ئەم بابەتە وتارێكی دكتۆر(موحەمەد خاتەمی)ە و لە(دارالندوه‌)ی بەیروتی پایتەختی لوبنان و لەسەر بانگهێشتی یانەی ناوبراو و بزوتنەوەی رۆشنبیران پێشكەشی كردوەو دواتر لە نامیلكەیەكدا بەناوی (الاسلام والعالم)و لەلایەن (مكتبە الشروق)وە ساڵی 1999ز چاپی یە كەمی لە وڵاتی مصر بڵاوكراوەتەوە.
پلەوپایەی ئاین لەم سەردەمەدا كامەیە؟ كێشەو گرفتەكانی دینداری ئەم سەردەمەو بەرپرسیاری و ئەركەكانی سەرشانی كامانەن؟؟؟ ئەمە پرسیاری ئەم بابەتەیە.
داواكارم موڵەتم بدەن جارێكی تر پرسیارەكە بە وردتر، دابڕێژمەوەو بیكەمە (پلەو پایەی ئێمە لەجیهانی ئەمڕۆو سەردەمدا كامەیە؟) ئاساییە وشەی ئێمە، بە چەند شێوە لێكبدرێتەوەوتەفسیر بكرێت، هەرچەندە ئەوەی من مەبەستمە سازگارە لەگەڵ تەوەرەی بابەتەكەماندا، ئەویش ئەوەیە كە دەڵێم (ئێمە) پەیڕەوانی ئاینە ئاسمانیەكان دەگرێتەوە لەم سەردەمەدا.
بەڵام مادام من خۆم پرسیارەكەم وروژاندوە وسروشتی بایەخ پێدانەكەشم هەرئەوەدەگرێتەوە، ئەگەر وردتری بكەینەوە مەبەستم لە وشەی ئێمە تەنها خۆمانە (موسڵمانان) هەرچەندە دەگونجێت وەرگری ئەم بابەتە لەوانەش بێت كەمل بە ئیسلام نەدات و گەردن كچی نەبێت.
لەگەڵ ئەمەشدا دەگونجێت ئەگەر مەودای پرسیارەكەمان كەمێك فراوان بكەین، دەتوانێت جێگەی بایەخی هەموو ئەو كەسانە بێت كەژیانی مرۆڤایەتیان مەبەستەو بانگەشەی سەربەرزی و كەرامەتی مرۆڤایەتی دەكەن، گەرچی ئەوانە موسوڵمانیش نەبن.
من پرسیار لەئاین دەكەم، وەك موسوڵمانێك مەبەستمە لەگەڵ سەردەمەكەمدا بژیم و بەچاوو هۆشی دوربینەوە بڕوانمە پاشەڕۆژو داهاتوو، مەبەستمە لەو داهاتوەمدا كاریگەریی و رۆڵم هەبێت و بەشدار بم لەبەرەو پێش بردنیدا.
ئەگەر سەرنج بدەین ئەمە خۆی لەخۆیدا پرسیار كردنە لەخود (ژات)ی خۆم، بەو مانایەی من وا ناڕوانمە ئاینەوە كە من شتێك بم لە دەرەوەی بازنەی ئاینەكەمدا و بێلایەن و بێ‌ رابم تیایدا، بەڵكو من وەك موسوڵمانێك سەیر دەكەم و بیر دەكەمەوە كەمەبەستی بێت بەڕاستی وحەقیقەت بگات، هەرچەندە واچاكە لەدەرەوە سەرنج بدەینە ئاینەكەمان و رێنماییەكانی وەرگرین، بۆئەوەی دوچاری راپەسەندی بێمانا و خۆپەسەندی كوێرانە نەبین.
كاتێك پرسیار دەكەم لەبارەی مەوقعیەت و پێگەی موسڵمانانەوە لەم سەردەمەدا، وا پێویست دەكات هەردوو جەمسەری پرسیارەكە لە زەینی خوێنەردا روون و ئاشكرا بێت، لە بەكارهێنانی وشەی (خۆمان) لێرەدا مەبەستم پێی موسوڵمانانە، لەگەڵ دوپات كردنەوەی ئەو راستیەدا كە ئێمەی موسوڵمانیش سەردەمێك خاوەنی شارستانیەت و ژیاری خۆمان بوین و رۆڵمان هەبوو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بۆیە ئێستاش پێویستە هەم مەوقعیەت و پێگەی خۆمان دیاری بكەین و هەم رۆڵ و كاریگەریشمان هەبێت لەسەر رەوڕەوەی ژیان لەم سەردەمەدا.
هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا دەمانەوێت تێبكۆشین بۆ گێڕانەوەو دەست خستنەوەی ئەو پلە و پایە و پێگە لەدەست چووەمان و ئەوەندەی لە تواناماندا هەیە تێبكۆشین بۆ بونیادنانی داهاتوو پاشەڕۆژێك، كە جیاواز بێت لە ئێستاو تەنانەت لە رابوردوشمان.
ئەم تێكۆشانەش بەبێ‌ تەنگ پێهەڵچنین بە هیچ كەس، یاخود نادیدە گرتنی بەرهەمی مه‌عریفه‌و دەستكەوتەكانی بیری مرۆڤایەتی چ تیۆری چ تەجریبیەكانی، مەبەستیشم لەوشەی (جیهانی ئەمڕۆمان) بە كورتی روونی بكەمەوە، مەبەستم (شارستانیەتی رۆژئاوایە) ئەو شارستانیەتەی كە باڵی كێشاوە بەسەر هەموو جیهان و هەموو مرۆڤایەتیدا و بە زەبرەوە زاڵ بوە بەسەریدا.
مەبەستم ئەو خۆسەپاندنەیە كە كاریگەریی راستەوخۆی هەیە لە بوارەكانی ئابوری و سیاسی و رۆشنبیریی و كۆمەڵایەتی ژیانی رۆژانەماندا.
ئەو شارستانیەتەی كە ژیان لەسایەیدا بۆ غەیری مرۆڤی رۆژئاوایی واتاو چێژی نیە.
بۆنمونە :لەم شوێنەدا كە ئێمە دەژین، چاو بەهەر جێگەیەكدا بگێڕین ئاسەوارو جێدەستی شارستانیەتی رۆژئاوا دەبینین، لە نەخشەی كۆشك و تەلارەكانماندا.... لەناو ماڵ و شمەكەكانماندا.... لە هۆكارەكانی گواستنەوەو گەیاندنماندا.... لە دەزگاكانی راگەیاندنماندا.... لە چەندین بواری تردا كە دەرفەتی باسكردنیان نییە.
جیهانی ئەمڕۆ جیهانی رۆژئاوایە، لە رووی فیكریەوە....لە رووی ڕەوشتیەوە.... لە رووی هونەرییەوە.
پێویستە ئەوەش بزانین كە شارستانیەتی رۆژئاوا قەتیس نیە لە سنورێكی جوگرافیدا، ئەو كەسانەش كە لە دەرەوەی سنورەكانی رۆژئاوادا دەژین لەژێر كاریگەریی قورسی ئەو ژیارەدان و ژیانیان بەبێ‌ ئەو شارستانیەتە ئاسان نیە.
بۆیە دەڵێم ئەو ژیارە واتای جیهانی سەردەممان دەگەیەنێت، چونكە لە كەسمان شاراوە نیە كە رۆژئاوا بەرهەم و دەسكەوتێكی گەورەی پێشكەش كردووە بە ژیانی مرۆڤایەتی و لە هەمانكاتدا (هەرچەندە لە هەموو كردارێكی مرڤیشدا شتێكی ئاساییە) مرۆڤیشی دوچارو گرفتاری كۆمەڵێك كێشەو گرفتی زۆرو گەورە كردوە.
بەڵام لێرەدا تێبینیەكی شایانی باس هەیە، كورتەكەی بریتیە لەوە، كێشەو گرفتەكانی ئێمە، بە بەراورد لەگەڵ كێشەو گرفتەكانی رۆژئاوادا، چەند قات و چەند بەرانبەرن، بۆیە جێگەی خۆیەتی لەنهێنی ئەم دیاردەیە بكۆڵینەوەو بپرسین هۆكارەكەی چیە؟؟.
نهێنیەكەشی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە، لانی كەم رۆشنبیریی مرۆڤی رۆژئاوایی سازگارو هەماهەنگە لەگەڵ ژیارو شارستانیەتەكەیدا، هەر بەو بۆنەیەشەوە مرۆڤی رۆژئاوایی دوچاری خۆبەكەم زانین نایەت و گرفتاری ئەو دەردە نیە.
