ئیسلام و دیموکراتی پەیوەندی نێوانیان..
لەڕاستیدا من  وای دەبینم  ئەم دوو چەمکە  ئیسلام و دیموکراتی هیچ پەیوەندیان بەیکەوە  نیە، بە بەڵگەی ئەوەی کە دیموکراتی بوونی هەبووە لەسەردەمێکەوە  چەندین ساڵ پێش زاینە، بوونی دەگرێتەوە بۆ سەردەمی یۆنان و وشەکەش هە لەوێوە سەرچاوەی گرتووە یەکەم کەس بە کاری هێناوە  سیاسییەکی ئەو ووڵاتە بە ناوی  (پێریکلیس) ئەم ناوەی بۆ  داتاشیوە بە مانای سەروەری گەل ئەم  باسە مێژوو نوسی بەناوبانگی یۆنانی(ثۆکیدیدس)  یاداشتی کردوە لە(پێریکلیس) ەوە گێراویەتیەوە و کردویەتی باسو خواستی لە کتێبە مێژوویەکەیدا مەبەست  پێ  گەل و دەسەڵاتە .. پاشان  ئەم تێڕوانینە سەرەتا  لەناو گۆمەڵگەکانی یۆناندا وەك میکانیزمی کایەی بەڕیوەبردن هاتە ئاراوە، چونکە ئەوەندە فرەخوای هەبوو لە یتوپیایەکی رەهادا دەژین  فەلسەفەش لەو دەمەدا تا ڕادەیەك کاریگەری هەبوو فەیلەسوفەکانیش بۆ بەڕێوەبردنی ژیان کردیانە فەلسەفەی سیاسی و- فیکری سیاسی لەسەر دامەزرا.. لەسەر نوخبەیەك کە توانرا شێوە سیستمێکی سیاسی دروست بکرێت بەناوی دیموکراتی نمونەی کە گەل راستەوخۆ بەشدار بوون ناسراوە لە مێژوودا بە دیموکراسی راستەوخۆ.. ئەمە قۆناغی یەکەمی دیموکراسیە..

قۆناغی دووەم: لەسەردەمی سەدەی ناوەڕاستەوە  لە خۆرئاوا گەشەی کردوە بۆ  بەدەست هێنانی کەرامەتی مرۆڤ و ئازادیەکانی و موڵکاێتی و  بۆ بەدەست هێنانی ئازادیەکانی مرۆڤ بەگشتی بەرهەم هاتووە وەك شێوەی  ڕێکخەری کۆمەڵگا وژیان(نمط الحیاة) .. بۆ پاراستنی  لە دەسەڵاتی  "ئەکلیریۆس" و کڵێسا بەرانبەر بە  بەگزادە و سەرمایەدارەکان، لە ڕاستیدا هاوکاری سەرمایەداری  خۆرئاوا بوو بۆ ئەوەی لە چوارچیوەی ئەو کۆت زنجیرەی کە کردوبویە قاچی وملی  خەڵکی ئەوروپا ومۆنۆمپۆڵی کڵێسا بۆ هەموو دامەزراوەکانی ئەو سەردەمە،  دیموکراتی هاتە ئاراوە بۆ ئەوەی خەڵکی مافی هەڵبژاردنی بیروباوەڕی هەبێت، بۆ ئەوەی توانای  بەدەست هێنانی سەرمایەی هەبێت، خاوەنی سەربەستی و ئازادی رەها بێت  و بوونی خۆی بدەست بنێت و بتوانێت هەناسەیەك بدات، خەڵکی خۆرئاوا لە دەستی دەسەڵاتداریەتی " ثیوکراتی"  ڕزگاریان بێت خەباتی چەندین ساڵە کرا تا قۆناغ بە قۆناغ توانیان دیموکراسی بگەیەنە  ئەو ئەنجامەکەی کە ئێستا بوونی هەیە لە دوونیادا..
قۆناغەکان..
 (Political Democracy)
- دیموکراتی سیاسی دەرکەوت لەسەر بنەمای ئەوەی هەموو کەس مافی  ئازادی و یەکسان و بەژداری لە کایەکانی  ژیاندا هەیە  بێ ڕچاوی رەگەزو ئاین و روخسار..
(Demo Administration)
- دیموکراتی ئیداری: ئەمیش بریتی بوو لەوەی کە کۆمەڵگا دەستە جەمعی  بڕیاری  خۆیان ئەدەن گەل خاوەنی بڕیار دەبێت
(Industrial Demo)
-  دیموکراتی پیشەسازی:  ڕێکخستنی کارگەکان  لەسەر بنەمای دیموکراتی  کە کرێکاران بەشدارن تێیدا و مافی  بڕیارو وپلانو چاودێری  دروستکردنی لیژنەکانیان هەبێت..
(Demo Centralism)
-  دیموکراتی  سەنتەر: کە زیاتر لە ناو شوعیەکاندا باو  ئەوانەی کە بڕوایان بە سیستەمەکە هەبوو.. کە زۆر کاریگەری نەبوو لە ژیانی چەپەکاندا، نمونەیەك لەبەر دەستدا نیە  بێجگە چین.. کە زۆر بە دیموکراسی هەژمارد ناکرێت..
 هەموو ئەمانە  بە بیروباوەڕێك یاخود (مەبدەئێك) بارگاویکرا کە پێدەوترێت "لیبرالیزم" کە دیدو تێڕوانین هەیە بۆ گەردون  و ژیان و مرۆڤ..هەموو ئەمانە پێکاهاتووە لە بەریوەبردنی دەسەڵاتی گەل لەسەربنەمایی دەستور و یاسا ڕیکیخستوە بۆ ژیانی کۆمەڵگاو مرۆڤەکان خۆیان پیادە(مومارەسەی) دەسەڵاتی خۆیان بکەن ئیرادەی خۆیان بچەسپێنن.. لەسەربنەمای دەسەڵاتی سەرمایەداری کە هەموو ئەمانە رێكخراون  بە فیکرێك لە دیموکراسیدا .. پاشان وەك سیستەم لە حوکومڕانیدا بۆ ئازاد کردنی هەموو دامەزراوەکانی ناو حوکومەت..
وەك دادگا و میدیا ودارایی و سەربازی..
فەلسەفەی ئەم ئازادی دامەزراونە چیە کە سەرمایەداری دەیبەخشێت بەپاڵپشتی دیموکراسی؟ ..
 بریتیە لەوەی سه‌رمایه‌داری بۆ پاراستنی ده‌ستکه‌وته‌کانی خۆی له‌ هه‌موو جیهاندا چه‌ند دامه‌زراوه‌یه‌کی سازاندووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پشتگیری له‌م فیکره‌ بکات، له‌سه‌ره‌تایی ده‌ستپێکی خۆیه‌وه‌ به‌ سه‌ربازی و هێزی عه‌سکارتاریی خۆی سه‌پاندوه‌،یاساو ڕێسای دامه‌زراندووه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی،داریی ئاماده‌ کردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وامی بدات به‌ کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌کانی، دادگای بێلایه‌نی دامه‌زراندووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکه‌که‌ی خۆی پێ بپارێزێت، له‌م که‌ینوبه‌ینه‌دا سه‌رمایه‌داری رۆژنامه‌گه‌ری ئازادی دامه‌زراندووه‌ یاخود میدیای ئازادی دامەزراندوە بۆ ئه‌وه‌ی که‌س ئیختیلاس و دزی نه‌کات چاودێر بێت به‌سه‌ر ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ گه‌نده‌ڵی ده‌که‌ن، ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌داری به‌دوادا چوون ده‌کات، به‌دوای ئه‌و گه‌نده‌ڵی و دزییانه‌ی که‌ده‌کرێت هەمیش لە کەمیندایە بۆ پاراستنی سەرمایەکەی خۆی نەك لە ڕاستیدا مرۆڤەکان.. بەم سیستەمە دەوترێت دیموکراسی کە خزمەتە بە ٥٠ سەرمایەداری مۆنۆپۆلی جیهانی کە جیهان دەبەن بەڕێوە.

