هەڵەكانی پڕۆگرامی خوێندنی وانەی كۆمەڵایەتی/ مێژوو پۆلی هەشتەمی بنەڕەتی و ڕاستكردنەوەیان لە لێكۆڵینەوەیەكدا
ئەم بابەتەم ساڵی 2010 پێشكەشی بەرێوەبەرایەتی پەروەردەی سیدسایەق كرد و پاشانیش لە رۆژنامەی هاوڵاتی بڵاومان كردەوە كەئەمەی لای خوارەوەیە:
..................................................
لەگەڵ ئەوەی كە وەزارەتی پەروەردە بڕیاری گۆڕینی پرۆگرامی پۆلی شەشەمی ئامادەیدا بۆ ئەم ساڵی خوێندن ، بەڵام دەبینین لەو بەشانەی كە گۆڕان كراوە چ لە بنەڕەتیدا بێت وە چ لە ئامادەیدا بێت چەندین هەڵەی زۆری تێدایە كە مامۆستایان و قوتابیانیشی بێزار كردووە . هیوادارم كە وەزارەتی پەروەردە بەخێرایی بەو هەڵانەدا بچێتەوە و چارەسەریان بكات . ئەم هەڵانەی كە من گرتومن تەنها بریتیە لە كتێبی كۆمەڵایەتی پۆلی هەشتەم بەشی مێژوەكەی ، هەرچەندە هەڵەی زۆریش لە بەشی جوگرافیا و هاونیشتمانیەكەیدا هەیە ، بە تایبەتی هاونیشتمانی كە لاپەرەی وای تێدایە پرە لە هەڵەی دارشتن و زمانەوانی كە ئەمەش بۆ كتێبێكی مەنهەجی زۆر هەڵەیە .
* لەلاپەرە 80 لە دێری دەیەمدا نوسراوە :( محمد د.خ لەم ساڵەدا لەدایك بووە كە دەكاتە 570 ی زاینی ).
؛ وەڵامە ڕاستەكەش ئەمەیە كە : پێغەمبەر لە 12 ی ربیع الاول بەرانبەر بە بیستی ئیپریلی ساڵی 571ز لەو ساڵەی بە ساڵی فیل ناسراوە لەدایك بووە . ( ابن سعد : طبقات ابن سعد ، ج1/ ص100-101 . ابن هشام : سیرة ابن هشام ، ج1 / ص181 ).
لە لێكۆلەرانی نوێش ڕێگاكەی مامۆستا (مەحمود پاشا)یە كە مامۆستای ماتماتیكی ناسراوی میسریە ، كە یەكێ لەو ساڵانەی لێی كۆڵیوەتەوە ساڵی لەدایك بونی پێغەمبەرە ، ئەویش بەم شێوەیە :( مامۆستای ناوبراو لەم باسەدا پشتی بەستۆتە ژمارەكانی ئاسمانی ، وەكو : خۆرگیران . كە ژمارەی جوتبونی ئەستێرەی كەیوان وبارام لە كەڵوی دەمارە كۆڵەدا ، بەپێی ئەمە سەلماندویە كە پێغەمبەر لە رۆژی دووشەممەی نۆهەمی مانگی ربیع الاول بەرانبەر بە بیستی ئیپریلی ساڵی 571ی زاین لەدایك بووە .
* لە لاپەرە 84 نوسراوە : ( رۆژی 2شەممە 17ی رەمەزان ڕێكەوتی 6 / 8/ 610ز كتوپڕ كەسێكی لێ پەیدابوو پێی وت : محمد مژدەبێ تۆ بوی بە پێغەمبەری خودا بۆ سەر ئادەمیزاد و منیش جوبرائیلم ). ئەم ڕوداوە كە ڕویداوە بەپێی ئەم كتێبە لە پێش ڕوداوی هاتنە خوارەوەی ئایەتی ( إقرأ بإسم ربك الژی خلق......) .
