الحمد لله‌ وکفی والصلاة والسلام علی رسوله‌ المصطفی محمد صلی الله‌ علیه‌ وسلم وعلی آلـه‌ وصحبه‌ ومن تبعهم بإحسان الی یوم الدین أمابعد :
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (20) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (21) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (22) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لأسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ 23 } .سورة الأنفال

 ابن التیمیة رحمه‌ الله دە‌ڵێت‌:عیباده‌ت وبه‌ندایه‌تی ئه‌وه‌یه‌ که‌ گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانه‌کانی خوا بکه‌یت ئه‌وه‌ی که‌ له‌ سه‌ر زاری پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی ناردویه‌تی وهاتوه‌ .
هه‌ره‌وه‌ها ووتویه‌تی که‌ : ناوێکه‌ کۆکردنه‌وه‌ی هه‌مو ئه‌وشتانه‌یه‌ که‌ خوای گه‌وره‌ پێی خۆشه‌و لێی ڕازیه‌ .
 القرطبي دە‌ڵێت: بنه‌مای به‌ندایه‌تی بۆ خوا ئه‌وه‌یه‌ که‌ مل که‌چ وگوێڕایه‌ڵ بیت ، ئیش وکاره‌کانی شه‌رع له‌سه‌ر ناویان ناوه‌ به‌ندایه‌تی چونکه‌ به‌مل که‌چی جێبه‌جێی ده‌کرێت وبه‌دی ده‌هێنێت .
 ابن کثیردەڵێت : به‌ندایه‌تی په‌رستنی خوای گه‌وره‌یه‌و ده‌ستگردنه‌ به‌ فه‌رمانه‌کانیه‌وه‌و به‌جێهێانی ودوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ نه‌هی کردنه‌کانی ، هه‌روه‌ها ئیسلام مانای ته‌سلیم بونه‌ به‌ خوای گه‌وره‌ .  
هه‌روه‌کو له‌م فه‌رموده‌یه‌شدا هاتوه‌ که‌ کاتێك معاذي کوڕی جبل له‌گه‌ڵ پێغه‌مبه‌ردا صلی الله‌ علیه‌وسلم ڕێگای ده‌کرد سێ جار بانگی کردو پێی ووت : معاذ ئه‌زانیت مافی خوا چی یه‌ له‌سه‌ر به‌نده‌کانی ؟ ووتم خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی ده‌زانن ، فه‌رموی مافی خوا له‌سه‌ر به‌نده‌کانی ئه‌وه‌یه‌ که‌ بیپه‌رستن وهاوه‌ڵ وهاوتای بۆ بڕیارنه‌ده‌ن ، پاشان فه‌رموی ئه‌زانی مافی به‌نده‌ له‌سه‌ر خوا چی یه‌ ؟ ووتم خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی ده‌زانن ، فه‌رموی مافی به‌نده‌ش له‌سه‌ر خوا ئه‌وه‌یه‌ که‌ سزایان نه‌دات ، ووتم ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا مژده‌بده‌م به‌خه‌ڵکی ؟ فه‌رموی وازیان لێبهێنه‌ باکاری بۆبکه‌ن .

عن معاذ بن جبل رضي الله عنه قال: كنت رديف النبي صلى الله عليه وسلم فقال: "هل تدري يا معاذ ما حق الله على الناس؟ قال قلت: الله ورسولُه أعلم، قال: حقُّه عليهم أن يعبدوه ولا يُشركُوا به شيئا، أتدري يا معاذ ما حَقُّ الناس على الله إذا فعلوا ذلك؟ قال : قلت الله ورسولُه أعلم، قال: فإنّ حقَّ الناس على الله أن لا يعذبهم، قال قلتُ: يا رسول الله ألا أُبشِّر الناسَ؟ قال: دعهم يعملون". 