هەموو ئەمەی باسم کرد لەسەردەستی کۆمەڵك زاناو بیرمەندی خۆرئاوا هاتە کایەوە دژی دەسەڵاتی کڵێسا کە هەموو زادەی بیری مرۆۆڤەکانن.!
وەبنەمای فیکرییەکەی لەسەر چوار ئازادیەکە دامەزراوە کە برتین :
یەکەم :ئازادیە گشتیەکان
دووەم: ئازادی موڵکایەتی
سێیەم: ئازادی ڕا دەربڕین
چوارەم ئازادی تاك
ئەم چوار ئازادیە لە هەموو شتێك پیرۆز ترە لە سیستەمی دیموکارسیدا وەك ئەوە وایە کە بوتریت مرۆڤ خۆی گەورەی خۆیەتی کەس گەورەی نیە..ئەمەش وادەکات هیچ ئاینێك ناتوانیت بیروباوەڕی خۆی فەرز بکات بەسەر کۆمەڵگاو تاكدا و بە دەستور و یاسا هێزی حکومەت ڕێكدەخرێت تا مرۆڤەکان بە ئازادی مومارەسەی ژیانی خۆیان بکەن، ئیتر بۆ دواجار گەل سەروەرە بێجگە گەل هیچ خوایەکی تر نیە.!

ئەوەی کەباسم کرد دیموکراسی بوو..
ئێستا باسێکە لەسەر ئیسلام دەکەم بۆ ئەوەی بزانین ئەم دووچەمکە چی پەیوەندیەك بەیکەوە دەیانبستێتەوە..

ئیسلام بۆ خۆی خاڵیە و دووره‌ له‌ فیكری مرۆڤایەتی ئەمە جوهەری جیاوازیەکەیە , فیكری به‌شه‌ریەت هیچ بەشدار نەبووە لە دارشتنی ئەم ئیسلامەدا, هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ له‌و جێگایه‌وه‌ هاتووه‌, کە هیچ شارستانیەتێك و هیچ فەیلەسوفێکی تێدا هەڵەنەکەوتووە چونكه‌ ئیسلام ئاینە لەخواوە هاتووە, ئه‌كرا خه‌ڵكێك بپرسێت باشه‌ بۆ له‌ یۆنانه‌وه‌ نه‌هات؟ ئه‌گه‌ر له‌ یۆنانه‌وه‌ بهاتایه‌ هه‌موتان ئه‌تان ووت (محمد- علیە السلام ), ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م دینه‌ی هێناوه‌ شتێكی تازه‌ی نه‌خستووه‌ته‌ به‌رده‌ستی خه‌ڵكی, چونكه‌ پێش (محمد) له‌ یۆنانا, ئه‌ره‌ستۆ, ئه‌فلاتۆن, سوقرات, فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیك وه‌ ده‌یان فه‌یله‌سووفی ناوازه‌و خه‌ڵكی به‌ تواناو مێژوو نوسی گه‌وره‌ی تیا هه‌ڵكه‌وتووه‌ وه‌كو  هیرۆدۆت ..دەگوترا دیسان محمدیش شتێكی گه‌وره‌ی نه‌هێناوه‌, لەو جێگایە هەموو جۆرە  فه‌یله‌سووفی تیدا هه‌ڵكه‌وتووه‌. هەموو خاوەنی هزر بوون.

 ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام(صلی اللە علیە وسلم)له‌ وڵاتێكی وه‌كو فه‌له‌ستینه‌وه‌ بهاته‌یه‌, هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ عه‌قڵانین, واته‌ ژیانیان له‌سه‌ر عه‌قڵ داده‌مه‌زرێنن, ئه‌یانووت هیچ ئه‌رزشێكی نیه،‌ چونكه‌  خاكی پێغه‌مبه‌رانه‌ به‌ سه‌دان پێغه‌مبه‌ری تیا هه‌ڵكه‌وتووه‌, وه‌كو موسا, عیسا, سلێمان, داوودو وه‌كو دانیاڵ, دەوترا ئەوە بەخاکی پێغه‌مبه‌ران ناسراوه‌, كه‌واته‌ بۆیه‌ محمد(صلی اللە علیەوسلم) له‌وێوه‌ نه‌هات, جێگه‌ی سه‌رسامی ئێمه‌ نه‌ ئه‌بوو ئه‌گه‌ر له‌وێشه‌وه‌ بهاتایه دەمانوت خۆی  دارێژەرەوەی ئاینەکانی ئەوانەو شتیکی زیاد کردوە‌.

