لەدەم بەیانی رۆژی ٣ی مانگی مارسی ساڵی ١٩٢٤ بە فەرمانی ئەتاتورك بەتەواوی سیستەمی خیلافەتی ئیسلامی هەڵوەشایەوە.

 ڕاستە کارەساتێکی زۆر گەورە بوو، لە مێشکی مرۆڤدا جێگای بڕوا نیە ، ئیتر بۆیە خەڵکی بە سادە تەماشای دەکەن ئێستا، چونکە نەوەکانی ئەم ئیسلامە تاڕادەیەك خەوتوون، ناهێڵن خۆیان بتەکێنن و هەڵسنەوە خۆ ئەگەر هەڵسانەوە ئەوا بە فویەك دوژمنانیان بە ئاسمانی سایەقەی شینی کاڵدا دەبەن..

زۆر جار کورد دڵی  بەوە لە خۆی دادەمێنت کە خاوەنی ٦٠ ملیۆن کوردە و دەوڵەتێكی نیە، بەڵام ئیسلام خاوەنی ملیارێك و حەوسەدو پەنجا ملیۆنەوە خاوەنی وڵات و سیستەم نیە.

 گەورەترین کارەساتە ئەگەر نەوەکانی بیر بکەنەوە ئەم عەزایە زۆر گەورەیە، بەڵام  زۆر ئاسانە هەڵساندنەوەی ئەم سیستەمە، چونکە ٨٩ ساڵە ئەم سیستەمە روخاوە زۆرجار لە مێژوودا  بۆماوەی ١٠٠ساڵ سیستەمی تێدا نەماوە پیاوانێ وەك “سەلاحەدین و ئەسەدەدین شێرکۆ  و ئەلب ئەرسەلان” و زۆرێکی تر لەو پیاوانە  توانیویانە سیستەمەکە بۆ ناوچەی دارو ئیسلامەکان بگەڕێننەوە.

 ئەمجارە نامەوێت کلاسیکانەو ئەوەی باوە باسی  چۆنیەتی روخانی ئەم سیستەمە بکەم، یاخود مێژووەکەی بگێڕمەوە – نەك-  لەبەر ئەوەی مێژوو کاریگەری نیە- نەخێر- مەبەستەکەم ئەوەیە کە نوێتر لە جاران بنوسم شتێکی تر پێشکەش بە خوێنەران و ئازیزان بکەم.

 ئیسلام بۆ خۆی ئاینێکی  گشتاندنە و جەماعیە جوانتربڵێم زۆربەی زۆری بەندایەتیەکانی هەمووی گشتاندنە وکۆمەڵکارانەیە، هەمیشە کە بانگێشتی بەندایەتیەکانی بە جەماعەت کراوە تەنانەت وویردو تەهلیلەکانیشی  هەر جەماعیە، نوێژ و رۆژی جومعەو حەج..تاد.