ئه‌مه‌ش به‌ڕاستی مژده‌یه‌کی خۆشه‌ ئه‌گه‌ر بیزانین و لێی تێبگه‌ین ، بیپه‌رسته‌و هاوه‌ڵی بۆ بڕیار مه‌ده‌ ، ئه‌وه‌ش بزانین که‌ سزای خوای گه‌وره‌ چۆنه‌ ! هه‌روه‌کو له‌فه‌رموده‌یه‌کدا هاته‌وه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت ،عن النعمان بن بشير قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "إن أهون أهل النار عذابا يوم القيامة لمن له نعلان وشِرَاكان من نار، يغلي منهما دماغه كما يغلي المرجل، لا يرى أحدا من أهل النار أشدُّ عذابا منه، وإنه أهونهم عذابا". أخرجاه في الصحيحين، واتا : که‌مترین وهێواشترین سزا له‌ جه‌هه‌نه‌مدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌سێك جوتێ نه‌علی له‌پێدایه‌ به‌ دوو په‌ته‌وه‌ له‌ ئاگر مێشکی دێته‌ جۆش و قوڵپ ده‌دات هه‌روه‌کو ئاو ناو مه‌نجه‌ڵ له‌سه‌ر ئاگر چۆن ده‌کوڵێت ، هه‌رچی ئه‌هلی جه‌هه‌نه‌م هه‌یه‌ که‌ له‌ناوئاگردان که‌س له‌و ئه‌شکه‌نجه‌که‌ی که‌متر نی یه‌ هه‌موی له‌و زیاتر سزاکه‌ی . خوای گه‌وره‌ له‌ سزاو ئه‌شکه‌نجه‌ی ئاگری دۆزه‌خ بمان ۆارێزێت .

ئه‌مشتانه‌ش بۆ وه‌بیر هێنانه‌وه‌یه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌بیرمان نه‌چێت وئاگاداربین له‌ فه‌رمان ونه‌هیه‌کانی خوای گه‌وره‌ وه‌کو فه‌رمویه‌تی{ وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (55)} و
خوای گه‌وره‌ به‌نده‌کانی دروستکردوه‌ بۆ به‌ندایه‌تی خۆی ،{ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (56}بێگومان که‌ داوای ئه‌وه‌ی لێمان نه‌کردوه‌ که‌ رزق وڕۆزوو بده‌ین خۆی ڕزقو ڕۆزوشمان ده‌داوده‌مان ژیێنێت ته‌نها به‌ندایه‌تی داواکردوه‌ { مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (57) إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (58)} خوای گه‌وره‌ خۆی ڕه‌زاقه‌و خاوه‌ن توانایه‌و توانای هه‌مو شتێکی هه‌یه‌ بێگومان .

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ شه‌یتان دوژمنی نه‌وه‌ی ئاده‌مه‌ودوژمنایه‌تیه‌که‌ی خۆی هه‌رله‌ دروستبونی ئاده‌مه‌وه‌ ڕاگه‌یاندوه‌ ، که‌چی زۆرینه‌ی خه‌ڵك بونه‌ به‌شوێنکه‌وتوی شه‌یتان وبه‌وه‌لی وسه‌رپه‌رشتیارو ڕابه‌رو فه‌رمان دانه‌ری خۆیان ده‌زانن وئیش وکاره‌کانیان له‌جێی ڕه‌زامه‌ندی شه‌یتاندایه‌ ، بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ لۆمه‌مان ده‌کات وبه‌ شێوه‌ی پرسیاری سه‌رسوڕمانه‌وه‌ باسی کردوه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت ،وقال { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا } [الكهف: 50] ئه‌وه‌ شه‌یتان ونه‌وه‌کانی ده‌که‌ن به‌ وه‌لی وڕابه‌ری خۆتان له‌کاتێکدا که‌ ئه‌و دوژمنتانه‌ خراپترین گۆڕینه‌وه‌یه‌ و زاڵمه‌کان به‌وه‌لی خۆیانی ده‌زانن ، والله‌ أعلم .