؛ بەڵام ڕاستیەكەی بە پێی سەرچاوەكانی تەبەری ( 2/ 207) و ابن هشام ( 1/ 237 – 238) ئەوەیە كە پێغەمبەر هیچ شتێكی لەلایەن خوداوە پێ نەوتراوە ، بەڵكو یەكەم دیداری پێغەمبەر و جوبرائیل لە ئایەتی (إقرأ..........) دەست پێدەكات، سەبارەت بەوەش كە دەنگێ هاتبێ و بە محمدی وتبێ تۆ پێغەمبەری خودای ، ئەم ڕوداوە ئەوانەی كەوا گێڕاویانەتەوە گشتیان لەسەر ئەوەن كە لە دوای چونی خەدیجە و پێغەمبەرە بۆ لای وەرەقەی كوڕی نوفل كە مژدەی پێغەمبەری دەداتێ و پاشان وەحی ماوەیەك دەوەستێ بۆیە پێغەمبەر دەیەوێ كەوا لە شاخێكەوە خۆی هەڵبداتە خوارەوە نەوەكو خەڵكی وەكو شێت و شاعیران سەیری بكەن ، بەڵام دەنگێ دێت و دەڵێ : كە تۆ پێغەمبەری خودای ........... كە ئەویش جوبرائیل بووە .
* هەر لەهەمان لاپەرەدا باس لەتەمەنی پێغەمبەر كراوە كە وەحی بۆ هاتووە ، نوسراوە : ( پێغەمبەر تەمەنی 40 ساڵی تەواو كرد پێی لە چل و یەك نابوو ، وەحی سروشی بۆ هات ئەوەش لە دەوروبەری ساڵی 610 زدابوو).
؛ ئێمە دوو جۆر لە ساڵمان هەیە كە لە مێژوی ئیسلامیدا پشتی پێ دەبەسترێ ، ئەویش ساڵی مانگی و ساڵی خۆریە ، بەپێی هەردوو جۆرەكە پێغەمبەر تەمەنی لە چل ساڵ تێپەری نەكردووە :
1. بەپێی ساڵی مانگی (قەمەری ) پێغەمبەر تەمەنی چل ساڵ و شەش مانگ و دوانزە رۆژ بووە .
2. بە پێی ساڵی خۆریش ( شەمسی / زاینی ) سی و نۆ ساڵ و دوانزە رۆژ بووە . بڕوانە ( رحمە للعالمین : 1/ 49).
* لە لاپەرە (86)دا هاتووە كە :( موسڵمانەكان لە ماوەی سێ ساڵی بانگەوازی نهێنیاندا زۆر جار لە ماڵی ئەرقەمی كوڕی ئەرقەم بە نهێنی كۆدەبونەوە ).
؛ وەڵامە راستەكەش سەبارەت بەناوی كەسەكەیە كە هەڵە ناوەكەی نوسراوە ، كە ئەمەش ناوە ڕاستەكەیەتی ( ئەرقەمی كوڕی ئەبی ئەرقەم ).
* لە لاپەرە (87)دا باس لەمە دەكات كە : ( بتپەرستانی قورەیش زۆر دڵگران و توڕەبون كاتێك بینیان كە پێغەمبەر داوا دەكات كە خوایەك بپەرستن كە چاوەكان نایبینن بەڵام ئەو ئەوان دەبینێت و ئاگاداری هەموو شتێكە ).
؛ بەڵام وەڵامی ڕاست ئەمەیە كە : هیچ كات قوڕەیشیەكان رەددی ئەو خوایەی كەوا پێغەمبەر باسی لێوە دەكرد نەكردۆتەوە ، ئەمەش لەلایەن قورئانەوە باسی لێوە كراوە كە ( ما نعبُدهُم إلا لیقربونا إلی الله زلفی ) . یاخود ئەوەی كەوا لە (سیرە ابن هشام)دا هاتووە ، ئەو شەوەی كەوا بەیانیەكەی شەڕی بەدر بوو ئەبو جەهل دەستی بەرەو ئاسمان بەرز كردەوە و وتی:( اللهم أقتعنا لحرم فأنحاو للغدا ) واتە :( خوایە هەر كام لە ئێمە چ من وە چ محمد بوینەتە هۆی پچرانی سیلەی رەحم سبەینێ بیچەمێنەوە ). نەك باوەڕیان بەخودا هەبوو ، بەڵكو قوربانیان پێشكەش دەكرد ، رۆژوی عاشورا موشریكین چەند ساڵ بەر لە پێغەمبەر گرتویانە ، نوێژیان كردووە ، حەجیان كردووە ، بۆیە پێغەمبەر خوایەكی نەناساندووە بەوان كە ئەوان نەیان ناسیبێت ، بەڵكو ئەوان شەریكیان بۆ بڕیاردەدا ، هەریەكە لە (لات ، عزاە ، مناة ) یان كردووە شەریكی خودا و دەیانگوت ئەمانە كچانی خودان .