بەڵام ئێمە گرفتەكانمان چەند بەرانبەرن، چونكە بە بێ‌ ئەوەی قەناعەتمان بە ژیاری رۆژئاوایی ببێت و خۆمان بدەینە دەستی و دەستمان پێوە گرتبێت، ژیانمان چ ژیانی تاكە كەسی و چ ژیانی بەكۆمەڵمان لەژێر كاریگەریی بەهێزی رۆژئاوادایە.
ئەمە لەلایەكەوە، لەلایەكی دیكەشەوە رۆشنبیریی و بیركردنەوەمان یاخود چەند بەشێكی كاریگەری رۆشنبیریمان كە داڕێژەری كەسایەتی و بیرو بۆچونەكانمانە پەیوەستە بەژیارێكەوە كە سەردەمی بەسەر چووە.
هەرچەندە من نامەوێت لەم دەرفەتە كەمەدا بچمە ناو ئەو باسەوە، چونكە باس و بابەتێكی ئاو كێشە و زۆری دەوێت لەسەری بوترێت.
بەپێویستی دەزانم ئەوە روون بكەمەوە، هەرچەندە ئێمە لە رووی پێناسەی جۆراو جۆرەوە بۆ چەمك و بابەتەكان لاوازین و هەژاریمان پێوە دیارە، بەڵام پێویستە بڵێم من مەبەستم لە وشەو چەمكی (ژیار) لەم بابەتەمدا ئەو شوێنەوارو بۆماوانەی ژیانی كۆمەڵایەتیمان و هەموو ئەو دەزگاو دامەزراوانەیە كە تا ئێستاش هەر بە زیندوویی ماونەتەوە، واتە دامەزراوە ئابوریی و سیاسی و پیشە سازییەكان....هتد.
كە دەتوانین بڵێین چوار چێوەی ژیانی كۆمەڵایەتی و پراكتیكی پێكدەهێنن، وە مەبەستیشم لە رۆشنبیریی و سەقافەت، ئەو بیرو باوەڕو داب و نەریت و بۆماوە فیكریی و عاتیفیانەیە كە ریشەیان لە كۆمەڵگەدا داكوتاوە.
لەوانەیە كەسێك لێكدانەوەی بۆ ئەم قەیرانە وابێت كە ئاكامی ئەو كەوتنە ژێر كاریگەرییە بێت كە كەوتوینەتە ژێر كاریگەریی رۆژئاواوە، لەو رێگەیەوە گوێزرابێتەوە بۆ ناو كۆمەڵگەكانی ئێمە، بەڵام لەڕاستیدا گێچەڵ و قەیرانی ئەو گەل و وڵاتانەی كە رۆژئاوایی نین لەو سیستمە رۆژئاواییەدایە كە زاڵە بەسەر ژیانمانداو لە هەندێك روەوە سازگار نیە لەگەڵ ئەو ژیارو حەزارەتەدا كە بنچینەی ژیانی رۆژانەمانە، هەروەها ئەو ناسازگاریەی كە رۆژئاوا دووچاری بووە، قەیرانەكە بۆ گەلانی دەرەوەی رۆژئاوا قوڵتر دەكاتەوە.
لەوەش زیاتر من دەڵێم: دەكرێت جیاوازی بكرێت لەنێوان شارستانیەت و رۆشنبیریدا، بەو مانایەی كە ئاماژەم پێكرد، واتە رۆشنبیری رەسەن و سازگار لەگەڵ ژیاردا، دەتوانێت بۆماوەیەكی درێژ خایەن پارێزگاری لە كاریگەریی خۆی لەسەر دەرونی مرۆڤەكان بكات، پاش هەرەس هێنانی ژیارەكەش.
بەڵام لەو روەوە كە ژیار بە بناغەی رۆشنبیریی دادەنرێت، بۆیە لە ئاكامی ئەو جیاكردنەوەیەوە رۆشنبیریی و كەلتور گەر سازگار نەبن لەگەڵ ژیارە هاوچەرخەكەدا، نەك هەر كارایی و تواناو لێهاتویی خۆی لە خزمەتی مرۆڤەكاندا لەدەس دەدات و بەس، بەڵكو داڕمان و پوكانەوەش رووی تێدەكات و لەناو دەچێت، چونكە ئەو بناغەو پێگەیەی كە لەسەری دەوەستێت لەدەستی داوە.
بەدڵنیایەوە دەڵێم یەكێك لەگرفتە گەورەكانمان خۆی لەوەدا دەبینێتەوە كەڕۆشنبیری وفەرهەنگمان، یاخود چەند لایەنێكی گرنگی رۆشنبیریمان، زادەی ژیارو حەزارەتێكە وا بۆ چەند سەدەیەك دەچێت كاتی بەسەردا رۆیشتوە.
ئێستا ژیانمان لەژێر كاریگەریی ژیارێكی تازەدایە و پێویستی بە رۆشنبیرییەكی هاوچەرخی ئەوتۆ هەیە كە سازگارو هەماهەنگ بێت لەگەڵیدا، بۆیە بەكورتی دەڵیم: (جیهانی ئەمڕۆمان ئەمەیە).
ئێستا دەگەڕێینەوە سەر پرسیاری بابەتەكەمان، بە روونترو راشكاوانەتر، روونی كەمەوە ئێمە (گەلانی موسوڵمان) كە تێدەكۆشین لەپێناو دەستەبەركردنی ژیانێكی رێزدارانەداو نامانەوێت دەست لەپێناس و ناسنامەی مێژووی خۆمان هەڵگرین (ئەو ناسنامەو شوناسەی كە لە ئاینی ئیسلامدا بەرجەستە بووە) چی پێویستە لەسەرمان و چی بكەین باشە؟؟؟.
ئومێدم وایە بەڕێزتان چاوەڕوانی بیردۆزەو پرۆژەیەكی تازە نەكەن من بیخەمە روو.
من دان بە ناتەوانی فیكریی و زانستی خۆمدا دەنێم و پێتان رادەگەیەنم كە كارێكی لەو بابەتە (خستنە روی پرۆژەو تێزی تازە) لە توانای مندا نیە، هەرچەندە ژیانی مرۆڤ و گرفتەكانی بەخستنە رووی تێزو پرۆژەیەك چاك نابێت و گرفتەكانی چارەسەر ناكرێن.
بۆ نمونە تێزو پرۆژەكانی (ماركس و ئینجیلز) لەسەردەمی خۆیاندا شت بوون و حسابیان بۆ دەكرا، بەڵام بەچاوی خۆتان بینیتان چیان لێكەوتەوەو ئاكامەكانیان لەكەس شاراوە نیە، هەرچەندە ئەو دوپیاوە خاوەنی كۆمەڵێك ئاكارو تایبەتمەندی دیارو بەرچاو بوون.
بۆ نمونە (ماركس) كەسێكی زیرەك و لێوەشاوە بوو، یەكێك بوو لەو كەسە كارامانەی كەتوانی پەردە لەسەر عەیب و ناتەواویەكانی سەرمایەداری و ژیاری رۆژئاوایی هەڵبداتەوە، بەڵام سەرەڕای ئەمانەش هەمووی، ئاكامەكەی ئەوەبوو كە لەبەرچاوماندایە.
با هەمومان بە راستگۆیانە دان بەو راستیەدا بنێین كەژیان بریتیە لە تێكۆشان و هەوڵدان، ژیانیش بەهاوكاری و یەكخستنی تواناكان و گۆڕینەوەو موتوربە كردنی بیرو بۆچونەكان نەبێت پێش ناكەوێت.
هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا پێویستە هەردەم ئەوەمان لەیاد بێت كە ئەو بەرهەم و تێزو پرۆژەو بۆچونانەی مرۆڤ دەیانخاتە روو، سنوردارو كاتی و دیاری كراون.
لەبەر رۆشنایی ئەو راستیانەی سەرەوەدا، ئەمەی كە من لێرەدا دەی وروژێنم لە چەند بۆچونێك زیاتر هیچی تر نیە.
ئەوەی كە پێویستە لەم قۆناغەدا بیكەین بریتیە لەوەی، دەرگاكان بە رووی باس و خواس و وتو وێژكردن و بەشداری ئاگایانەو راستگۆو دڵسۆزەكاندا واڵا بكرێن و لەو رێگەیەوە پرسیاری جۆراو جۆر بوروژێنرێت و بگەڕێین بەدوای وەڵامەكانیاندا.
سەرەتا موڵەتم بدەن ئاماژە بەچەند تێبینی و سەرنجێك بكەم لەبارەی (ئاین)ەوە تا لەو رێگەیەوە بەو شتە بگەین كە ناومان لێناوە ئاكام.