 ئه‌گه‌ر له‌ فارس و له‌ وڵاتی خه‌وارزمه‌وه‌ یان له‌ ئیمپراتۆرییه‌تی پارسیا‌ بهاتایه‌, ئه‌مانگووت شتێكی گرنگ نیه‌ چونكه‌ پێشتر ده‌یان فه‌یله‌سووفی وه‌كو  زه‌رده‌شت و یه‌زگو‌ردو و ئه‌نەشیروان و ئه‌و كه‌سانه‌ی تر كه‌ خاوه‌نی توانا و  سیستەم و ده‌سه‌ڵات و هێز و  فیكر بوون له‌و زه‌مینه‌یه‌شدا بوونیان هەبووە, شتێكی گه‌وره‌ی نه‌ئه‌هێنا.

 ئه‌گه‌ر بهاتایه‌ له‌ چین و له‌ ناوچه‌كانی تر بهاتایه‌ ئه‌مانگووت پێش محمد (صلی اللە علیەوسلم) کۆنفۆشیۆسو  بوزا یش خاوه‌نی ئه‌فكار و بیردۆز و ده‌سه‌ڵات و سیستەم بوون, به‌ڵام بۆیه‌ ئێمه‌ ئیسلام هه‌ڵئه‌بژێرین كه‌ خاوه‌نی بیری مرۆڤایەتی  نیه‌ دوورە  له‌ بیری مرۆڤ, له‌ جێگایه‌كه‌وه هات ‌ هیچ شارستانیەتێکی  تیدا نەبوو‌. دوا كه‌وتووبوون  كچی خۆیان زینده‌ به‌ چاڵ ده‌كرد, له‌گه‌ڵ ئه‌م زینده‌ به‌ چاڵكردنه‌شدا, دارو به‌ردیان ده‌په‌رست, شتێكی جوانتریان ده‌ستكه‌وتایه‌ ئه‌یانپه‌رست..

لیره‌وه‌ دینێك ده‌رئه‌چێت, بیرێك ده‌رئه‌چێت, ژیانێك ده‌رئه‌چێت, كۆمه‌ڵگایه‌ك ده‌گۆڕێت كه‌ هه‌رچی ژیاری گه‌وره‌ی دنیاش هه‌یه‌ به‌ فارس و رۆمه‌وه‌ كه‌ فارس خاوه‌نی دوو ملیۆن سوپا و رۆمیش خاوه‌نی یه‌ك ملیۆن سوپا بوون‌, ئه‌ینخاته‌ ژێر ڕكێفی خۆیه‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ئاواته‌خواز بوون ته‌نها به‌ گه‌وره‌ پیاوانیشه‌وه‌.. قوره‌یش بچنه‌ دیوانی كیسرا بووه‌ستن, به‌س له‌ دووره‌وه‌ چاویان به‌ كیسرا بكه‌وێت, به‌ڵام هەر ئه‌مانن عه‌رشی كیسرا دوای ده‌جووڵێنن..

 ئه‌مه‌ پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییه‌كه‌یه‌ كه‌ ئه‌م شارستانیەتە چۆن دروست بوو؟‌ ئه‌م ئاینی ئیسلامە نهێنییه‌كی تیایه‌ ئێمه‌ پێویسته‌ بیدۆزینه‌وه‌, نهێنییه‌كه‌ش له‌وه‌دایه‌ كه‌ خاڵی یه‌ له‌ فیكری به‌شه‌رییه‌ت. به‌شه‌رییه‌ت ده‌ستی تیدا نه‌بووه‌ تا دایمه‌زرێنێت, پاكە ‌ له‌ فیكری مرۆڤایەتی وه‌كو پێغه‌مبه‌ر ( صلی الله علیه‌ و سلم ) ده‌فه‌رموێت : (تركتكم على البيضاء ليلها كنهارها لا يزيغ عنها بعدي الا هالك) واته‌, له‌سه‌ر چه‌رچه‌فێكی سپی و پاك و بێگه‌رد ئه‌م دینه‌م به‌جێهێشتووه‌ بۆتان, شه‌وه‌زه‌نگی وه‌كو رۆژ دره‌خشانه‌. ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای ده‌سپێكی زه‌مینه‌ی دینه‌كه‌یه‌ كه‌ دێت بونیادی تاكی له‌سه‌ر ده‌كات, هیوادارم روون بێت ئه‌مه‌ ئه‌ساسییاتی ئه‌م ئیسلامه‌یه‌ له‌ جێگایه‌كه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ عه‌قڵی به‌شه‌رییه‌ت تیایا زاده‌ نه‌بووه‌, هیچ كه‌سێك تیایا نه‌یتوانیوه‌ بڵی من ده‌ستم تیایا هه‌یه‌.
 هه‌موو بیردۆزه‌كانی دونیا, هه‌موو فەلسەفەکانی دونیا خه‌ڵكانێكی تر ده‌ستیان تیا هه‌بووه‌, به‌شدارییان كرددوه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌یا له‌ فیكریا, له‌ دامه‌زراندنی سیستەمیا, به‌ڵام ئیسلام كه‌ دێت هیچكه‌س ده‌ستی تیا نه‌بووه‌ كه‌سیش ناتوانێت بڵێت من به‌شداربووم تیایا, ئه‌مه‌ زه‌مینه‌كه‌یه‌تی كه‌ ساز ده‌كرێت..