 ابن القیم دە‌ڵێت قورئان یان خه‌به‌رێکه‌ له‌سه‌ر خوای گه‌وره‌ وناوه‌جوانه‌کانی وسیفه‌ته‌ پیرۆزه‌کانی و ووته‌ به‌رزه‌کانی ، ئه‌وه‌ یه‌کتاپه‌رستی زانینی قه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌یه‌ خه‌به‌ری یه‌کتاپه‌رستی په‌روه‌ردگاری یه‌ ، یان بانگکردنێکه‌ بۆ به‌ندایه‌تی خوای گه‌وره‌ به‌ تاك وته‌نهایی و بێ هیچ هاوه‌ڵ وهاوشێوه‌یه‌ك بۆ دانانی  وازهێنان وهه‌ڵکه‌ندن له‌سه‌ر هه‌مو ئه‌وشتانه‌ی که‌ جگه‌ له‌ خوای تاك وته‌نها ده‌په‌رسترێت به‌ندایه‌تی ته‌نها ده‌بێت بۆ خوای تاك وته‌نها بێت، ئه‌وه‌ش یه‌کتاپه‌رستی ویست وئیراده‌یی داواکراوه‌ که‌ یه‌کتاپه‌رستی خوایه‌  ، یان فه‌رمانکردن ویان نه‌هی کردنه‌ به‌ندایه‌تی کردنێتی ، یان خه‌به‌ری ئه‌هلی توحیدو یه‌کتاپه‌رستانه‌ پاده‌شتی خۆش ونه‌بڕاوه‌ی له‌به‌هه‌شتداو یان خه‌به‌ری ئه‌هلی شرك وهاوه‌ڵدانانه‌ بۆخوا که‌ چی سزاو ئه‌شکه‌نجه‌یه‌کی نه‌بڕاوه‌یه‌یان هه‌یه‌ ، جا قورئان هه‌موی یه‌کتاپه‌رستی یه‌ .

جا خۆشه‌ویستی وبه‌ هاوه‌ڵ زانین وبه‌گه‌وره‌و سه‌رپه‌رشتیاری [ الولآء] ده‌بێ دیاری بێت جونکه‌ هه‌مو جۆرێك له‌ چینه‌کانی مرۆڤایه‌تی له‌هاوشێوه‌ی خۆیان خۆش ده‌وێت و به‌ هاوه‌ڵی خۆیان ده‌زانن ، هه‌روه‌کو کافران به‌شێوه‌یه‌کی گشتی یه‌کتریان خۆش ده‌وێت وهاوه‌ڵی یه‌کترین ، هه‌روه‌کو خوای گه‌وره‌ بۆمانی باسکردوه‌ که‌ده‌فه‌رموێت ، قال تعالى: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ } [الأنفال: 73] ئه‌وانه‌ی کافرن یه‌کتریان خۆش ده‌وێت وهاوه‌ڵی یه‌کترن ئه‌گه‌ر ئێوه‌ش ئه‌ی موسڵمانان وانه‌که‌ن ووانه‌بن ئه‌وا فیتنه‌و شێواوی وفه‌سادی ده‌که‌وێته‌وه‌و دروست ده‌بێت ، لێره‌دا خوای گه‌وره‌ خۆشه‌ویستی بنبڕو یه‌کلاکردۆته‌وه‌ که‌ نابێت موسڵمان کافری خۆش بوێت ، خوا په‌نامان بدات که‌ سه‌رده‌مێك تێکه‌وتوینه‌ کافر موسڵمانی خۆش ناوێت دژایه‌تی ده‌کات ده‌ی گرێت وزیندانی ده‌کات وده‌ربه‌ده‌ری ده‌کات وده‌یکوژێت ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا موسڵمانان تاوه‌کو ئێستا خۆیان یه‌کلایی نه‌کردۆته‌وه‌ و کافرومونافق وموشرکیان خۆش ده‌وێت وخۆیان جیاناکه‌نه‌وه‌ لێیان ، ئه‌وه‌ش زیاتر به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ که‌ نازانین کێ کافره‌و کێ موسڵمانه‌ ئه‌گه‌ر باسی کافرێك بکرێت هه‌زار جۆر بیانو به‌ڵگه‌و عوزری بۆ ده‌هێننه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی که‌ بیسه‌لمێنن ئه‌وه‌ کافر نی یه‌ ، یان ئه‌گه‌ر هیچیان پێ نه‌بێت که‌ دیفاعی لێبکه‌ن ئه‌ڵێن : جا بۆ پێیان بڵێین کافرن چی قازانجێك ده‌که‌ین ؟! له‌کاتێکدا خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی خوا صلی الله‌ علیه‌ وسلم هه‌موو هێماو سیفه‌ته‌کانیان وشێوازو گفتارو ڕه‌فتاریانی بۆمان باسکردوه‌و هه‌مو چینه‌کانی کوفرو جۆره‌کانیان بۆمان دیاری کردوه‌ ، هه‌روه‌ها هه‌موجۆرو چین وسیفه‌ت وڕه‌وشت و گفتارو کاروکرده‌وه‌ی موسڵمانیشیان بۆمان باس کردوه‌و جیایان کردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ تێکه‌ڵاویان نه‌که‌ین ، که‌چی ئه‌گه‌ر باسی موسڵمان بکرێت هه‌زار قسه‌و قسه‌ڵۆکی بۆ درووست ده‌که‌ن بۆئه‌وه‌ی که‌ بیشێوێنن له‌به‌رچاو خه‌ڵکی که‌ ئه‌مه‌ موسڵمان نی یه‌ یان له‌ ئیسلام لای داوه‌ .