 یەكەم: ئاین دومانەی مرۆڤەو دێرین ترین شوێنەوارەكانی مرۆڤایەتیە، ژیانیش بەبێ‌ ئاین و خۆ تەسلیم كردن بە فەرمانی خوای گەورەو باڵادەس بێ‌ مانایە، ئاین لە قوڵاییەكانی ژیانی مرۆڤدایە، بیەوێت یاخود نەیەوێت، ئاینیش نیشانەی ئەو ژیانە نادیارەیە كە كۆتایی بۆ نیە، مرۆڤ لە قوڵایی دڵیەوە ئەمە ئەزانێت و خۆیشی دەداتە دەستی.
 مرۆڤ تێدەگات لەم هێماو نیشانانەی كە لە دەوروبەریدان، بۆیە بەردەوام تێدەكۆشێت تا زیاتر تێبگات لە هێماو نهێنیەكانی گەردون، بەڵام لە كوێیەتی و زۆر نهێنی هەن كە هێشتا مرۆڤ پەی پێنەبردون.
 گەردوون و بونەوەر زۆر بەرین و ئاڵۆزو پێكەوە گرێدراوە، بەشێوەیەك بە حاڵی بوون لە تەنها نهێنیەكی گەردوون دەرگای سەدان نهێنی دیكە ئاوەڵا دەبن بە رووی مرۆڤدا، مرۆڤ بەردەوام لە زەریای نهێنیەكانی گەردووندا بێ‌ ئاگایانە مەلە دەكات، بۆیە گیرۆدەی سەرسوڕمان و پەی پێنەبردنێكی بەردەوامە.
بە بیروڕای من ئەو پەی پێنەبردنەش هەتا هەتایی، هەر هاوملی مرۆڤ و بەردەوام دەبێت لەگەڵ بەردەوامی ژیانیدا، بە بەردەوام بوونی ئەو حاڵەتەش زیاتر گرنگی و بایەخ و رۆڵی ئاینی بۆ دەردەكەوێت، ئاین هۆكارێكی كاریگەرەو لێكۆڵەرەوەی خاوەن مەبەست دەگەیەنێت بەخوای دروستكەرو بەدیهێنەرو داناو زانا و هەموو نهێنی و مەتەڵەكانی بۆ دەدركێنێت.
سروشتیشە كەسێك باوەڕی بە زاتێكی گەورەو باڵادەستی بێهاوتا (خوای گەورە) نەبێت، ئەوە لە راستیدا خۆی ون كردوەو بوونی خۆی لەدەستداوە.
بەڵام مەخابن مرۆڤ زۆر زوو توشی بێئاگایی و لەبیر چونەوە دەبێت و راستیە گەورەكانی لەیاد دەچن، بێ ئاگایش لەخوای گەورە كارەساتێكی هەژێنەری گەورەیە.
سەرەتای ئەو كارەساتی بێ ئاگاییەیش لەوەوە دەست پێدەكات كەمرۆڤ دونیای فانی و كاتی لەلا خۆشەویست دەبێت و دڵی پێخۆش دەكات و وا دەزانێت تەواوبونی نیە.
كەوابوو بەدرێژایی مێژوو هەرچی هاتبێت بەسەر مرۆڤدا لەو دوو هەڵوێستە نابەجێیەوە سەرچاوەی گرتووە.
• بێئاگایی و لەبیر چوون و لەیاد كردن.
• دڵخۆشكردن بە نیعمەتە كاتیەكان و بە هەمیشه‌یی سەیركردنیان.
ئەگەر ژیانێك خواپەرستی و خوا دۆستی لەگەڵدا نەبێت (خوای بەدیهێنەری بونەوەرو فەرمان بەدەستی كاربەجێ‌..... نەك خوای فەلاسیفە وخورافیەكان) ئەوا ژیانێكی تاریك و داتەپیوو بێمانایە.
خوایەك كە لەوپەڕی بێنیازی وهێزو باڵادەستیدایە..... خوایەتی و خاوەنیەتی مرۆڤێك دەكات كە لەوپەڕی لاوازی وكەم و كوڕیدایە.
كەچی لەگەڵ ئەوەشدا ئەم مرۆڤە بۆی هەیە پەیوەندی پێوە بكات و راستگۆیانەو راستەو خۆ نیازمەندی خۆی پێ‌ رابگەیەنێت، نەك هەر ئەوە، بەڵكو بۆی هەیە لە دڵەوە پەیوەندی لەگەڵدا ببەستێت و لەوەش زیاتر قسەو گفت و گۆی لەگەڵدا بكات.
لەجیهانێكدا كە شاراوەیی و نادیاری و نهێنیەكانی باڵیان كێشاوە بەسەر دڵ و دەروونی مرۆڤداو تووشی دڵە راوكەی دەكەن، لەو جیهانەدا مرۆڤ بۆی هەیە پەیوەندی بكات بە ناوەندی بوونەوەرو ناوەندی بڕیاری بونەوەرەوەو رازو نیازی لەگەڵدا بكات، قسەی لەگەڵدا بكات و داوای لێ بكات و گوێش لەوەڵامەكانی رادێرێت.
خوایەكی جوان و دڵپەسەند، مرۆڤ كەمەندكێش دەكات وعاشقی دەبێت، خوایەكی باڵادەست كە مرۆڤ سامی لێدەكات و خۆی لەسەر پێچی كردنی دەپارێزێت و گەردن كەچی فەرمانەكانیەتی، بەڵام سام و ترسەكەشی وەك بێدەسەڵاتی و سەركزی بەردەم ستەمكارێكی بێ‌ بەزەیی نیە.
بەڵكو سام و دوودڵی كەسێكی كەم توانای عەوداڵی راستی و كەماڵە، لەبەردەم زاتێكی خاوەن كەماڵی باڵادەستدا، لەخوا ترسانیش بناغەی خوا پەرستی و تەقواكاریە، تەقواو پارێزكاری راستەقینەش خۆی لەخۆیدا زوهدو بێنیازیە لەدونیا و زاهد و بێنیازی راستەقینەش وا دەڕوانێتە دونیاوە كە سەرمایەو هۆكارێكە و دەتوانێت بە هۆیەوە بەختەوەری نەبڕاوە بەدەست بخات و بیكاتە كێڵگەی پاشەڕۆژی.
بێگومان ئێمەی موسوڵمان تا ئێستاش گرفتاری ئەو بە هەڵە تێگەیشتنەین كە بە هەڵە لە چەمكەكانی وەك زوهد تێگەیشتوین، بۆیە لێكۆڵینەوەو راستكردنەوەی ئەو بابەتە پێویستە لەكات و هەلومەرجی خۆیدا بخوێنرێت و لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێت و راست بكرێتەوە.
بە دڵنیایەوە دەڵێم ئەو باوەڕدارەی كە خواناسەو خۆی لە كۆت و زنجیری دونیا دەرباز كردوە و تێدەكۆشێت و رازیە بە بەشی خۆی، زۆر دڵ و دەرونی حەساوەترەو، بە ئارامی ژیان بەسەر دەبات، لەو كەسەی كە خاوەن باوەڕی دامەزراو نیە، گەرچی دوەمیان خاوەنی سەروەت و سامانی بێشمارو فەت و فراوانیش بێت.
چونكە یەكەم ئامانجی سەرەكی پڕكردنی سكی و تێركردنی ئارەزوە جەستەییەكانیەتی، دەستخستنی ئەو خواست و ئامانجانەش زۆربەیان پەیوەستن بە دەرەوەی دەسەڵاتی ئەوەوە، بۆیە هەمیشە لە دڵەڕاوكەو راكە راكەدا دەژی، لە ترسی ئەوەدا ئەگەر شتێكی دەست كەوتبێت نەكا لەدەستی دەربچێت.
دووەم: جەوهەری ئاین بەرزو پیرۆزە، ئەگەر بێت و ئەو بەرزی و پیرۆزیەی لێ‌ دابڕنین ئەوا بێگومان تایبەتمەندی خۆی وەك ئاینێكی ئاسمانی لەدەست دەدات.
لەلایەكی تریشەوە ئەو بەرزی و پیرۆزیە، واتای رەهایی و گشتگیری لێدەگیرێت، ئەو ئاكارانەش زەرورەتی ئاینێكی ئاسمانی وەك ئیسلامن.
لەم سۆنگەیەشەوە بەباشی دەزانم ئاماژە بۆ پەتاو درمێك بكەم كە هەڕەشە دەكات هەم لەژیانی ئاین پەروەرانەی مرۆڤ و هەم لە دینداری مرۆڤیش بە یەكسانی، ئەم هەڕەشەیەش بە درێژایی مێژوو خۆی لەخۆیدا سەرچاوەی كێشەو گرفتی گەورە بووە بۆ مرۆڤایەتی.