* لەلاپەرە (88)دا داڕشتنێكی هەڵە هەیە لە باسی كۆچكردن بۆ حەبەشە ، ئەویش بەم شێوازە :( 10 پیاو و 4 ئافرەت لە ڕێگای دەریای سورەوە دەچنە یەمەن ئینجا لەوێوە بە سواری كەشتی بازرگانی دەپەڕنەوە بۆ حەبەشە ، دوای ئەوە ژمارەی كۆچكردووان زیادی كرد تا گەیشتە 83 پیاو و 17 ئافرەت و چەند منداڵ ).
؛ كاتێ ئەمە دەخوێنیتەوە وا تێدەگەی كە سەرەتا (14) كەس لە موسڵمانەكان رۆیشتون ، كە بۆ خۆشی 14 نیە بەڵكو 12 پیاو و 4 ئافرەتن ، واتە دەكەنە 16 كەس ، پاشان دەنوسرێ بەرەبەرە ژمارەی موسڵمانەكان زیادی كرد بۆ 83 پیاو و 17 ئافرەت ، بۆیە لەمەوە وا تێدەگەین كە ئەمە بە هەمان كۆچەكەی ترەوە كە پاشان موسڵمانەكان كردیان بۆ مەدینە كە دوو ودوو و سێ سێ دەرۆیشتن . بەڵام ڕاستیەكەی ئەمەیە كە كۆچی حەبەشە لە دوو پۆل پێك هاتووە :
پۆلی یەكەم : بەسەركردایەتی عوسمانی كوڕی عەففان كە لە 12 پیاو و 4 ئافرەت پێك هاتبوو .
پۆلی دووەم : لە پاش گەڕانەوەی پۆلی یەكەم دێت بۆ مەككە ، پاشان پۆلی دووەم رۆیشت بەسەركردایەتی جەعفەری كوڕی ئەبی تالیب كە ژمارەیان 83 پیاو و 17 ئافرەت پێك هاتبوو . بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە ( مختصر سیرە الرسول : شیخ عبدالله نجوی ، ص92 و 93 . ابن هشام : 1/ 364).
* لە لاپەرە ( 91) نوسراوە : ( پێغەمبەریش یەكێك لە هاوەڵانی خۆی كە ناوی موصعەبی كوڕی عومەر بوو لەگەڵیان نارد بۆ مەدینە ...........).
؛ وەڵامی راست ئەمەیە كە ناوی ئەو هاوەڵە ( موصعەبی كوڕی عومەیر).
# پێش ئەوەی بچەمە سەر بابەتی فتوحاتەكان ، ئەمەوێ ئەوە بخەمە ڕوو كە هەڵەیەكی زۆر زۆر لە تەواوی ساڵە زاینیەكاندا هەیە ، بۆیە پێم باشە یان ساڵی زاینی لابدەن ، یاخود ڕاستیان بكەنەوە ، چونكە مانای تیا نیە ساڵێكی كۆچی چوار ساڵی زاینی جیاوازی هەبێت . لێرەدا چەندانە نمونە دەنوسین كە ساڵە كۆچی و زاینیەكان زۆر جیاوازیان تێدایە :
فەتحی شاری دینەوەر كرا لە 20ك/ 642ز، بەڵام بۆ دەست بەسەراگرتنی میسر نوسیویەتی 20ك/640ز ، یان دوو ساڵی كۆچی دەبێتە چوار ساڵی زاینی : 20ك/640ز ، شەری نەهاوەند 22 ك/ 644ز
* لەلاپەرە (122) نوسراوە : شەڕی یەرموك ( 12ك / 634ز )
؛ لە ڕاستیدا سەرچاوەیەكی ڕاست و دروست هەبێت بۆ ساڵی فتوحاتەكان بە پێی لێكۆڵینەوەكانی ئێستا كتێبەكەی (بلاذری: فتوح البلدان )یە ، كە پێی وایە لە مانگی رەجەبی ساڵی 15ك / مانگی ئابی 636 ئەم شەرە رویداوە بە سەركردایەتی خالید و لەسەردەمی عومەردا. بلاژری : ص 140 – 143 .