سەرەتای دیموکراسی   بەوە دەست پێدەکات لەگەڵ دین کە دەبێت جیا بکرێتەوە لە دەوڵەت..  دیموکراتی بۆ خۆی پارێزەی عەلمانیەتە، هەروەك ئەلبر کامۆ دەڵێت: دەبێت بەهەر شێوەیەك بووە لە ناو ئەم سیستەمەدا دین لە دەوڵەت جیا بکریتەوە جەخت لەوەدەکاتە ئەگەر دین هاتە ناوکایەی دیموکراتی محاکمی تەفتیش دروست دەکات، ئەمە یەکێکە لە فەیلەسوفە فەرنسیە /جازئیریەکان  کە باسی ئەوە دەکات دین و لەگەڵ دیموکراسی موسلەمات بۆ جیاکاری هەر دەبێت جیا بکریتەوە..
پاشان..
ئیسلام سەرەتای قورئانەکەی  بەوە دەست پێدەکات کە گوتاریکی سیاسییە بە سوپاس و گوزار و پاشان بە دواکەوتن و دواتر بە خۆ بەریء کردن لە رێ وشوینەهەڵەکانی  گەلانی تر  و بڕیار ئەدەیت و نزا دە کەیت خۆت دەناسینی کە خوا پەرستی ناسنامەی خۆت ئاشکرا دەکەیت، تا کۆتای قورئان تەفسیری  ئەو سورەتەیە  کە خوای گەورە دەفرموێت..

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ﴿1﴾(ئه‌ی محمد (صلی الله‌ علیه‌ وسلم)، ئه‌ی ئیماندار) بڵێ: په‌نا ده‌گرم به‌ په‌روه‌ردگاری خه‌ڵکی.
مَلِكِ النَّاسِ ﴿2﴾وه‌ به‌ پادشای خه‌ڵکی.
إِلَهِ النَّاسِ ﴿3﴾وه‌ به‌ خوای خه‌ڵک
تەنانەت کۆتایەکەی بە دەسەڵاتداری خۆی کۆتایی پێدنێت..
بەوەی کە خوا پداشایە، کەواتە خوا حاکمە..

پێغەمبەر زیاتر ئاگادارمان دەکاتەوە لە سیستمەکی خۆی دەفەرموێت..
علیکم بسنتي وسنة خلفاء الراشدین.. واتا دەست بگرن بە  رێگاو شوێنەکانی منەوە کە ئەنجامم داوە پاشان   خەلیفە پێگەیشتوەکانم زیاتر ئاگادارمان دەکاتەوە دەفەرموێت(وإياكم ومحدثات الأمور ؛ فإن كل محدثة بدعة ، وكل بدعة ضلالة)  
 پێغەمبەردا کە باسی (محدثات، یحدث، حدث ) کرابێ واتە ( المفسدون في الارض ) ئەوانەی کە خراپەکارن _ بەمانای تازەگەری و داهێنان کە لە شەرعدا نەبێت ، واتە (المحدثات بمعنی الباغون علي الحق ولعدل ولخارجون علي القانون الدولە) بە کەسێك دەوترێ محدث کە طغیان ئەکات واتا دەرچوە لە ئەمری خوای گەورە ئەم ووشیە زیاتر بۆ سیستەمی دەسەڵات بەکاردێت _ دەسەڵاتیش لێرەدا یاخود لە شەرعدا بەمانای ئەو دەسەڵاتەی کە پێغەمبەر صلی اللە علیەوسلم باسی کردوە لەفەرمودەکەیدا کە دەفەرمێت لەسەر سوننەتی من بن و لەسەر سوننەتی خەلیفە ڕێنیشاندراوەکانبن، نەك هەموو دەسەڵاتێك بەگشتی باسبکرێت دەبێت دەسەڵاتەکان دیاری بکرێت چونکە ئێمە باسی دەسەڵاتی ئیسلامی دەکەین ، کاتێك دەسەڵاتەکە ئیسلامی نەبوو ئەوا گوێڕایەڵکردنیشی ناشەرعیەو ناشێت بۆ موسڵمان خۆی پابەندی دەسەڵاتێکی ناشەرعیبکات  دەبێت بیگۆرێت و لە هەوڵی گۆرانیدابێت
مەبەست لە محدث ئەو کەسانەیە کە هەمیشە فیتنە دروست دەکەن بەرامبەر ئەو کەسانەی گۆڕانکاری دەکەن ، ( خارجون عن الدولة الشرعیة ) هەر کەس لە قانوونی دولەی ئیسلامی بچوایەتە دەرەوە پێ ی ئەوترێ محدث ،بۆیە پێغەمبەر ) علیە الصلاة والسلام ) ئەفەرموێ (من أحدث فيها حدثا أو آوى محدثا فعليه لعنة الله والملائكة والناس أجمعين ، لا يُقْبَل منه صَرْف ولا عَدْل )  واتە هەر کەسێك لە سیستەمی ئیسلامیدا بچێتە دەرەوە ئەوا لەعنەتی لێ کراوە و لەعنەتی مەلائیکەت و خەڵکی بەگشتی،  صرف، سەرفکردن ، بەواتای تۆبەکردنی لێوەرناگیرێت چونکە سەرفکردنی تاوانە لە جێگای چاکەکردن ، والعدل ، عەدل ، بەخشین و لەبریدان لەشەرعدا کە ئیشێك بکات حەدی شەرعی بکەوێتەسەر ، وەکو دزیکردن ، لەبیدانەکەی دەست بڕینە و بەوشێوەیە .
 
پاشان پێغەمەبەری خوا ( علیە الصلاة والسلام ) کاتێك تشریف دەبات بۆ عێراق لەگەڵ ( موثنی کوڕی حارث ) دەکەونە گفتوگۆ ، مثنی کوڕی حارث دەفەرموێ ( انا قد عاهدنا کسری علی ان لانحدث حدثا ولا نٶوي محدثا) واتا: ئێمە بەڵێن و پەیمانمان بەکیسرا داوە کە هیچ شتێك نەکەین دژبە سیاسەتەکەی ئەو هیچ کەسێکیش پەنا نەدەین کە دژی ئەو بجوڵێتەوە .

لێرەدا محدثات بدعەی داهێنراوە کەئەم سیستم و رژێم و فەرمانڕەوای دێت بەومانایەی کە ئێستا هەیە و گرنگە هەموو لایەکمان هەست بەوە بکەین کە پێغەمبەری خوا ( علیە الصلاة والسلام ) ئەفەرموێ ( من أحدث في أمرینا هذا مالیس منە فهو رد ) واتا: هەرکەسێك شتێك دابهێنێت لە سیستەمی ئێمەدا نەبێت و فەرمانی ئێمەی لەسەرنەبێت ئەوا دەدرێتەوە بەسەریداو لێی وەرناگیرێت .