دڵ و دەرونی مرۆڤ بە سروشتی ئاسایی خۆی ئالودەو دڵبەندی ئەو بەرزی و پیرۆزیەیە كە لە تایبەتمەندیەكانی ئاینە، گەر سەرنج بدەین هەموو مرۆڤێك لە قوڵاییەكانی ویژدانیدا پەیوەندیەكی تێرو تەسەل هەیە لەنێوان گیانی مرۆڤەكەو ئاینە ئاسمانیەكەیدا، ئەمەش خۆی لەخۆیدا بەڵگەی بونی رۆح و گیانە لە تەنی مرۆڤەكەدا، بەمەش روون دەبێتەوە كە ئەو شتە بەرزو پیرۆزە و گیانی مرۆڤەكە هەردوو، یەك ریشەیان هەیە ئەویش لەقورئاندا بەدەستەواژەی (روح اللە) گوزارەی لێ‌ دراوەو تەعبیری لێكراوە.
لەكاتێدا مرۆڤ لە دوو رەهەندی سەرەكی پێك هاتوە كە بریتین لە: ڕەهەندێكی رۆحیی و رەهەندێكی ماددی، یاخود (ئیلاهی و سروشتی) ئەگەر سەرنج لە پێكهاتەی مرۆڤ بدەین، دەبینین بەژن و باڵای و سەری روو لە ئاسمانە، هەروەها هەردوو قاچی لەزەوی گیر كردوەو خۆی نوساندوە بە زەویەوە، لە روانگەی ئەم دوو حاڵەتەوە روون دەبێتەوە كە مرۆڤ هەروەكو چۆن لە فەرمان و چەمكە پیرۆزە ئاسمانیەكان دەگات و گیانی ئالودەو ئامێتەیان بوە، بەهەمان شێوە پێویستە كارلێك بكات لەگەڵ سروشتی ئەو ئاوو خاكەدا كە لەسەری دەژی و ژیانی تیا بەسەر دەبات.
مرۆڤ چونكە لەناو ئەو سروشتەدا دەژی كە هەرگیز مت بوون و دامركان نازانێت، زەین و ژیانی مرۆڤیش هەردەم لە گۆڕانكاری بەردەوامدان.
هەر لەبەر ئەوەشە مرۆڤ بونەوەرێكی سروشتیە و كات و شوێن باڵادەستن بەسەریداو لەو رێگەیەشەوە هۆش و بیری و زانیاریەكانی قابیلی بەهەڵەدا چونن.
مرۆڤ لەم گەردونەدا بونەوەرێكە مێژووی بوونی دیاریكراوە، لەبەر ئەوە كات و شوێن زاڵن بەسەریداو سازە بۆ گۆڕانكاری، هەربۆیە جەستەی مرۆڤ بە هەتاهەتایی لەسەر یەك بار نیە و بەردەوام لە گۆڕاندایە، بەهەمان شێوە عەقڵ و ژیریشی لەگەشە كردن و پێشڤەچوندا بەردەوامە، لە گەشەكردنی عەقڵدا مەبەستم ئەوەنیە ئاكامەكانی عەقڵ هیچیان چەسپاو و نەگۆڕنین، بەڵكو مەبەستم ئەوەیە ئەو ئاكام و بەرهەمانە گەرچی چەسپاوو بنەڕەتیش بن، بەڵام هەردەم رێژەیان روو لەزیاد بونەو هەرچەندە زیادیش بكەن و كەڵەكە ببن لەزەیندا، لەچاو نهێنیەكانی گەردوندا هێشتا هەر زانیاری و ئاكامێكی گشتی و كەمن.
لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت دڵنیا بین كە زۆربەی زانست و مەعریفە زەینیەكانمان لەچاو زانیاری خوادا رێژەیین و قابیلی هەڵە بوونن.
هەڵە بوونی ئاكام و زانیاریەكانیشمان لەكاتێكدا نومایان دەبێت، كە تەسلیمی ئەو راستیە ببین كەمرۆڤ (معصوم) نیە لە هەڵەكردن، كە خۆمان دایە دەستی ئەو راستیە ئەوجا تاكە رێگەیەك لەبەردەمماندا دەمێنێتەوە بۆ گەشەدان بە ژیان و زانیاریمان، تەنها رێگای تاقیكردنەوەیە.... بۆیە پێویستە كاربكەین.... بجوڵێین.... هەڵەبكەین... ئەوجا فێری راستی دەبین و.... پاشان راست دەكەین و فێری دەبین.
گومان لەوەدا نیە كە بەشێك لە مێژووی ژیانی مرۆڤایەتی، گۆڕانكاریەكان پێكی دەهێنن، بۆ ئەو راستیەش دەتوانین لەخۆمان بپرسین ئاخۆ توانای لێكدانەوەی مرۆڤ بەدرێژایی تەمەنی هەر لەیەك ئاستدا بووە؟ یاخود رۆژ بە رۆژ گەشەی كردوە؟.
یان ئاخۆ داب و نەریت و بیروباوەڕی ئاینی گەلێك، بەدرێژایی تەمەنی لەیەك ئاستدا وەستاوە؟ یاخود بەپێچەوانەوە؟.
ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین هەموو ئەو جیاوازی راو بۆچونانەی كە لە نێوان پەیڕەوانی ئاینەكان و قوتابخانە فیكریەكاندا هەیەو ئەو هەموو جیاوازیە بنەڕەتیانەی كە لە نێوان مەزهەبەكانی تەنانەت یەك ئاینیشدا هەن، یاخود وورد تری بكەینەوە ئەو هەموو جیاوازی دیدو بۆچونەی كەلەنێوان دەستەكانی یەك مەزهەبیشدا هەن، هەموو ئەو جیاوازییانە بەڵگەن لەسەر ئەوەی كەس بۆی نیە لافی ئەوە لێبدات كە تەنها خۆی بۆ خۆی زانیاری هەیە بەسەر هەموو چەمك و بوارەكانداو راستی تەنها لای ئەوە.
با ئاینی پیرۆزی ئیسلام بە نمونە بهێنینەوە: كاتێك قسە لەسەر ئیسلام دەكەین مەبەستمان كام ئیسلامەیە و كامە ئیسلاممان قەبوڵە؟ ئیسلامی ئەبوزەڕ؟ یاخود ئیسلامی ئیبن و سینا؟ ئیسلامی غەزالی؟ یان ئیسلامی موحەمەد ئیبنولعەرەبی؟ ئیسلامی ئەشعەریەكان؟ یان ئیسلامی سۆفیەكان؟ یان ئیسلامی زاهیریەكان؟كامە لەم ئیسلامانە؟!!!.
بەڵێ‌ ئەمانە هەموو بەڵگەی حاشا هەڵنەگرن لەسەر ژیریی و بونی توانای مەعریفی و هۆش و زەینی مرۆڤ، تەنانەت لەبارەی لێكدانەوەی دەقە ئاینیەكانیشەوە.
ئێمە (مرۆڤایەتی) هەمومان بەبێ گوێدانە چەشنی ئەو ئاینەی كە هەریەكەمان پەیڕەوی لێدەكەین، لەگەڵ باوباپیرانماندا یەكڕاو یەك ئاست نین، نە لە بیركردنەوەو نە لە كاركردن و هەنگاونانماندا.
ئەوەشمان لەبیر بێت من مەبەستم ئەوە نیە كە گۆڕانكاری و سونەتی تەغییر هەموو شتەكان دەگرێتەوە، بەڵكو لەگەڵ ئەوەدام ئەگەر هەمووشی نەگرێتەوە، زۆربەی بوارو كاروبارەكانی ژیانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەگرێتەوە.
بۆیە ئەگەر لێرەوەو لەم گۆشەنیگایەوە بڕوانینە مرۆڤ و ژیانی مرۆڤەوە، بۆمان روون دەبێتەوە كە رێژەیی بوونی عەقڵ و ژیانی مرۆڤ شتێكی بنەڕەتی و سەلمێنراوە.
كەوا بوو لێرەوە دەردەكەوێت كێشەی سەخت و دژواری بەرده‌م ئەو كۆمەڵگایانەی كە ئاین پەروەرو پەیڕەوی ئاینن، لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە مرۆڤ لەو كۆمەڵگایانەدا باوەڕی بە كۆمەڵێك راستی و چەمكی رەهاو بەرزو پیرۆز هەیە، لەلایەكی تریشەوە بە حوكم وكاریگەریی مرۆڤ بونەكەشی عەقڵ و ژیری و ژیانی مرۆڤ، هەموویان رێژەیین و سنوردارن و هەموو ئەو چەمك و راستیە رەهاو بەرزو پیرۆزانەش لە چوارچێوەی عەقڵ و گیانە رێژەیی و نیسبیەكەی خۆیەوە دەبینێت.