‌   بۆیه‌ خوای گه‌وره‌ له‌زۆر ئایه‌تی پیرۆزدا باسی بۆمانکردوه‌و فه‌رمانمان پێده‌کات که‌ خۆشه‌ویستیمان نه‌بێت بۆ کافران وه‌کو له‌م ئایه‌ته‌دا فه‌رمویه‌تی:كما قال:{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا } [النساء: 144] ئه‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ ئیمانتان هێناوه کافره‌کان به‌ وه‌لی وخۆشه‌ویستی خۆتان مه‌گرن ومه‌زانن له‌جیاتی ئیمانداره‌کان ئه‌تانه‌وێ خوای گه‌وره‌ به‌ڵگه‌ی خوا به‌سه‌ر خۆتاندا بسه‌پێنن وه‌کو ابن کثیر ووتویه‌تی:{‌‌ أي: حجة عليكم في عقوبته إياكم} که‌ ئه‌گه‌ر سزاتان بدات به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ به‌ خۆشه‌ویستی خۆتانیان ده‌زانن ، جا هۆکاری عقوبه‌و سزای خوای گه‌وره‌ یه‌کێکیان ئه‌وه‌یه‌ که‌ کافر به‌ خۆشه‌ویستی خۆت بگریت .

ده‌بێ خۆمان له‌سنوره‌کانی خوا بپارێزین که‌ حه‌رامی کردوه‌ له‌سه‌رمان وهه‌ڕه‌شه‌سی کردوه‌ له‌سه‌ری ئه‌گه‌ر که‌سێك ئه‌وه‌ بکات و نابێت گوێڕایه‌ڵیمان هه‌بێت بۆ غه‌یری موسڵمان هه‌روه‌کو فه‌رمویه‌تی له‌م چه‌ند ئایه‌ته‌ پێرۆزه‌دا :{(149) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (150) وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (151) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (152)} له‌خوابترسن و خۆتان له‌سنوره‌کانی بپارێزن گوێڕایه‌ڵی خوابکه‌ن *گوێڕایه‌ڵی فاسده‌کان مه‌که‌ن  * و گوێڕایه‌ڵی ئه‌وانه‌مه‌که‌ن که‌ فه‌سادی بڵاوده‌که‌نه‌وه‌ له‌ سه‌رزه‌ویدا وچاکسازی ناکه‌ن .