رژێمی موسڵمان ( توحید ) ە سیستمی دەسەڵاتی ئیسلامییە، گۆرینی هاتنەوە کایەی ئیسلام لە ڕوی ئابوری ، سیاسی، کۆمەڵایەتی، رۆشنبیرو …هتد ، لەهەموو ڕەهەندەکانی ژیانەوە ئەمە پێ ی دەوترێ گوتاری سیاسی، وە بەکورتی پیك هات لە ئوصولی سێ شت ( قورئان ، سونەت ، خلفاء راشدین).
 
پێغەمەبەر(صلی اللە علیە وسلم)  دەست نیشانی سیستەمی سیاسی ئیسلامی کردوە


سەروەرمان محمد کۆتا پێغەمبەرە(صلی اللە علیە وسلم) و ئاینەکەیەشی کۆتایی ئاینەکانە، خوای گەورە وباڵا، لە پەیامەکەیدا بۆ سەر زەوەی دەفەرموێت..( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإسْلامَ دِينًا

لێرەدا دەبێت ئەو لە بەر چاوبگرین کە خوای گەورە رازیە بەوەی ئیسلام ئاینمان بێت، دەبێت بە بچوك گەورەی ئیسلام رازی بین، من گومان لەودا نیە کە هەموومان بە جیاوازی دیدو بۆچونمان لەسەر ئەمە کۆکین، کەمادام کۆکین ئەم دەقە قورئانیە تەئویل هەڵناگرێت و، نە هیچ ووتەو باسێکی تر،  ئەگەر مەرجە موسڵمان بین و شوێنکەوتوی- محمد- بین(صلی اللە علیە وسلم) خۆ ئەو پێغەمبەرمان بووە و سیستمی سیاسیەکەی_ سیستەمی پێغەمبەرایەتی بووە..

- دەفەرموێت دوای من پێغەمبەر نایەت؛ کەواتە ئەو سیستمە کۆتای هات، بەڵام دوای ئەوە سیستمێکی نوێ دەست پێدەکات خۆی ئاشکرای دەکات وەك نیشانەی پێغەمبەرایەتی خۆی و سیستەمی سیاسی و بەرێوەبردنە هەر خۆشی حاکم بووە فەرمانڕەوا بووە (صلی اللە علیە وسلم) ،  لەدوای ئەو سیستەمە ناوی نە ناوە سیستمی دیموکراسی، بەڵکو ناوی لێناوە سیستمی پێگەیشتو واتا(ڕاشدین)، دوای ئەو سیستمە - سیستمێکی تری ئیسلامی دەستنیشان دەکات بە ناونیشانی سیستمی ویراسەت کە هاوشێوەی پاشایەتیە، بەڵام لە ناو دامەزراوەی ئیسلامیداو لە بازنەی ئیسلامەکەدایە وەك نمونەی معاویەی کوڕی ئەبوسوفیان ڕەزامەندی خوای لێبێت زۆرێکی تر لە خەلیفەکانی ئەمەوی و عەباسی عوسمانی..تاد، ئەمان لە شورا دەرچووبون، سیستمی زۆر و ستەمکار بەزمانی ئەمرۆ (دیکتاتۆر)، ئەمیش دەشێت هەر لە بازنەی ئیسلامدا بێت، بەڵام وەك حەجاجی کوڕی یوسفی سەقەفی، جەلالەدینی کوڕی محمدی خەواریزم شا،بدرەدین لوئلوئو، برکیاروق و توتوش ..تاد، لە دوای ئەم قۆناغانە قۆناغی تر جێگای نابێتەوە لەناو ئیسلامدا دەبێت بگەرێتەوە بۆ سەرچاوەکەی سەرەکییەکە کە سیستمە راشدینەکەیە..

ئەمەش دەقی ئەو فەرمودەیە کە ئەلبانی – رەحمەتی خوای لێبێت- بە ڕاستی داناوە لە ئیمامی ئەحمەدوە– رەحمەت و درودی پەروەردگار بۆ سەر گیانی-  ڕیوات کراوە ئەو سیستمەیە کە سەروەرمان باسی دەکات(صلی اللە علیە وسلم) .. (تكون النبوة فيكم ما شاء الله أن تكون، ثم يرفعها الله إذا شاء، أن يرفعها ثم تكون خلافة على منهاج النبوة، فتكون ما شاء أن تكون، يرفعها إذا شاء أن يرفعها، ثم تكون ملكاً عاضاً فتكون ما شاء الله أن تكون، ثم يرفعها إذا شاء أن يرفعها، ثم تكون ملكاً جبرياً، فتكون ما شاء الله أن تكون، ثم يرفعها إذا شاء ثم تكون خلافة على منهاج النبوة ثم سكت).

تێبینی: هەندێك پێیان وایە  کە لە دەسەڵاتی "جەبابیرەکان" واتا دەسەڵاتی زوڵم زۆر کە سەروەرمان (صلی اللە علیە وسلم) باسی لێوە دەکات مەبەست پێ عەلمانیە، ئەمە لاڕاستیدا وانیە، چونکە ئەگەر تەماشای سیستمەکە بکەین هەمووی بەدوای یەکدا ئیسلامییەو خەڵکی موسڵمان حوکمڕانی دەکات، بەڵام ئەگەر هاتوو ناو ناتۆرەی ئەم بارنامەنەی لە ناو عالەمی ئیسلامیدا پیادەکرا و بەڵام هەر سیستمەکە حاکمیەتی ئیسلام  بوو، ئەوا دەشێت بە سیستمە جەبریەکەی (ئیستبدای) موسڵمان هەژمارد بکرێت، سیستمی عەلمانی و سیستمی دیموکراسی و سیستمی سەرمایەداری..تاد، ئەوانە هیچ بە ئیسلام هەژمارد ناکرێت، هیچ پەیوەندی بە ئاینی ئیسلامەوە نیەوە بۆخۆیان بەرنامەوە تایبەتمەندی خۆیان هەیە.