لەكاتێكدا ئەگەر مرۆڤ وریا بێت و ریشەی گرفتەكەی لا ئاشكرا بێت، كە لە رەهابوونی راستیەكان و رێژەیی بوونی ژیریی وعەقڵی مرۆڤدا كۆ دەبێتەوە، ئەگەر مرۆڤ ئەمەی لا روون بێت دوچاری ئەو كارەساتە گەورانە نابێت.
بەڵام گرفت و كارەساتی گەورەو دڵتەزێن لەوەدایە كاتێك لە كۆمەڵگە ئاینیەكاندا بیروبۆچونی كەسێك لە كات و شوێنێكی دیاریكراودا زاڵ دەبێت و برەو پەیدا دەكات بەسەر ئەو بەرزی و پیرۆزی و رەهایەتیەی ئاین و چەمكە پیرۆزەكاندا، لەكاتێكدا كە ئەم بیرو بۆچونانە كاتی و رێژەیی و ئاكامی مێشكی مرۆڤی لاوازن و قابیلی بەهەڵەدا چونن، كەچی دەبینین كەسێك یاخود چەند كەسێك وا دەزانن و وابیر دەكەنەوە كە ئەو ئاكامەی ئەوان پێی گەشتوون ئەوە حەقیقەتی ئاینەو خودی راستیە.
بەڵكو لەمەش خراپ تر ئەو بۆچونەیان بۆ دروست دەبێت كە هەر مرۆڤێك خۆ بداتە دەستی ئەم ئاكامەو وەك ئەمان بیر بكاتەوە، ئیتر ئەوە باوەڕداری راستەقینەیەو ئاین پەروەری تەواوە، ئا لێرەوە سەرەڕای پێكداگژان و پێكدادان، شاڵاوی بە كافر كردن و بە فاسق كردن و بە فاجر كردن دەست پێدەكات.
ئێمە هەموومان یەك دەنگین لەوەدا كە ئاینی ئیسلام خاوەنی (بەرزی)و (پیرۆزی)و (رەهاییە)و خاڵی هاوبەشی ئێمەش ئەو عەقڵەیە كە بەهرەیەكی گەورەی خوایەو پێی بەخشیوین، بەهۆیەوە دەتوانین لە نهێنیەكانی گەردوون بكۆڵینەوەو خۆی لەخۆیدا هۆكارێكیشە بۆ تێگەیشتن و یەكتر تێگەیاندن و لێك حاڵی بوون لەنێوان مرۆڤەكاندا.
ئەگەر ئێمەش وەك بیریارو فەیلەسوفەكان بیر بكەینەوە كە دەڵێن: عەقڵ دارای كۆمەڵێك راستی و ئاكامی نەگۆڕو چەسپاوەو گوایا ئاكامەكانی بەگشتی راستن ولەهەموو كاتێكدا مایەی پشت پێ‌ بەستنن، ئەوا جێگەی خۆیەتی ئەوەشمان لەبیر بێت و دان بەوەدا بنێین كە مرۆڤ هەرچەندە بەهۆی هۆش و عەقڵیەوە توانای هەیە زاڵ بێت بەسەر كێشەو گرفتەكانی ژیانیدا، بەڵام لەهەمان كاتدا، بە حوكمی سنوردار بونی وزەو تواكانیەوەو بەهۆی ئەو رێگرانەی كە لەبەردەمیدان و لە دەرەوەی بازنەی تواناكانی ئەودان، زۆربەی وێناكردن و زانیاری و ئاكام و بەرهەمەكانی كاتی و رێژەین و یاسای نیسبەت زاڵە بەسەریاندا و هەڵەبوون هەڵدەگرن، وەك گەواهیەكیش لەسەر راستی ئەو بۆچونەمان دەكرێت بپرسین ئەو هەموو گۆڕانكارییە خێرایانەی كە دێن بەسەر ژیریی و ژیانماندا... بەسەر ئاكام و زانیاریەكانماندا، لە چیەوە سەرچاوە دەگرن؟!! هەروەها ئەو جیاوازی راو بۆچوون و وێناكردنانەی كە لە نێوان پەیڕەوانی ئاینەكان و تەنانەت لەناو ریزەكانی یەك مەزهەبیشدا هەیە چیە و هۆكارەكەی چیە؟؟! لە وەڵامدا تەنها ئەوەندەمان بەدەستەوەیە بڵێین: ئەو گۆڕانكارییە خێراو جیاوازی راو بۆچونانە بەڵگەیەكی بەهێزن لەسەر سنورداربوونی تواناكانی عەقڵی هەریەكەمان و كاتی بوونی ئاكام و زانیاریەكانی.
جێگەی خۆیەتی هەموومان دان بەو راستیەدا بنێین و خۆ بدەینە دەستی ئەو یاساو بنەمایەی ك ەتاكە رێگەو تاكە هۆكارو، خاڵی هاوبەشمانە بۆ ئاسودەبوونمان و گەڕانەوەمان بۆ گۆڕەپانی بوون وسروشتمان، كە ئەویش پەڕاوی كراوەی گەردون و خوێندنەوەی دروست كراوەكانی دەستی پەروەردگارە.
لەلایەكی تریشەوە (ئەو نیگاو پەیامە خواییە كە پەڕاوی پیرۆزی ئاینی ئیسلامەو بە سەرچاوەی سەرەكی یاسادانان دادەنرێت).
بۆمان هەیە بپرسین: ئاخۆ ئەم بۆچونە ئەوە دەگەیەنێت كە هەموو دەرگاكان بە رووی عەقلی مرۆڤدا داخراوون؟
هەندێك لە بیریارو فەیلەسوفە رۆژئاواییە هاوچەرخەكان وەڵامی ئەم پرسیارەیان بە بەڵێ‌ داوەتەوەو رایان گەیاندوە كە ئاینی ئاسمانی داوای داخستنی دەرگای عەقڵ و كار پێنەكردنی دەكات و بەبوونی ئاین عەقڵ بۆی نیە ببزوێت!!.
بۆیە ئەم بەناو هۆشمەندانە، رایانگەیاندوە كە ئاین راست نیەو نكوڵیان لە رۆلی كردوە، یان لانی كەم وتویانە كە ئێمە پەی بە ئاین نابەین، بۆیە لە ئاكامی ئەم لێكدانەوە هەڵەیەدا زۆربەیان گەشتنە ئەوەی كە ئەو هەڵوێستە ناشایستەیە، بەرانبەر بە ئاین بگرن، ئەویش وەلاخستنی یەكجارەكی وكارپێ‌نەكردنی بوو، یان هەر هیچ نا وەدەر نانی بوو لە ژیانی كۆمەڵایەتی لەنێو كۆمەڵگاكانیاندا.
ئالێرەوە بۆمان دەردەكەوێت كە مرۆڤایەتی چۆن گیرۆدەی سەرگەردانی بوەو رێ‌ بە بەختی خۆی نابات و ئەو عەقڵەی كە سنووردار و كاتیە پەی بەبوونی نابات و نە لە رابوردوو نە ئێستاش نەتوانراوە ماناو واتایەكی دیارو روونی بۆ دابنرێت و هەموان لەسەر یەك لێكدانەوە بۆ عەقڵ كۆ ببنەوە، بۆیە پێویستە زۆر بە وردی ئاوڕ لەم حاڵەتە بدەینەوەو كاری بۆ بكەین.
 ئەمەی كەدەیڵێین چۆن دڵی باوەڕدارێك و ئاین پەروەرێك ئاوی پێ دەخواتەوەو چۆن دڵی پێی دەسرەوێت؟؟ لەكاتێكدا كە ئەو باوەڕی بە خوایەكی كاربەجێ‌ و حەكیم هەیە.
ئێمە هەموومان باوەڕمان وایە كە ناگونجێت خوای گەورە و باڵادەست بەندەكانی بانگهێشت بكات بۆ پابەند بوون بە ئاینێكەوە، بە بێ ئەوەی رێگەی گەیشتن بەو راستیەیان بۆ روون بكاتەوە، چۆن دەگونجێت تەنانەت مرۆڤێكیش كەسێكی دی بانگ بكات بۆ جێگەیەك كە نەگونجێت ئەو كەسە بەو پلەو پایەیە بگات؟!
ئەمە ئەگەر بۆ مرۆڤێك كارێكی نەشیاوو گاڵتە پێكراو بێت.... ئەی چۆن دەگونجێت بۆ خوایەك كە یەكێك لەئاكارەكانی حەكیمی و كار بەجێیەتیە و خۆی عەقڵی خەلق كردوە؟؟.