هەر ئەم کۆمەڵکاری و گشتاندنەی وایکردوە کە شۆرش و خەباتی لە ناوچونی ئەم سیستەمی ئیسلامیە ئاستەم کردوە بۆ دووژمنانی، ئەگەرچی  منارەی خیلافەتەکە روخابێت، بەڵام لە سەدان جێگا بڵێسەی شۆرش و جیهادی دەستی پێکردۆتەوە تا ئێستاش گەل و هۆزە منصورەکان بەردەوامن لە جیهادو کۆشش خەباتیان بۆ گەڕاندنەوەی ئەم سیستەمەیە، چونکە ئەم ئاینە بۆ خۆی ئاوێتە بوونی تاكە لە گەڵ سیستەم و ئوممەت و نیشتیمان و دەوڵەت و بە کۆمەڵکارکردن، ئەم ئاوێتە بوونی تاکە بۆ خۆی  کۆمەڵگایەکی شۆرەسوارو ماندونەناس دروست دەکات بۆیە ئیسلام خاوەنی مێژویەکی پڕ چالاکیە وهیچ مێژوویەك لەو ناچێت، هەمیشە مێژوەکەشی لە نوێ بوونەوەدایە بە پێچەوانەی گەلان ئوممەتانی تر. ئیسلام هەرگیز نەیویستوە و خەڵکەکەی خۆشی فێر نەکردوە لەسەر ئاوێتە بوونی تەنهاو گۆشەگیری یاخود وەك دەڵێن وەك کەسانی ڕاهیب لە ناو شاخ و دەشت کۆدا بە تەنها خەریکی بەندایەتی بووبن- وەك ئەوەی  کە لەباور و گوزەرانی ئاینی نەسرانیاکان و بوزایەکان و باطینیەکاندا هەیە -  لە راستیدا رەهبانیەتی ئەم ئوممەتی ئیسلامە جیهادە، هیچ تاكێك نابینیت گۆشەگیر بوبێت لەم ئیسلامەدا کاریگەری هەبوبێت، ئینجا لە ئیسلامدا دەرکەوتنی ئیدارە وهێزی  کومەڵسازی و کۆمەڵگاکەی ژیان و دوونیای ئەوەندەی تر تواناکانی ئیسلامی بە هێز کردوە.

 هۆکاری سەرکەوتنی ئیسلام و ئیماندارن  هاوکاری و وەحدەت و یەکبونیان بوو، هەر ئەو کۆبونەیان بوو کە توانیان ببنە خاوەنی ئەو هەموودەستکەوتە لە جیهاندا، واتا محجیزەی ئیسلامەکە لە یەکبوون و کۆبونیانە، روخان و فەشەلیشیان لە پارچەپارچەیی و خۆخۆیاندایە، ئەوەی لە دەوڵەتی خیلافەت دا بە درێژایی مێژوو موسڵمانان دروشم و گوتاری سیاسی و ستراتیژیان بووە بریتی بووە لە پێنج بنەمایی و تایبەتمەندی مانەوەی خیلافەتی ئیسلامی، ئەم پێنج تایبەتمەندیە نەما ئەوا خیلافەتەکەش بەرەو ئاوابوون  رۆشت هەر کات بوونەوە خاوەنی ئاسانە دامەزراندنەوەی سیستەمی خیلافتەکە، ئەو تایبەتمەندیانە بریتین لە..

 یەکەم : یەكبوون و کۆبون لەسەر یەك بیروباوەڕ(العقیدة)

 دووەم: شەریعەت واتا یاساو رێساکانی ئیسلام بە گشتی(الشریعة)

 سێیەم: ئوممەت و هەست کردن  بە ئینتیما بۆ ئیسلام وموسڵمانان(الامة)

 چوارەم: ژیارو شارسانیەتی ئیسلامی(الحضارة)

 پێنجەم: خاك و مەئوای موسڵمانان کە ئیسلامی لەسەرپیادە بکەی(دارالاسلام)

 بۆیە ئەو بنەماو تایبەتمەندیەکانم بە عەرەبی نوسیوە،  چونکە هەست دەکەم کردن بەکوردی تامو چێژی خۆی لە دەست ئەدات، لەوانەیە خەڵکانێك لە دیدو بۆچونماندا راجوێیەکمان هەبێت، بەڵام من بۆ خۆم لەدوای خوێندنەوەی زۆرو لێووردبونەوەم  ئەم تایبەتماندیانەیە  کە خیلافەتی پێدادەمەزێت، ئەگەر ووردبینەوە دەبینی  دووژمنان و نەیارانی ئەم ئیسلامە تەنها شەڕی ئەوەمان لەگەڵدا دەکەن کە ئەو بنەمایانە نەمێنێت ، چونکە ماناو تێزو چەمکانە بونیان نەماوە لە ناو موسڵماندا بە گشتی بۆیە سیستەمی خیلافەتەکە ئاوابوو.ئەم بۆچونە ماوەی ٢ ساڵە بۆم دروست بووە، بۆیە زیاتر لەسەر ئەو تەوەرانە کار دەکەم بۆ ڕۆشنبیرکردنەوەی موسڵمانان بە گشتی.

