ی موعتەزیلە (٣).
ئیمام ئەبو مەنصوری بەغدادی ئەشعەری، لەکتێبی ( الملل والنحل ) دەفەرمێ
موعتەزیلە (٢٠) تاقمن ناوی تاقمەکان دەژمێرێ و ئینجا دەفەرمێ:
( وسنذکر فضائح کل فرقة منهم مایکشف عن کفرها ان شاء الله. سەیری لاپەرە ٨٣ بکە)
کەس
نەڵێ ئیمام... موعتەزیلەی کافر کردوە مەرج نیە ئەوەی کوفری بەزار دابێ
کافر بوبێ مەگەر لە چەند حاڵەتێک نەبێ، بۆیە ئەوەی موعتەزیلە دەچێتە
چوارچێوەی ( ئیجتهادێکی جاهیلانە ).
ئیمام غەزالی رەحمەتی خوای لێبێ
لەسەرەتای کتێبی (تهافت الفلاسفة) ئاماژە بەوە دەکا کەزۆر جار فەیلەسوفەکان
ناوی زل و گەورە لەبۆ چون و کەسەکانیان دەنێن بۆ ترسانی بەرامبەریان.
رەحمەتی خوا لە ئیمام غەزالی بێ چاکی ناسیون، بەداخەوە وەهمی عەقڵی
موعتەزیلە زۆر گەورەیە، ئەوەشتان لەبیر نەچێ کە رۆژهەڵاتناسەکان ناوی
موعتەزیلەکانیان زۆر گەورە کردوە، بۆ ئەوەی خەڵکی پێسەر سام کەن و بیان
کەنە کۆسپ لەپێش رابون و هەنگاو بەرەو ژیاری ئیسلامی.
موعتەزیلەکان
هیچیان پێنیەو قەت لێیان نەترسن تا کتێبەکنیان بخوێننەوە هەندی تر جەهلی
ئەو تاقمەو تاوانەکانیان بەرامبەر بە (دەق و عەقل) رونتر دەبێتەوە.
خۆی دەبوایە سەرەتا باسی تاقمی یەکەمیان بکەین (واصلییەکان) بەڵام لەبەر
ئەوەی دەزانم ( عەمرەوییەکان ) شوێن کەوتەی (عەمری کوری عوبێد) بونیان هەیە
ئاخر ئەزمونێکم لەگەڵیان هەیە بەر لە نزیکەی ١٦ ساڵ گفت و گۆمان کەوتۆتە
نێوان.
ئەوانە ئەشعەری نینە ... شافعی مەزهەبیش نینە ... نە لە فیقە
وەنە لە عەقیدە ... کاتی خۆی پێمان دەگوتن وەرن با لەسەر (ریسالەی ) ئیمامی
شافعی کۆببینەوە ئەگەر ناتانەوەێ لەسەر قورئان فەرمودە کۆببینەوە.
بەڵام ئەوەیان قبوڵیان نەکرد... ئێستاش هەر هەمان قسان دەکەین... دڵنیاشم هەر هەمان وەڵامیان دەبێ.
(ئیمام حافزی مزی شافعی) رەحمەتی خوای لێبێ ریوایەت دەکات و دەفەرمێ:
قریش ابن أنس: فەرموی لەمەجلیسی عەمری کوری عوبێد بووم گوتی:
رۆژی دوای بانگم دەکەن لەبەر دەستی خوا دەوەتسم ... پرسیارم لێدەکات:
لەبەرچی گوتوتە بکوژ ( قاتل ) لەدۆزەخ دەمێنێتەوە؟
( ئاخر مەعتەزیلە پێیان وایە خاوەن گوناهی گەورە لەدونیا کافر نیە بەڵام ئیمان داریش نیە و لەدوا رۆژ تاهەتایی لەئاگر دەمێنێتەوە )
دەڵێ :
منیش دەڵێم: خوایە خۆت وات فەرموە ئینجا ئەو ئایەتەی خوێندەوە :
({وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا
فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا
عَظِيمًا (93)} [النساء: 93] ).
(قریش ابن أنس) دەفەرمێ لەمەجلیسەکە لەهەموان بەتەمەن بچوکتر بووم و هاتمە قسەو گوتم: ئەی ئەگەر خوای گەورە وەڵآمی دایەوەو فەرموی :
(إن اللَّه لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء) .
لەکوێ زانیت من لەوە خۆش نابم ؟
دەڵێ: هیچ قسەی پێنەما وبێدەنگ بو. بروانە تهذيب الكمال في أسماء الرجال (22/ 131).
خۆشەویستان کتێبی شەرعی رۆژنامە نیە .... ئەوە زانستی شەرعییە بنچینەو
بنەمای هەیە بۆ تێگەیشتن ئاخر دیراسەکردنی ئەو بنچینەو بنەمایانە بۆ نمونە
لە کتێبی ریسالەی ئیمامی شافعی دەتپارێزێ لەو جۆرە هەڵانە . بۆیە خوای
گەورە دەفەرمێ:
{... فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (43)} [النحل: 43]
تا... وەهمێکی تری موعتەزیلە ... بەخواتان دەسپێرم .