بەلای منەوە رێگەی نزیك بۆ گەیشتن بەئاكامی دڵنیاكەر، رێگەی گەیشتن (الوصول)ە نەك رێگەی تێگەیشتن (الفهم)، یان بەواتایەكی تر رێگەی (دڵە) نەك رێگەی (عەقڵ)، ئەم بۆچون و رێگەیەش كە بەلای منەوە دروست و راستە، ئاینە ئاسمانیەكانیش بە بایەخەوە جەختیان لەسەر كردوەتەوە و پشت راستیان كردوەتەوە.
پێشەوایانی ئیسلام فێریان كردوین كە: عەقڵ ئەو شتەیە كە خوای پێ بپەرستیت و بەهەشتەكانی پێ دەست بخەیت، لەمەوە بۆمان دەردەكەوێت كە عەقڵ، سەرچاوەو چاوگەی پەرستشە، نەك چاوگەی تێگەیشتن.
لە وتەیەكی تریاندا پێشەوایان جەختیان لەسەر ئەوە كردوەتەوە كە پەرستش رێگەی گەیشتنە بە یەقین و دڵ ئارامی، نەك رێگەیەك بێت لە چەمكە سەرەتاییە زانراوو ئاشكراكانەوە بەرەو ئاكامە نهێنی و نەزانراوەكان، بەڵگەی ئەمەش ئەو ئایەتە قورئانیەیە كە لە سورەتی (الحجر) ئایەتی (99)دا دەفەرمووێت: (واعبد ربك حتی یأتیك الیقن).
ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە رێگەی داواكراوو خواستراو بۆ گەیشتن بە مه‌عریفه‌و‌ ئاینیە خواییەكان، تەنها رێگەی گەیشتنە نەك تێگەیشتن، ئەمەش بە مانای ئەوە نایەت كە ئێمە نكوڵی لە توانایی عەقڵ و مه‌عریفه‌ی فەلسەفی و زانستی دەكەین.
بە تایبەتی لە ئاینی پیرۆزی ئیسلامدا زۆر گرنگی دراوە و بە بایەخەوە رۆڵی عەقڵ و لێكدانەوە نرخێنراوە.
بەڵام ئەوەی مەبەستە ئەوەیە كە سنوری هەر رەهەندێك لە رەهەندو دووراییەكانی گیان و رۆحی مرۆڤ، دەبێت دیاریكراو بێت، هەر كەسێك كە بیەوێت باوەڕدارو موسوڵمانێكی راستەقینەو راستگۆ بێت پێویستە رێگەی (دڵ) بگرێتە بەر. 
حەقیقەت و ناوكرۆكی ئاین پەروەری تاقیكردنەوەو ئەزمونە، نەك لێكدانەوەو بیركاری، پایەكانی ئەم تاقیكردنەوەیەش بریتین لە: خۆبونیادنان وخوێندنەوەی خود، و جڵەو كردنی هەواو ئارەزوەكانی دەروون و خۆ دانە دەست فەرمانڕەوای خاوەن شكۆو پەروەردگاری باڵادەست، و ئامێتە بوونی دڵ و دەرون لەگەڵ خۆشەوویستەكەیدا (خوای گەورە).
ئەگەر مرۆڤ ئەم رێگەیەی گرتە بەرو ماندوو نەبوو تەواوی كرد، ئەوا دەگات بە خوای گەورەو میهرەبان.
بەخوا گەیشتن چمكێك نیە لە چمكەكانی تێگەیشتن، چونكە تێگەیشتن یەكێكە لە ئەرك و فەرمانەكانی عەقڵ.
تێگەیشتنش چونكە كارێكی رێژەییە بەپێی كات و شوێن لەگەڵ هەل و مەرجی دەوروبەریدا دەگونجێت.
بۆیە تەنها لە رێگەی یەكخستن و كۆكردنەوەی چەمكە ئاشكرا و زانراوەكانەوە دەتوانین بگەین بە چەمكە شاراوەو نەزانراوەكان.
ئەمەی كە لێرەدا وتمان شتێكی تازە نیە، زۆربەی دەقە ئاینیەكان و زانا عارفە گەورەكانیش بەڵگەن و دان بە ناتەوانایی و لاوازی عەقڵدا دەنێن.
راشكاوانەش لەو بۆچونانەیاندا كە عەقڵیان بەسەرچاوەی هەموو زانیاریەكان وسەنگی مەحەكی هەموو لێدانەوەكان داناوە و دژایەتی بیری فەیلەسوف و بیریارەكانیان كردوە.
لێرەدا پێویستە بگوترێت كە گەورە بیریارە موسوڵمانەكانی وەك (إبن سینا)و زۆرێكی تر لەو بیریارە موسوڵمانانەی كە لە لێكدانەوەكانیاندا پشتیان بە عەقڵ بەستوەو گوتوویانە زانیاری و مەعریفەی راستەقینە ئەوەیە كە عەقڵ پشت راستی بكاتەوە، كاتێك كە ئەمەیان گوتووە مەبەستیان ئەوە نەبووە كە عەقڵ هەموو شتێكە، بەڵكو لەتوانایدا هەیە بمانگەیەنێتە مەرزو سنورەكانی راستی و لە حەقیقەتمان نزیك بكاتەوە، نەك دەركی ماهیەت و چۆنایەتی حەقیقەت بكات.
ڕێگەی دڵ رێگایەكە دەمانگەیەنێتە راستی و حەقیقەت، و حەقیقەتی ئاینیش تاقیكردنەوەیەكە مرۆڤی ئاین پەوەر لە قوڵایی دڵ و گیانیەوە ئەنجامی دەدات.
لە مێژودا زۆر بیریارو فەیلەسوف و عارف هەوڵیان داوە لە نهێنیەكانی ئەم رێگە و ئەم سلوكە بگەن، بەڵام بێ هودە بوەو بە مەعرفە ئاكام نەگەشتوون، چونكە رێگەكە رێگەی گەیشتنە نەك تێگەیشتن.
لێرەدا تێبینیەكی گرنگ هەیە پێویستە رەچاو بكرێت، ئەویش ئەوه‌یە كە رێگەی دڵ رێگەیەكی تاكە كەسیە نەك بەكۆمەڵ، بۆیە ئەو كەسەی رێگەكە دەگرێت تەنها خۆی لە حەقیقەت و چۆنایەتی رێگەكە دەگات، كە ئەویش رێگەی دڵ و لێكدانەوەی دڵە.
بۆ تێگەیشتن لەچۆنایەتی ئەم رێگەیە، جگە لە گرتنە بەری راستگۆیانە هیچ رێگەیەكی تر نیە، هەركەس بەو شێوەیە گرتیە بەرو بە ئاكام و مەرامەكەی (تێگەیشتن لە سروشتی رێگاكە) گەیشت لەو حاڵەتەشدا هەر ناتوانێت ئەو زانیاریەی كە پێیگەیشتووە ئاڵوگۆڕی بكات لەگەڵ كەسێكی تردا، چونكە رێگاكە رێگای (مشاهدە)و بەرهەمی خەباتی دڵە، بەڵام لە روویەكی ترەوە مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتیە بە سروشتی خۆی پێویستی بەوەیە كە لەگەڵ خەڵكانی تردا ژیان بەسەر بەرێت و پێكەوە بژین، بۆ ئەم مەبەستەش پێویستی بە هۆكارێك دەبێت كە بە هۆیەوە بتوانێت پەیوەندیان پێوە بكات و لەگەڵیاندا بئاخاوێت. زمانیش هۆكارێكی باشە بۆ گرێدانی پەیوەندی لەنێوان مرۆڤەكاندا و لەو رێگەیەوە دەتوانێت ئەو زانیاری و رازو نیازانەی كە لە دڵ و دەرون و مێشكیدان بیانخاتە روو بۆ كەسانی دەوروبەری.
مرۆڤ خاوەنی ئاگایی و بیرو هۆشە، دیارە ئەم بیرو ئاگایی و هۆشەش پاڵی پێوە دەنێت تا پەیوەندی بە كەسانی تری دەوروبەریەوە بكات، زمان و ئاخاوتنیش باشترین هۆكارن بۆ ئەم مەبەستە.
ئاخاوتن و گفتوگۆ نیشانەی بوونی عەقڵ و هۆشە، مەبەستیشم لە عەقڵ لێرەدا ئەو هێزە هاوبەشەیە كە مرۆڤەكان لە رێگەی چەند چەمكێكەوە پێكەوە دەبەستێت و پێكیان دەگەیەنێت، لەبەر ئەوەی كە لە رێگەی عەقڵەوە دەتوانین لەیەكتر تێبگەین و تێگەیشتن بەرهەم و دەرەنجامی عەقڵە، لەبەر ئەوە تێگەیشتنی مرۆڤ دەبێتە خاڵی پەیوەندی لەنێوان عەقڵ و بابەتی چەمكە مەعریفیەكاندا.