* لەلاپەرە (124) دانوسراوە : شەڕی قادسیە 14ك / 636ز ، لەلاپەرە (122)شدا نوسراوە : فەتحی قودس 15ك / 636ز .
؛ قوتابی لە ئەنجامی ئەم نوسینە هەڵەوە وا تێدەگات كە یەك ساڵی كۆچی دەكاتە 2 ساڵی زاینی ، بەڵام لە ڕاستیدا ساڵەكە بە هەڵە نوسراوە . ئەویش ئەمەیە كە هەردوو فەتحەكان چ فەتحی قودس بێت وەچ فەتحی قادسیە بێت لە یەك ساڵدا ڕویانداوە ئەویش 15ك / 636ز .
* هەر لە لاپەرە 124 داو لە باسی شەڕی قادسیەدا نوسراوە : ( موسڵمانەكان ژمارەیان 4000 كەس بوو ).
؛ بەڵام ژمارەی موسڵمانەكان لەم شەرەدا 20 هەزار كەس بوو نەك 4 هەزار كەس . بڕوانە :( بلاژری : 255 – 262 ، گبری : ج3 / 480 -579 . كە باسی شەرەكەی بەدرێژی تێدایە ).
# بەكارهێنانی وشەی (خەلافەت ) لە جێگای ( نیابەت و ئیمارەت ) هەڵەیە ، چونكە لە زمانی عەرەبیدا وشەی ( خەلافەت ) بە واتای ( حەماقەت و گێلی ) دێت ، بەڵام (خیلافەت ) بەواتای ( ئیمارەت و نوێنەرایەتی كردنی خەڵك و ڕابەرایەتی كردنیان ) دێت ، كە دیارە ئێوەش ئەمەتان مەبەستە . لە زمانی عەرەبیدا ئەوترێت : خَلف یخلف ، خلافە : اڵامارە = النیابە عن الغیر ، اڵامامە . بەڵام سەبارەت بە خەلافەت : خِلف یخلف خَلافە و خلوفا الغلام ،حمق . بڕوانە : المنجد فی اللغە . 21
* لەلاپەرە (146) دا هاتووە :( ئومەوییەكان دوو لقن ، لقی بەنو ئومەییە و لقی ئەبیلعاص زۆربەی خەلیفەكانیان لە لقی دووەمن ).
؛ ئەم دێرە بۆ خۆی هەڵەیە : كە لقی یەكەمی (بەنو ئومەییە) بێت ، چونكە تەواوی خەلیفەكان لە بەنو ئومەییەن واتە كوڕانی ئومەییە . بەڵام ڕاستیەكەی ئەمەیە كە ئومەییە دوو كوڕی هەیە ، ئەوانیش ( حەرب و ئەبیلعاص )ن . لە حەرب تەنها سێیان بونەتە خەلیفە ، وە لە ئەبیلعاصیش دەیان بونەتە خەلیفە ، بەم پێیە پۆلی دووەم ڕێژەیان زۆرترە نەك بەو شێوەیەی ئێوە نوسیوتانە .
* هەر لە هەمان لاپەرەدا (146) ، دوو هەڵەی ترمان هەیە بەهەمان شێوە ، ئەویش :
1. ڕوخانی دەوڵتی ئومەوی ساڵی 131ك .
2. خەلیفەكانی ئومەوی ژمارەیان 14 خەلیفەیە .