لێرەدا گەیشتینە ئەو دەرئەنجامەی  کە بە فەرمودەی خوای بەرزو باڵاو فەرمودەی سەرەرمان پێغەمبەر(صلی اللە علیە وسلم)، ئیسلام خاوەنی سیستمی ئیسلامیە هیچ ناوێکی تر هەڵناگرێت، لەسەر چوار بنەمایەی ئاماژەم پێداوە لەسەرەوە سیستمە ئیسلامیەکە دادەمەزرێت( حاکمیەتی خواو،دادپەروەری و یەکسانی،  پابەند بوون بە گرێبەستی فەرمانڕەوای کۆمەڵایەتی ئیسلامی،  راوێژو شورا)، قورئانیش بۆ خۆی لە ناو کۆمەڵگاو کایەی سیاسەتدا کار لەسەر ئەو چوار تەوەرەیە دەکات.
کەواتە شیاوترە بڵێن ئێمە خاوەنی سیسیتمی پێگەشتوین، نەک دیموکراسی، چونکە لەسەردەمی خیلافەتی پێگەیشتو(ڕاشدین) کە( ٣٠) ساڵی خایاندوە باسی ئەوە دەکاتەوە بۆمان پێغەمبەر(صلی اللە علیە وسلم) لەسەر مەنهجو ڕێبازی پێغەمبەرایەتی بوون(خلافة النبوة ثلاثون سنة) ، بەڵام لە ماوەی ئەم ٣٠ ساڵيدا  کە خەلافەتی پێگەیشتوو بوون، کوشتنی نێوانی هەوەڵان و شەڕی فیتنەو هەڵگەڕانەوە لە ئاین و دروست بوونی دەیان جۆر لە بیروباوەڕی جیاواز ڕوویداوە و دروست بووە..

پرسیار ئەوەیە.. ئەی چۆن ڕاشدین و پێگەیشتوە؟ چۆن لەسەر ڕێبازی پێغەمبەر بووە ئەم هەموو نارەحەتی و جەنگ و کوشتارو فیتنەیە تێدابووە؟

موعجیزەی سیستمە ئیسلامیەکە لێرەدا دەردەکەوێت..

چۆن؟
پێغەمبەری ئازیز(صلی اللە علیە وسلم).. تەمەنی سیستمە سیاسیەکەی ٢٣ ساڵ بووە.

خیلافەتی ئەبوبەکر – ڕەزامەندی خوای لێبێت- ٢ ساڵ و سێ مانگ بووە.

خیلافەتی عومەری کوڕی خەتاب– ڕەزامەندی خوای لێبێت- ١٠ ساڵ  و شەش مانگ بووە.

خیلافەتی عوسمانی کوڕی عەفان– ڕەزامەندی خوای لێبێت- ١٢ ساڵ بووە

خیلافەتی عەلی کوڕی ئەبوتالیب– ڕەزامەندی خوای لێبێت- ٤ ساڵ و حەوت مانگ بووە.

خیلافەتی حەسەنی کوڕی عەلی – ڕەزامەندی خوای لێبێت- شەش مانگ بووە

تێبینی ئەو مانگەی نادیارە دابەش دەکرێتەوە بەسەر ئەورۆژانەی دەسەڵاتی هەر پێنج خەلیفەکە..

باشترین سیستمی سەر زەوی ئەم ( ٥٣ )ساڵەیە.. ئەم سیستمە لە پێغەمبەرەوە(صلی اللە علیە وسلم) هەتاکو حەسەنی کوڕی عەلییە، چونکە لە ژیانی هەموو موسڵمان و دەستەو کۆمەڵ و دەوڵەتێکدا ئەم  ٥٣ ساڵە دووبارە دەبێتەوە، هەرچی تێدا روویداوە چارەسەری بۆ دۆزراوتەوە، کێشەکانی بە باشترین شێوە چارەسەرکراوە، کەواتە بۆ ئەم ٥٣ ساڵە باشترین سیستمە و بە پێگەیشتو ناوبراوە؟، ئەگەر چی ئەو هەموو رووداوە رویداوە تێدا، بەهۆکاری ئەوەی لە ژیانی هەموو موسڵمانیك ئەم ٥٣ ساڵە هەر دەبێت دووبارەبێیتەوە، ئیتر هەیە قۆناغی ئەبوبکرەی لی دووبارە دەبێتەوە هەیە سەردەمی عوسمان..تاد.، بەڵام دەتوانین بە هاوشێوەی ئەوان بە ڕەوشی ئێستا چارەی بکەین ببێتە ئەزمونێك..

کەواتە ئەمە سوننەتی خوای گەورەیە وەسوننەتی خوای گەورەش گۆڕانگاری بەسەردا نایەت.

(..فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا ..، سورة فاطر..٤٣)



جا ئەگەر دیموکراسی وەك ئیوە دەڵێت: ئەوەندە باشە.. ئیتر بۆ شوێن کەوتوی محمد بین، دەڕۆین شوێن ئەرستۆو ئەفلاتوون دەکەوین کە ئەوانە پەییان بەم دیموکراسیە بردوە، وەك برایەکیئیسلامی لە مەڕ خۆمان  دەڵێت شورای ئسیلامیش بی دیموکراسی بوونی نیە، ئیتر بۆ شوێنی کەوتوی سەروەری مرۆڤایەتی بین ئەم ئایتە واز لێدێنین .. پەنا بەخوا دەگرم لەو قسەیە .. ئەوە بۆ بزواندی ئێوەی خوێنەرە ووتەکەی ئەو دووبارە دەکەمەوە.. ئادەی ئێوە پێم بڵێم ئەم قسەیە لە کوێ دیندا جێگای دەبێتەوە..
لە کاتێكدا خوای گەورە دەفەرموێت.. لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا ﴿٢۱﴾ الأحزاب

مەگەر هەرچی لەژ یانماندا هەیە بەندایەتی نیە؟، بەرێوەبردنی دەسەڵات و سیستمە هەر بەندایەتی نیە؟ ، ئەی ئەگەر چاو لە محمد نەکین لە کێ بکەین کێ هەیە لەو باشترە؟





ئینجا ئیسلام هاتوە بۆ ئەوەی شەر لەگەڵ دیموکراسی بکات هەر لەسەرتای قوریشەوە..
 ئەگەر تەماشای "دارولنەدوەی" قوریش بکەین، دەبینیت وەك بینای پەرلەمانی ئێستا وا بوو،  هەردوولا جێگای کۆبوونەوەی نوخبەو پیاو مەعقولان سەردەمی خۆیانن،  سەردەمی قوریش هەر گەل و هۆزە بە گوێرەی حەجم و تواناو دەسەڵات و پارەوە سەربازو میلیشیاکانیان دەچونە ناو ئەو دارولنەدەوەیەوە، گەورەترین قەبیلە بەنی هاشم و بەنی مەخزوم بوون لەگەڵ هەندێك لە هۆزەکانی تر و کەمە نەتەوەیەکانی دەوروبەی قوەڕیش کە بە ئەحباش و عەرەبی بادیە ناسراو بوون جاروبار نوێنەری خۆیان دەناردئەوانیش..