ئەگەر نەڵێم هەردەم، بێگومان لە زۆربەی كاتەكاندا هەرچەندە مرۆڤ دارای تواناو لێهاتنی لەبن نەهاتووە، سەرەڕای ئەمەش هەر دەبینین تێگەیشتنی پاشكۆی ئەو هەل و مەرجە دەرەكیانه‌یە كە لە دەرەوەی بازنەی ویستی مرۆڤدان و مرۆڤیش هەر بونەوەرێكە لەژێر كاریگەریی بەردەوامی كات و شوێندایە و تواناو لێهاتنەكانی سنوردارن.
هەر لەبەرئەمەشە كە ئاسۆی بیرو هۆشی مرۆڤ هەردەم تەسك و كورت بینە.
چونكە مرۆڤ گیانلەبەرێكە دەكەوێتە ژێر كاریگەریی هەست و نەست و سۆزە جۆراو جۆرەكانەوەو سروشتی واسازو هەموار كراوە كەئەو هەست و سۆزانە بتوانن كار بكەنە سەری و بكەوێتە ژێر كاریگەرییانەوە.
ئەمانەش هەموو خوازیاری ئەوەن كە هۆكاری بە یەكگەیشتن و لەیەك تێگەیشتن لە زۆربەی كاتەكان دا نیسبی و رێژەیی بێت و لەزۆربەی بارەكانیدا بەهەڵەداچوونی لێ‌ چاوەڕوان بكرێت.
بۆ راستی ئەم ووتەو بۆچونەشم دەتوانین ئەو هەڵكشان و داكشانەی كە بەردەوام لە سەرجەم بوارەكاندا دێت بەسەر بۆچوون و وێنا كردنەكانی مرۆڤدا بە بەڵگە بهێنینەوە.
واش نازانم كەس ببێت نكوڵی لەم راستیە بكات.
ئەگەر سەرنجێكی وردی مرۆڤ و قووڵایی پێكهاتەو دەرونی بدەین، خۆی لەخۆیدا بەڵگەیە لەسەر جیهانێكی بەرزو گەورەتر، بەڵام هەرچۆنێك بێت ئێستا لەم جیهانەدا دەژی و دارای هۆكارێكە كە پێی دەوترێت عەقڵ و ناوكرۆك و پوختەی ئەركی ئەو عەقڵەش لەوەدا كۆ دەبێتەوە كە لەم جیهانە تێ بگات كە تیایدا دەژی.
بە دڵنیاییەوە كە تێگەیشن لەم جیهانەش هەروەكو خودی جیهانەكە گۆڕاوە و نەچەسپاوەو بە هەڵەدا چوونی لێ‌ چاوەڕوان دەكرێت.
بەڵام لە هەموو حاڵه‌تەكاندا هیچ رێگەیەك لەبەردەمی مرۆڤدا نەماوەتەوە جگە لەوەی كە سوود لەو هۆكارە وەرگرێت كە خوا پێی بەخشیوە (عەقڵ)، چونكە بونەوەرێكە و ئێستا لەناو ئەم جیهان و ئەم كۆمەڵگەیەدا دەژی.
مرۆڤ بەیاریدەی عەقڵ و ژیری دەتوانێت لە هەردوو پەڕاوی خوایی (پەڕاوی كراوەو گەردوون، پەڕاوی نوسراوو كە قورئانی پیرۆزە) تێبگات و بیخاتە بەر لێكۆڵینەوە.
تێڕوانینی ئەمڕۆی مرۆڤایەتی بۆ سروشت و بونەوەر، زۆر جیاوازی ریشەیی هەیە لەگەڵ تێڕوانینی مرۆڤ لە رابردوودا.
لە رابوردووی نزیكدا هەوڵی ئەوە درا كە مۆركی قەداسەت و پیرۆزی بنرێت بە زاستە سروشتیەكان و وێنا كردنەكانی مرۆڤدا سەبارەت بە سروشت و بونەوەر.
هەروەها بە رەسمی دان نرا بە بۆچوونەكانی كەنیسەو هەندێك لە دامەزراوە دینیەكاندا سەبارەت بە گەردوون و سروشت و كراسی قەداسەتیان كرا بە بەرد، بەبێ ئەوە لەماوەی ئەو چەند سەدەیەدا هیچیان بە هیچ كردبێت یاخود تازەیەكیان بەرهەم هێنابێت.
كێ هەیە ئەم ئەشكەنجەو ئازارو مەینەتیانەی نەبیستبێت كە لەو پێناوەدا زانایان و بیریارانی ئەو سەردەمانە دووچاری بوون؟؟.
 بەڵام ئەو بۆچوونە چەواشەیە درێژەی نەكێشاو بەرە بەرە، بەرەو باشیی هەنگاوی هەڵگرت و ئێستا هەموان بۆ تێگەیشتن لە نهێنیەكانی بوونەوەر باوەڕیان بە بەكارهێنانی عەقڵ و زانست هەیە.
هەروەها باوەڕیان بە گەڕان بە دووی بیردۆزەیەكدا هەیە كە لە توانایدا هەبێت وەڵامی پرسیارەكان و لێكدانەوەی چەمكە نوێیەكان بكات و بە دەم پێویستیەكانەوە ببێت و لە هەمان كاتیشدا هەر ئەگەری بەهەڵەدا چوون و كەم و كورتی و گۆڕینی لێدەكرێت.
دیارە ئەم بۆچوونەش لەبواری زانستە مرۆییەكان و زانستە كۆمەڵایەتیەكاندا، پەسەند نیە، بۆیە پێویستە جیاوازی بكرێت لەنێوان باس و بابەتە عەقڵیەكان و باس و بابەتە تەجریبیەكاندا.
زۆربەی بیریارو فه‌یلەسوفەكان باوەڕیان وایە كە كۆمەڵێك بنەمای گشتی و نەگۆڕ لە بواری زانستە عەقڵیەكاندا هەیە، بەڵام دەبێت ئەوەشمان لەیاد بێت كە زانستە عەقڵی و زانستە مرۆییەكان قەتیس نین لە ژمارەیەك بنەماو بناغەی گشتیدا، بەڵكوو لە بناغەوە وێنا كردنەكانی مرۆڤ لەسەرەتادا كۆمەڵێك بابەتی زەینی بوون و لەچەند بابەتێكی بەڵگە نەویستی زەینی دیكە هەڵگۆزراون.
كورتەكەی هەرچی وێناكردنەكانی مرۆڤ هەیە لە بارەی سروشت و ئاینەوە مادام بنەمای (سروشتی)و بناغەی (ئاینی) نەبن هەر هەمووی ئەگەری گۆڕان و وەرچەرخانیان لێ‌ چاوەڕوان دەكرێت.
 مرۆڤ كاتێك سەرنج لە گەردوون دەدات یاخود سەیری قورئان و پەیامی ئاسمانی دەكات، لە هەردوو حاڵەتەكەدا سوود لە عەقڵ و ژیری و تێگەیشتنی وەردەگرێت، و ئەو تێگەیشتنەش كە وێنای دەكات هەر لەو دوو چاوگەیەوە، وەریگرتووەو ئەو وێناكردنەش لەبەر ئەوە كە وێناكردنی مرۆڤە، كاتی و رێژەییە.
 بۆیە پێویستە بوترێت هەرچەندە مرۆڤەكان لە ئاكامی لێكدانەوەو لێكۆڵینەوەكانیانەوە بگەن بە ئاكامی جۆراوجۆر لەبارەی گەردون وسروشتەوە، هیچ لە چەشنی پێكهاتەی گەردون ناگۆڕێت، بە هەمان شێوەش ئەگەر لێكدانەوەو وێناكردن و ئاكامی جۆراو جۆریش لە بارەی ئاینەوە بكرێت و بگیرێت هیچ چەشنە زیان و زەرەرێك بە ئاین و ناوكرۆكی پەیامی ئاسمانی ناگات، بەڵكو كاتێك زیانی پێدەگات كە مرۆڤێك (هەركەس بێت ئەو مرۆڤە) لێكدانەوەو بۆچوون و وێناكردنێكی خۆی سەبارەت بە ئاینەكەی لێ ببێتە خودی ئاین و پەیامە ئاسمانیەكە.
چونكە ئەو هەڵوێستە واتای سەربڕین و زیندە بەچاڵ كردنی هەموو بۆچوون و لێكدانەوەكانی تر دەگەیەنێت.
 كەس هەیە شاڵاوەكانی بەكافر كردن و پێكدادانەكان و جەنگە خوێناویەكانی مێژووی نەبیستبێت؟ كە هەموویان لەم هەڵە زەبەلاح و تۆقێنەرەوە سەرچاوەیان گرتووە.