بۆیه‌ گوێڕایه‌ڵی باسکردوه‌ چونکه‌ گوێڕایه‌ڵی ته‌نها بۆ خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌یه‌تی ناردویه‌تی بۆ به‌شه‌ری یه‌ت بۆئه‌وه‌ی به‌ گێی بکه‌ین و گوێڕایه‌ڵی بکه‌ین به‌ فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (64) فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (65) } فه‌رمان وحوکم ڕه‌واییش ته‌نها بۆ خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌یه‌تی لێره‌دا ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین گوێڕایه‌ڵیکردن بۆ حه‌رامو حه‌ڵاڵه‌ و بۆ فه‌رمانڕه‌وایی یه‌ ، نه‌ك بۆئه‌وه‌ی که‌ هه‌رکافرێكت توشبو هه‌رچی یه‌کی پێت ووت به‌قسه‌ی نه‌که‌یت و بڵێیت تۆکافری ، نه‌خێر ئه‌گه‌ر له‌بواری موعامه‌لات وئامۆژگاری وئیش وکارکردنی ڕێگه‌ پێدراوه‌کان بێت له‌بواری ژیاندا ئه‌وه‌ هیچ گوناحێکی تیادا نی یه‌ به‌ڵکو له‌ هه‌ندێ کاتدا له‌وانه‌یه‌ واجبیش بێت که‌ به‌گوێیان بکه‌یت وه‌کو مرۆڤێك و هه‌ندێ شت هه‌یه‌ که‌ من وتۆ نایزانین که‌سێکی کافر زۆرزۆر شاره‌زایه‌ له‌و ئیش وکاره‌دا ده‌بێ هه‌ر به‌گوێی بکه‌یت ، به‌ڵکو ئه‌وه‌ مه‌به‌ستمان له‌وه‌یه‌ که‌ فه‌رمانی حه‌رامو حه‌ڵاڵ کردن وحوکم ڕه‌وایی وبه‌ندایه‌تی وپه‌رستندا یه‌ .

جا ئه‌وه‌ی شوێنکه‌وتوی خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی نه‌بێت ئه‌وا بێگومان سوێن وسه‌رئه‌نجام و شوێنه‌واری له‌جه‌هه‌نمدایه‌ خوای گه‌وره‌ بمانپارێزێت له‌ جه‌هه‌نم وسزاو ئه‌شکه‌نجه‌ی هه‌روه‌کو له‌م فه‌رموده‌یه‌دا هاتوه‌و باسی کردوه‌ که‌ عن أبي هُرَيرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "كل أمتي تدخل الجنة يوم القيامة إلا من أبى". قالوا: ومن يأبى يا رسول الله؟ قال: "من أطاعني دخل الجنة، ومن عصاني فقد أبى".رواه‌ البخاري
واتا : هه‌موو ئومه‌ته‌که‌م ده‌چنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ مه‌گه‌ر که‌سێك که‌ خۆی ته‌وه‌لابێت وڕازی نه‌بێت . ووتیان جا کێ ته‌وه‌لاده‌بێت وڕازی نه‌بێت  ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا ؟ فه‌رموی هه‌رکه‌سێك که‌ شوێنکه‌وتوی من بێت وگوێڕایه‌ڵیم بکات ئه‌وا ده‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ ئه‌وه‌شی که‌ شوێنکه‌وتوم نه‌بێت وبێگوێیم بکات ئه‌وا ته‌وه‌لابوه‌و ڕازی نه‌بوه‌ .

هه‌روه‌کوحسن البصري ووتویه‌تی: ئیمان به‌ ته‌مه‌ناکردن وخۆزگه‌ خواستن و ڕازاندنه‌وه‌ی نی یه‌ ، به‌ڵکو ئیمان ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ دڵدا جێگیر بوبێت وبه‌ کرده‌وه‌ش بیسه‌لمێنێت وبه‌دی بهێنێت  ته‌سدیقی بکات .