پەرلەمانی ئێستا لەسەر بنەمای حیزب کۆبۆتەوە هەریەکە نوێنەری خۆی دەنێرێتەوە ئەو جێگایە بەگوێرەی حەجم و توانا و دەسەڵات وپارەو میلیشیا و...تاد، زۆر تر ووردی ناکەمەوە، ئەگینا ئەوەندە لە یەکەوە نزیك جاری واهەیە بە تاڵەموو جیاوازی لە نێوان سیستەمی جاهیلی قوریش و سیستمی دیموکراسی ئێستا ناکەیت ئەمە سوننی خوای گەورەیە هەمیشە دووبارەدەبێتەوە، چونکە هەموو باسێك لە ناو ئاینەکەماندا کراوە لە ڕێگای قورئان و سونەتەوە بەتەواوەتی باس کراوە خوای گەورە دەفەرموێت.. وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِن كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا ﴿54﴾ الکهف

 

کەواتە کە پێغەمبەرمان(صلی اللە علیە وسلم) بانگەوازی دەستپێکرد دژی سیستمەکەی قوریش بوو. هاتنە لای دوایان لێکرد کە ئەو چی دەوێت هەموو قوریش ئەیدەنێ دەیکەنە گەورەی خۆیان و پارەو سەروەت و سامانی لە هەموویان زیاتر بێت، کام ئافرەتەی خاوەنی جوانی و نەسەبی بەرزە دەیبەخشن بە پێغەمبەر(صلی اللە علیە وسلم)..

وەڵامی پیغەمبەر بۆ سیستمەکە چی بوو؟

- فەرمووی ئەگەر رۆژ ومانگ  لای راست و چەپم بێت واز لە بانگەوازەکەی خۆم نهێنم..

ئیسلامیە دیموکراسیخوازەکان  ڕێك وەك ئەو رەوشە وان  کەئاماژەم پێدا...

چون؟
ئەگەر بە پێوەری ئێوەی ئیسلامی بێت ئێستا دەڵێن: هەلێکی (چانسێکی) باش هەڵکەوتوە با بڕۆینە ناو ئەم کایەی سیاسیەوە تا لەو ڕێگاوە کارەکەی خۆمان ئەنجام بدەین..

بەڵام پێغەمەبەر(صلی اللە علیە وسلم) ئەنجامی نەدا، لەبەر ئەوەی سیستمە سیاسیەکەی ئەو جیاواز بوو لە هەموو داواکاریەکانی قوریش، ئەو بۆ خۆی خاوەنی سیستمێکی تربوو، ئەمە خاڵی جەوهەرییەوە وەڵامی پرسیارەکە دەستە بەردەکات، کە ئیسلام لە هیچ ناچێت نە لە دیموکراسی، نە لیبراڵی، نە لە هیچ بارنامەو سیتەمێکی تری دونیا جاهیلی، بەڵکو نەشرقیەو نەغەربیە.. ئیسلامیەو ئیسلامیە، ئەم دروشمە زۆر جوانە هاوڕێکانی سەید قوتب وسەید قوتب لە زینداندا دەیانووتەوە،  پاشان لە دوای فەتحی مەکە دارولنەدوە ئەرزشی نەماو فرۆشرا بە کەسێك کردی بە تەویلەی  ئاژەڵ..

هاتنی ئەم بیرە بۆ ناو ئیسلامیەکان و موسڵمانان ..
ئەم  بیرە دەگرێتەوە بۆ سەردەمی محمد علی باشا و رفاعە طەهطەهاوی  لە فەرنساوە  هیناوێنتە ناو  ووڵاتی ئیسلام و دوای ئەوانیش جەمالەدین  ئەفغانی.. تاد..
ئەمان  بۆخۆیان هەموو لە رۆژئاودا ژیاوان لەسەردەمی  کۆتای دەسەڵاتی خیلافەتی ئیسلامی بووە کە لەکۆتایی تەمەنیدا هەموو رەهەندەکانی  سیستەمی خیلافەی لەدەست داوبوو بە هۆکاری ئەو هەموو پلان و شەڕەی  بە خیلافەت دەفرۆشرا  بۆ دواجار سوڵتان عەبدولحەمید خیلافەتکەی گەڕاندەوە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ درێژەی پێداوە لە ڕێگای سورەی حمیدیەوە.. ئیتر بۆ دواجار تورقیەکان و محفەلە ماسونی و لیۆنی و  یەهودی دەونەمە توانیان ئەو سیستەمە لابەرن.. چونکە ئەوان کەهاتتن بە عەلمانی توانیان هەر ئیسلام  لەسەر شانۆی سیاسی لەبەرن بۆ ماوەی چەند ساڵێك ئەگەر هێزو  توانای ئیسلامەکە خۆی نەبوایە ئەوان پلانیان وادارشتبوو کە لەبێخەو هەڵیکەنن سیستەمی ئەم دیموکراسیە کە ئێستا بانگەشی بۆ دەکەن لە جێگایدا دابنێن..
 طهطهاوی پێوابوو کە ئێستا مەکانتێک و جێگایەکی بەرزی هەیە دیموکراتی لە ناو گۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئیسلامیش دەتوانێت بەکاری بێنیتەوە لە گەڵ شوارکەیدا بیگونجێنیت بۆ ئەوەی لە ناوکۆمەڵگای نێودەوڵتیدا ئیسلام خۆی بارگاوی بکاتەوە بە دیموکراتی وەك ئایدۆلۆژیا..