 ئەم بنەمایانەکە بوونیان هەبوو  موسڵمانان توانییان گەورەترین  شۆرش بەرپابکەن لە جێگایەکی ووشك برینگو بێ یاساو فەیلەسوف و بیرمەندا، بە ئاراستەی ئەم ئاینە توانرا ئەو تایبەت مەندیانە دابمەزرێت هەرودوو شارستانیەتی “فارس و ڕۆم” ئاوابکەن لە نێوانیاندا خیلافەتی ڕاشدین سەری دەر‌هێناو دنیاو ژیان یان پڕکردە دادپەروەری، هەر لەو سەردەمەوە  ئیتر زنجیرەی شەڕی رۆژئاوا  دەستی پێکرد دژی موسڵمانان فارسیش هاوکاری رۆژئاوا بوو هەر بۆ لێدانی ئیسلام  وەك زەورو لەسەر گیانی ئیسلام دەژین و دەخۆن، لە ڕاستیدا هەر پرۆژەی ڕۆژئاوا خۆیانن.!

رۆم- چونکە لەدوایەوە سوپای تر هەبوو.. بەردەوام لەودا ژیاوە چۆن بتوانێت ووڵاتی موسڵمانان داگیر بکاتەوە، بیگەرێنێتەوە بۆ ژێر رکێفی خۆی، ئەم شەڕەی لەسەردەمی سەدەی حەوتەمی زاینیەوە بەردەوامە هەتا ئەم نوسینەی من.

 یەکێك لە مێژوو نوسەکانی ئینگلیز بەناوی “جلوب” دەڵێت : کێشەی ڕۆژئاوا ئەوەیە کە دەیەوێت رۆژهەڵاتی ناورەاست بەگەرێنێتەوە بارودۆخی  سەدەی حەوتەم.!

 لەڕاستیدا ئەم ڕستەیەی”جلوب” بەسە بۆ بە ئاگاهاتنی خەوتوەکان!..

لە ڕاستیشدا ئیسلام توانی بە پێنج تەیبەتمەندیەکەی خۆی  وەحدەتی موسڵمانان دروست بکات: کە بریتی بوو لە ئەقیدە و شەڕیعەت و  شارستانیەت و ئوممەت و دارولئیسلام.

 لەبەرانبەردا  رۆژئاوا بۆ ئەوەی ئەم تایبەتمەندیانە کۆتایی پێبنێت بۆ هەریەكێك دوژمن و رکەبەرێکی بۆ دروست کرد بە ووردەکاریانە  مەترێزو سەنگەری بۆ بونیاد کرد بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بکەوێتە جەنگ، هەموو ووزەو تواناکانی رۆژئاوا لەسەر ئەوە کۆبویەوە کە هەرچیان کردوە ئەو پێنج بنەمایە نەهێڵن کۆتایی پێبێنن تا خیلافەت لەسەر پێی خۆی نەوەستێتەوە..

 شەڕی یەکەمی رۆژئاوا بۆ ڕوخانی خیلافەت: بریتی بوو لە دروستکردنی  بیرو بۆچونی ئاسان و روو لە خۆشیەکانی ژیان بۆ لەناوبردنی بیروباوەڕی ئیسلامی، یاخود هیچ نەبێت بیروباوەڕی ئیسلامی لەسەر بنەما ئەصڵەکەی خۆی نەهێڵن بە هەزاران بیرو بۆچون دروستکرا لەوانەی کە زۆر کاریگەری هەبوو بە مە مەسیحی کردنی خەڵك بڵاو کردنەوەی بیرو هزری دادایی و وجودی پراغماتیکی و ماددی و  سروشتگەری و هیومانیتیز و میسالی … تاد.. بۆ ئەوەی بیروباوەڕی ئیسلامی تێكبدەن بە هیچ شێوەیەك نەگەرێتەوە سەر پێناسە بنەمایی راستەقینەی خۆی..