هه‌روه‌ها لێره‌شدا خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی:{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } ئه‌ی ئیمانداران گوێڕایه‌ڵی خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی بکه‌ن بێگوێیان مه‌که‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ ده‌بیستن و فه‌رمانه‌کانیاتان بۆ باسده‌کرێت .
 ابن کثیر دە‌ڵێت:خوای گه‌وره‌ نه‌هیمان لێده‌کات که‌ نابێت وه‌کو موشریکه‌کان بکه‌ین که‌ وتیان گوێمان ڵێبوو بیستمان گوێڕایه‌ڵیشان نه‌ده‌کرد و فه‌رمانه‌کانی خوایان به‌جێ نه‌ده‌هێنا  .

انسان فه‌رمانی پێکراوه‌ که‌ شوێنکه‌وتوی پێغه‌مبه‌ران بن ، شوێنکه‌وته‌ی ئیمانداران بن چونکه‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی  فه‌رمانی خوایه‌ هه‌روه‌کو له‌م چه‌ند ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ی پێشتردا باسمان کرد ، بۆیه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ چه‌ندباره‌ده‌بێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ زۆر به‌ئاگابین له‌ خۆشه‌ویستیمان بۆ کافران ، ئه‌گه‌ر وابێت ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ ڕێگه‌ی پێغه‌مبه‌رمان صلی الله‌ علیه‌ وسلم نه‌گردوه‌ وبوینه‌ به‌ به‌شێکیتر و جیابوینه‌ته‌وه‌ له‌ پێغه‌مبه‌رو کۆمه‌ڵی ئیمانداران، قال تعالى: { وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا }واتا: ئه‌وه‌ی که‌ شوێنکه‌وتوی پێغه‌مبه‌ر نه‌بێت پاش ئه‌وه‌ی که‌ بۆی ڕوون بۆوه‌ که‌ کامه‌ ڕێگای هیدایه‌ته‌ که‌ دینی خوایه‌ شوێنکه‌وتوی ڕێگاو ڕێبازی ئیمانداران نه‌بێت ئه‌وا خۆی جیاکردۆته‌وه‌ له‌ موسڵمانان ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ڵی بژاردوه‌ ده‌بێ سزاکه‌ی بچێژێت وبۆدۆزه‌خه‌ خراپترین جێگاو سه‌رئه‌نجامی هه‌یه‌ .

شوێنکه‌وته‌ی غه‌یری ڕێگای ئیمانداران ڕازی نین به‌ دینه‌که‌ی خوا کوفریان به‌دین وپێغه‌مبه‌ران کردوه‌ چۆن ده‌بێ تۆ شوێنکه‌وته‌ی ئه‌وان بیت پاش ئه‌وه‌ی که‌ فه‌رمانی به‌وه‌یه‌ که‌ شوێنکه‌وته‌ی ئێمانداران بین و شوێنکه‌وته‌ی موشرکه‌کان نه‌بین پاشتر فه‌رمانی به‌وه‌یه‌ که‌ خۆشه‌ویستیمان بۆیان نه‌بێت و نه‌یانکه‌ین به‌ ولی وڕێنیشانده‌رمان وسه‌ر په‌رشتکارمان وبه‌برای خۆمانیان  نه‌زانین ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت  ئه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ قبوڵی ناکات ، هه‌روه‌کو له‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ی که‌دا هاتوه‌ که‌ده‌فه‌رموێت ،كما قال تعالى: { لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } [آل عمران : 28]