خۆی  لە بنەڕەتەوە ئەم بیرو بۆچونە هەڵەیە کە بەم شێوە دیموکراتی و شوار بەیەك بشوبێنن..
سیستەمی ئیسلامی- توخمێکی بریتیە لە شورا- مرۆڤ ناتوانێت لە هەموو شتێکی ئەم سیستەمەدا قسەکەر بێت، ئەوەی کە داڕێژراوە کۆنکرێتیە پێدەوترێت دەقی موحکەم و لە بیروباوەڕ و ئەو دەقانەوەیە کە بە ئاشکراو بەروونی قسەی لەسەر کراوە ئەمە بەهیچ شوراو بیرو ڕای مرۆڤ هەڵناگرێت مرۆڤ دەبێت  ئیسلام بێت بەم یاسایانە، چەمکی ئیسلامەکە بۆ خۆی واتای پابەندبوونە بە یاساکانی پەروەردگارەوە کە ناردویەتی بۆ پێغەمبەرەکەی محمدە (صلی اللە علیە وسلم)..کەواتە شورا ئە بەشەیە کە خوای گەورە  بە جێهشتوە بۆ  بیرو ڕای مرۆڤەکان..

سیستەمی دیموکراتی- قسە دەکات لە هەموو شتێکی مرۆڤ ئەم خۆی بە ڕابەرو دەمەزرێنەری یاسا دەزانێت.. لە هەموو بوارەکان ژیاندا  کە مرۆڤ ئەقڵی خاوەنی ئەو ئیرادەیە کە یاسا بۆ مرۆڤەکان دابنێت، هیچ پیرۆزیەك نیە لەسەرو مرۆڤەکانەوە تەنانەت خوا بۆی نیە دەستکاری  ئارەزوەکانی مرۆڤ بکات، مرۆڤ خۆی خاوەنی خۆیەتی.!

جیاوازیەکان ئاسمان و رێسمانن، ئەشێت لێکچونێك هەبێت  لە نێوان شورا و دیموکراتیدا، بەڵام لە راستیدا ئەم دوانە وەك یەك بن هەروەك ئاماژەم پێدا هەریەکە  لە جێگایەکەوە سەرچاوەی گرتوە کە دیدی فەلسەفیان زۆر لەیەکتر جیاوازە.

 د. ڕاغب سەرجانی دەڵێت: "دیموکراتی وەك تەلێکی کەرەبای  رووت وایە کە ووزەی کارەباکەی پێدا دەڕوات، چەندە ئەو هێزەو تەلە کارەبایە باش و سودی لێوەربگرین بۆ ژیان، بەڵام کە دەست بەری کەوت دەست بەجێ ئازاری مرۆڤەکە ئەدات، یان دەیکوژێت، بەڵام شواری ئیسلامی ئەو وایەرەیە کە پارێزەری تەلەکەو ووزەکە و مرۆڤەکەشە"، ئیسلام هاتووە مرۆڤ و ئەقڵی بپارێزێت، تا توشی کارەست نەبێتەوە، ئێستا تارادەیەك هەست دەکەم  کەپەیامەکەم روون بێت.
پاشان  لە رووی سیستەمیشەوە جیاوازیە جەوهەریەکان دەخەمە روو لە نیوانی ئیسلامو دیموکراتی..
 دیموکراسی ئێستاکە بارگاوایە بە لیبرالیزم وەك فیکر کە دیدی بۆ  گەردون  ومرۆڤ و ژیان  جیهانبینی تایبەتی خۆی هەیە..
بەکورتی بنەماکانی ئەم سیستمە بریتین لە..
یەكەم : دیدو تیڕوانی تایبەتی وجیهانبی  خۆی هەیە بۆ گەردون و مرۆڤ و ژیان وەك فیکر..
دووەم: مەرجعیەتی یاسا بە رەهایی بۆ گەلە هەر تەنها گەل سەروەر بێت..
سێیەم:  گرێبەندی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای (حاکم و مەحکوم) کە پێدەوتری دیموکراتی..
چوارەم: منهەجو پیادەکردنی ئالیەتی کارکردنی لە ڕێگای  پەرلەمانەوەیە..

ئیسلام و سیستەمەکەی بریتیە ..
یەکەم : ئاینێکی پڕو  هەمەلایەنەیە ووتەی تایبەتی هەیە لەسەر هەمووڕەهەندەکای ژیان جیهانبی  ئەویش تایبەتە بەرانبەر بە گەردون و مرۆڤ و ژیان..
دووەم: مەرجەعیەتی یاسا دەگەرێتەوە  بۆ ئیسلام و لەسەربنەمای  نەگۆرەکان کاردەکات کە سەرچاوەکەی خواو پێغەمبەری خوایە(صلی اللە علیە وسلم) و پاشان دەگەرێتەوە   بۆ شەرعزانەکانی و شارەزای بوارەکان وخاوەن تایبەتمەندیەکان و بۆ دەرهێنان و هەڵهێنجانی یاساو لە هەموو بوارەکانی ژیاندا لە چوارچیوەی سەوابیتەکانی شەریعەتدا (مقاصدها العامة)مەبەستە گشتیەکانی.
سێیەم: گرێبەندی کۆمەڵایەتی لە نێوانی حاکمو مەحکومدا رێکدەخرێت بە گرێبەندێکی ئیمانی لەگەڵ خوای موتەعال  بەم گرێبەندە کۆمەڵایەتیە لە ئیسلامدا دەوترێت بەیعەت.
چوارەم: مەنهەجو ئالیەتی کارکردنی  لە رێگای دامەزراوەکانیەوە  پیادەدەکرێت، ئەویش .. شوارا.یە
کۆتایی قسە بەوە دێنم لە دیموکراسیدا   مەنهەجی زۆرینە جیگای بایەخەو قسە رۆشتون زۆرینە فەرمانداری و قەڵەمڕەوییان هەیە فەزڵی زۆرینە بەسەر کەمینەدایە، هەرچەندە دەڵێت مافی کەمینە تێیدا پارێزراوە..بەڵام لە کۆتایدا هەر زۆرینە خاوەن بڕیارە ..
بەڵام لە ئیسلامدا زۆرینە زەم کاروە  زۆرینە هەموو شتێکی لێوەرناگیریت ..
لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ
وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ] (يوسف:106).
مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
الدخان: 38)