 شەڕی دوەمی رۆژئاوا بۆ ڕوخانی خیلافەت: بریتی بوو لە لە هێنانی عەلمانی و دیموکراسی دژی شەڕیعەتی ئیسلام بۆ ئەوەی خەڵکی بیر لە یاساو ڕێساکانی خوای گەورە نەکاتەوە ، بەڵکو دەیەوێت بە ئارەزو و وویستی خەڵکی یاسا و دەستوری ژیان دابرێژن دوو لە قورئان و سوننەت بە هەواو هەوسی خەڵکەکە خۆیان بێت..

 شەڕی سێیەمی ڕۆژئاوابۆ ڕوخانی خیلافەت: بریتی بوو لە هێنانی  ژیاری رۆمی و یۆنانی بۆ لە ناوبردنی ژیارو شارساتانیەتی ئیسلامی لە ڕێگای داگیرکرد(ئیستعمار) و گڵۆباڵیزەیشن و مۆدێڕنەو پۆستمۆدێرنە، کە  لاسایی کردنەوەی رۆژئاوا لە  هەموو هەڵسوکەوتیان تەنانەت لە هونەرو جلو بەرگ و خواردن ..تاد.

 شەڕی چوارەمی ڕۆژئاوابۆ ڕوخانی خیلافەت: دروستکردنی  بیری نەتەوەی و دەوڵەتی نەتەوەیی حیزب رۆژئاوا بۆ پارچە پارچەکردنی ئوممەتی ئیسلامی نەهێشتنی توخمی ئوممەت لە دڵو دەرونی موسڵماناندابەگشتی دروستکردنی نوکتەو خۆپێباش بوون لە گەلانی تری دوونیا.

 شەڕی پێنجەمی رۆژئاوابۆ ڕوخانی خیلافەت: نەهێشتینی بیری دارولئیسلام و دروستکردنی سنورو دانانی دیمۆگرافی و واتا جوگرافیا ی خەڵکی و  جیوپۆلۆتیك و واتا جوگرافیای سیاسی و جیوپۆلتاریی واتا جوگرافیای سەربازی و ئەمنی قەومی دەیان ناو ناتۆرەو زارەوەی تر کە زانستی بۆ داتاشراو کرابە بەرگیدا، هەموو وڵاتانی ئیسلام دابەشکرا لەسەر بنەمای نەتەوەو گەل وهۆزو عەشیەرو  یاخود مەزهەب نمونەکانیش لەبەر چاون، ووڵاتێکی ئیسلامی نابینی لەسەر ئەم بنەمایە دابەش نەکرابێت، عێراقە شیعەو سونە وکوردو تورکومان. تورکیا ئەرمەن و کوردو مەسیحی و هەروەها.. میسر- قیبتی و موسڵمان، سودان بە گوێرەی هەرێم، مەغریب و جەزائیر.. عەرەب و ئەمازیغی.. سۆماڵ- کراوە بە چواربەشەو، ئەفغان و پاکستانە لەسەر بنەمایی عەشیرەت وهۆزگەرایی..تاد.

ئەمە هۆکاری ئەوە بووە کە خیلافەت بروخێت، بۆ زانیاری خوێنەر رۆژئاوا ماوەی ٥٠٠ ساڵە کار لەسەر ئەوە دەکات کە ئەو تایبەتمەندیانەی ئیسلام نەهێڵێت، بە پشودڕێژی ستراتیژی بەردەوام بە دەست تێکەڵکردنی لەگەڵ یەهودا توانیان خیلافەت  بروخێنن. هەڵسانەوەی خیلافەی ئەوەندە قورس نیە ئەگەر ئوممەتەکە بە بیروباوەڕێکی پاك و بە پیادەکردنی شەریعەت  دەتوانن  دارولئیسلام دروست بکەنەوە سەرلە نوێ شارستانیەتی ئیسلام ببوژێنەوە