؛ وەڵامی ڕاست :
1. ساڵی ڕوخانی دەوڵی ئومەوی 132ك یە .
2. خەلیفەكانیش 13 خەلیفەن . بڕوانە ( تأریخ الدولة اڵامویة ، محاضرات تأریخ اڵامم الإسلامیە : الشیخ خضری بك ، ص64).
* لەلاپەرە (148)دا نوسراوە : ( یەزیدی كوڕی موعاویە 61 – 65)ك .
؛ ئەم ساڵە بۆ ماوەی خیلافەتی یەزید هەڵەیە ، چونكە بەپێی زۆرێك لە سەرچاوە ڕەسەنەكان ماوەی فەرمانرەوایەكەی (60 – 64 )ك یە ، تەنانەت كەسێكی وەك (د. حسن ابراهیم حسن : تأریخ الإسلام ، ج1/ ص226) دەڵێ : ماوەی خیلافەتی یەزید 60 – 63ك نەك 61 – 65ك كە ئەمە لە هیچ سەرچاوەیەكدا نیە .
* لەلا(149) نوسراوە :( عەبدولمەلیك چەندین شەڕی لە دژی زوبێر كوڕی عەوامدا ).
؛ وەڵامی راستیش ئەمەیە : كە ئەم هاوەڵە بەرێزە لە شەڕی جەمەلدا شەهید كراوە ، یەكێك بوو لەوانەی كە شەڕی لەدژی ئیمامی عەلیداكرد . بەڵام ئەوەی ئێوە باسی لێوە دەكەن ناوەكەتان بە هەڵە هێناوە ، ناوی ڕاستی ( عبدالله كوڕی زوبێر كوڕی عەوام )ە .
# لە بەشی دەوڵەتی ئومەویدا دوو وێنە خراونەتە ڕوو كە هەر یەكیان تەعبیر لە یەكێكی تر دەكات نەك ئەوەی ئێوە مەبەستانە ، ئەوانیش :
1. لەلاپەرە (147) دا وێنەیەكیان دانراوە كە مەبەستتان پێی (موعاویەی كوڕی ئەبوسوفیان )ە . لەگەڵ ئەوەی ئەم وێنانە وێنەی خەیاڵین بەڵام بەو شێوەیەی لێهاتووە كە بۆتە شكلێك بۆ هەریەكە لەوانە كە وەكو وێنەی ڕاستیان بێت ، هەربۆیە پێویستە هەر ئاوا بەشێوەیەكی هەرەمەكیانە وێنە دانەنرێت ، چونكە من دەتوانم زیاتر لە 10 سەرچاوە بهێنم لەو كەسانەی كە باسیان لە (هارون الرشید ) كردووە ئەم وێنەیەیان بەكاربردووە ، بەڵام ئەم وێنەیەم نەبینیوە بۆ كەسایەتی موعاویە ، بەڵكو ئەویش وێنەی جیای خۆی هەیە .
2. لەلاپەرە (152)شدا وێنەیەك دانراوە كە گوایە وێنای خەلیفە ( عومەری كوڕی عەبدولعەزیز ) دەكات ، كە ئەمەش بە هەمان شێوە هەڵەیە چونكە ئەم وێنەیە لەلایەن وێنەكێشە رۆژئاواییەكانەوە كێشراوە و مەبەستیانە ( محمد فاتح : كە یەكێكە لە سوڵتانەكانی عوسمانی وەك خوێن ڕێژێك نیشان بدەن ، چونكە روخێنەری دەوڵەتی بیزەنتی بوو لە رۆژهەڵاتدا ) . دووەمیش ئەگەر لە وێنەكە دیقەت بگری ئەزانی كە هەندێ لە سەربازەكان تفەنگیان بە دەستەوەیە ، كە ئەمەش بۆ سەردەمی عومەری كوڕی عەبدولعەزیز ناگونجێ . جگە لەمەش مەگەر لە هەموو مێژودا مەشهور نیە كە سەردەمەكەی خەلیفە عومەر كوڕی عەبدولعەزیز تاكە سەردەمە كە شەڕی تیادا ڕاگیرا.