قوربانیی یەكەم لەم بگرەو بەردەیەدا خودی مرۆڤ بووە، لە هەنگاوی یەكەمدا زەین و كاریگەریی بیروهۆشی بەرانبەر بە راستیەكان لەكارخراوەو سڕكراوە، هەروەها ئاینیش زەرەری گەورەی لێكەوتووە.
چونكە كاتێك بیری مرۆڤایەتی خۆی ئازاد كردو رزگاری بوو لە مۆتەكەی بەناو كاربەدەستانی دین، زۆر بەد گومان بوو بوو، بە چاویلكەی رەش و ئاڵۆزەوە دەیڕوانیە ئاینەوە بەگشتی.
پاش ئەمەی كە رابورد دەگەینە ئەوە كە دەكرێت وەك ئاكامی باس و لێكۆڵینەوەكە سەیر بكرێت:
خزمەتكردن بە ئاین و پەیامی ئاسمانی لەم سەردەمەدا بە كورتی بریتیە لەوە كە:
بوێرانەو چاونەترسانە جیاوازی بكرێت لەنێوان ئاین وەك پەیامێكی ئاسمانی بەرزو پیرۆز لەلایەك و وێنا كردنەكانی مرۆڤیش سەبارەت بەئاین لەلایەكی ترەوە.
بەمەش پلەو پایەی بەرزو پیرۆزی ئاین پارێزراو دەبێت و بواریش دەڕەخسێت بۆ گەشەكردن و وەرچەرخانی ئەرێیی لەبیری ئاینیدا.
بەم پێیە روون بویەوە كە هەرچی بەرهەم و ئاكام و لێكدانەوەی زانایانی موسوڵمان هەیە لەبارەی ئاینەكەی خۆمانەوە ئیتر فەرق ناكات هەرچی بێت، هەر لە پەیڕەوانی عیرفانەوە تا فەیلەسوفەكانی بیری ئیسلامی و تا پەیڕەوانی فەرموودەوە بیگرە تا دەگات بە رووكەشبین (ڤاهر)یەكان، هەر هەموویان بەرهەمی مێشك و عەقڵ وهۆشی مرۆڤن و ئومێد دەكەم كەسمان هیچكام لەمانە بەخودی ئاین نەزانین، بەڵكو هەموویان بە لێكدانەوەی مرۆیی لەبارەی ئاینەوە سەیر بكەین.
گرنگ ئەوەیە هەردەم گەڕانەوەمان بۆلای چاوگ و سەرچاوە ئاینیەكان گەڕانەوەیەكی زانستیانەو ژیرانە بێت و رێگەی تاقیكردنەوە و ئەزموون بگرێتە بەر.
راستە ئاین دارای بەرزی و پیرۆزیە، بەڵام دەبێت لەبیرمان بێت كە تێڕوانینی ئێمە بۆ ئەو ئاینە تێڕوانینێكی مرۆڤانەیە، بەم بۆچونەش مرۆڤ هەردەم ئامادە دەبێت كە كۆش و باوەش و دەروونی بەڕووی هەموو داهێنان و نوێكاریەكدا بكاتەوە بە مەبەستی سود وەرگرتن لە ئەزموونی كەسانی تر.
لەو حاڵەتەدا مرۆڤی ئاین پەروەر دەتوانێت، بەڵكو پێویستە لەسەری كە زیاتر بیری كاریگەرو سازگارو هەموار بكات لەگەڵ ئەو چەمك و بابەت و پرسیارە نوێ یانەدا كە رۆژبەڕۆژ تازە دەبنەوە.
هەروەك چۆن ناگونجێت بۆچونی كەسێك لەبارەی یەكێك لەزانستەكانی وەك فیزیاو كیمیاو هەندەسەو....هتد، وەك خاوەنەكەی پێی خۆشە بۆچونەكەی بە زانست پەسەند كرێت، هەر ئاواش ناگونجێت هەموو وێنا كردنێكی ئاینی، ئەگەر لەچاوگەیەكی سەرەكی و باوەڕ پێكراوەوە هەڵ نەگۆزرابێت و بنەماو مەرجی سەرەكی تێدا نەبێت، بەبیری ئاینی لەقەڵەم بدرێت و پەسەند بكرێت.
وێناكردنی ئاینی باوەڕ پێكراویش وەك هەر وێناكردن و بیروڕایەكی تر كە پشت ئەستوور بێت بە بەڵگەی زانستی مەحكەم و پابەند بێت بە چاوگەكانی بیری ئاینی (بە تایبەت بە قورئانی پیرۆزەوە بۆ ئێمەی موسوڵمان) تا ئەو تایبەتمەندیانەی لەدەست نەدات، بەردەوام وەك بیرێكی ئاینی هەڵسوكەوتی لەگەڵدا دەكرێت و بەو چاوەوە سەیر دەكرێت.
ئەم بۆچونەو هاو چەشنەكانیشی رێگە خۆش دەكەن بۆ گۆڕانكاریی و وەرچەرخان بەرەو باشە لەژیانی ئاین پەروەرانەدا، بەبێ‌ ئەوەی كە هەڵگرانی هەر فیكرو بیرێكی چەواشەكارانە بتوانن بەناوی ئاینەوە رێگەو بوار لەبەردەم بیرو هۆشدا تەسك بكەنەوە، هەر لەو رێگەیەشەوە كرۆكی ئاینی بەرزو پیرۆزیش بەشكۆداری دەپارێزرێت و بەدوور دەبێت لە زیان لێكەوتن.
لە روویەكی تریشەوە زیندوویەتی و كاریگەریی هەر وێنا كردنێكی ئاینی بەندە بە ئامادە بوون و بەشداربوونیەوە لەنێو كێشەو گرفتەكانی سەردەمەكەیدا، هەر بیرو باوەڕێكیش مەبەستی بێت لەنێو ژیانی ئەمڕۆدا ئامادە و كاریگەر بێت، بەر لە هەموو شتێك پێویستە زانیاریەكی وردی هەبێت لەسەر پێشهاتەكانی ئەمڕۆ، هاوكات لەگەڵ پارێزگاری كردنی ناسنامەو رۆشنبیری و رەسەنایەتی خۆیدا، شێوازی چۆنیەتی هەڵسوكەوتیشی لەگەڵ روداوەكاندا بەباشی و سەركەوتوویی دیاری بكات.
بەبێ‌ ئەم پێداویستیە هاوچەرخانەیە هیچ بیرورایەكی ئاینی ناتوانێت ببێت و كاریگەریی دابنێت لەسەر كۆمەڵگەكان.
من دەڵێم شارستانیەتی رۆژئاوا دیارترین روداوی ئەم سەردەمەیە (هەرچەندە لە رووی سیاسیەوە بەلای ئێمەوە پەسەند نیە) پرسیار ئەمەیە ئاخۆ بیری ئاینی ئەمڕۆمان چی لەبارەی رۆژ ئاواوە دەزانێت؟!
كەم رێك دەكەوێت گەلێك ببێت گورزی سیاسی یاخود ئابوریی رۆژئاوای بەر نەكەوتبێت، ئیتر ئایا بەشێوازە كۆڵۆنیالیەكەی جاران، یاخود بە شێوازی سیاسەتە پاوانخوازی و فراوانخوازیەكەی ئەم سەردەمەی بێت.
رۆژئاوا دارای شارستانیەتێكی تایبەتەو ئەو شارستانیەت و رۆشنبیرییەش لەسەر چەند بنەمایەكی فیكری و چەند بەهایەكی تایبەت وەستاوە، تاوەكو ئەو بنەما فیكری و بەها تایبەتانە نەزانین، ناتوانین شارستانیەتی رۆژئاوا بناسین.
بۆیە ئەگەر دروست بێت بڵێم تەنها رێگە چارەمان ئەوەیە بە هەڵوێست و دیدێكی بێ لایەنانەی دوور لە عاتیفە و سۆزداریەوە بڕوانینە رۆژ ئاواو شارستانیەتەكەیەوە، ئەگەر توانیمان و بەو شێوە وردەكاریەوە ناسیمان ئەوجا دەتوانین بە ئاگایی و زانیاریەوە خۆمان لە خراپەكانی لابدەین و سوودیش لەبەرهەم و ئاكامە مرۆییە باشەكانی وەرگرین.
 ئەوەش كارێكی قورس و گران نیە، گەر لە رووی فیكریی و مێژووییەوە پێبگەین و لەسەر پێی خۆمان بوەستین، لەسایەی ئەو پێگەیشتنەماندا توانای دەستنیشانكردنی چاكە و خراپە بە لامانەوە زۆر ئاسان دەبێت.