واتا :ئیمانداران کافران به‌ وه‌لی و خۆشه‌یستی خۆی دانه‌نات له‌جیاتی ئیمانداران ، ئه‌وه‌شی وابکات ئه‌وا هیچ په‌یوه‌ندیه‌کی به‌خواوه‌ نامێنێت ، ته‌نها مه‌گه‌ر له‌ وه‌زعێکدا که‌ ترسی کوشتنی له‌سه‌ر بێت ئه‌وکاته‌ بۆی هه‌یه‌ خۆشه‌ویستی به‌ڕواڵه‌ت ده‌رببڕێت و ئه‌وکاته‌ تاوانبار نابێت ، بێگومان ئه‌وه‌ش ده‌چێته‌ بابی ناچاریه‌وه‌ وله‌ ناچاریشدا حوکمی شه‌رعی حوکمی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ {لضرورة احکام } یان { الضرورات تبیح المعضورات }جا ئێستا ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ناو موسڵمانن به‌ڕاستی هیچ خۆشه‌ویستی یه‌کیان بۆ موسڵمانان نی یه‌ ، به‌ڵکو زۆر به‌ ئاشکراش دژایه‌تیان ده‌که‌ن خۆشه‌ویستی و سه‌رخستن وبه‌ وه‌لی و گه‌وره‌و سه‌رپه‌رشتیارو هه‌موشتێکی خۆیان ده‌زانن ، موسڵمانانیش هێشتا له‌ موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌دان که‌ نابێت هیچ قسه‌یه‌کی ڕه‌ق به‌وانه‌ بکه‌ن چونکه‌ ئه‌وانه‌ موسڵمانن وله‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ هه‌ڵه‌یان هه‌بێت بگره‌ قسه‌ی زۆر توندو ناڕه‌وا به‌رامبه‌ر به‌ موسڵمانه‌کان ده‌که‌ن له‌ دیفاع کردنی ئه‌هلی کوفروشرك ، ئه‌وه‌یان له‌بیر چۆته‌وه‌و چاوی خۆیانی لێ ده‌نوقێنن که‌ خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی  { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } [المائدة : 51] .

واتا : ئه‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ ئیمانتان هه‌یه‌و ئیماندارن نه‌که‌ن یه‌هودو مه‌سیحیه‌کان نه‌که‌ن به‌ وه‌لی و  ئه‌وان خۆشه‌ویستی خۆتان خۆیان وه‌لی و خۆشه‌ویستی یه‌کترن ، هه‌رکه‌سێك وابکات و به‌ خۆشه‌ویستی خۆی بگرێت وبزانێت ئه‌وا ئه‌ویش له‌وانه‌ هه‌ر حیسابی ئه‌وانی بۆ ده‌کرێت خواش هیدایه‌تی قه‌ومی زاڵم نادات وڕێگای ڕاستیان بۆ ڕوون ناکاته‌وه‌ . والله‌ أعلم .

هه‌روه‌کو له‌ فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ردا صلی الله‌ علیه‌ وسلم هاتوه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت : غیر المغضوب :الیهود ، والظالین : النصاری .
وقال: { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } [العنكبوت: 41] لێره‌شدا خوای گه‌وره‌ نمونه‌ی ئه‌وانه‌ی به‌وه‌ شوبهانوه‌ که‌ وه‌کو جاڵجاڵۆکه‌ وایه‌ که‌ ته‌ون به‌ده‌وری خۆیدا ده‌کات به‌ماڵی خۆی ده‌زانێت وبه‌ماڵێکی باشی ده‌زانێت ، که‌چی هیچترین ماڵ ماڵی جاڵجاڵۆکه‌یه ئه‌گه‌ر بیزانن وفامایان هه‌بێت و تێبگه‌ن .‌

له‌وانه‌ش که‌ شیوازێکیتر ده‌گرنه‌ به‌ر به‌وه‌ی که‌ ئه‌ڵێن ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌هه‌ندێکی هه‌یه‌و باوه‌ڕمان به‌هه‌ندێکی نی یه‌ بۆئه‌وه‌ی بۆخۆیان ئاسانی بکه‌ن که‌ ئه‌گه‌ر ووتیان بۆچی خۆشه‌ویستیت بۆکافران هه‌یه‌ به‌وبیانوه‌وه‌ خۆیان بپه‌ڕێننه‌وه‌ به‌ڵام مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه‌ که‌ جیاوازی دروست بکه‌ن له‌نێوان ئایه‌ته‌کانی خوای گه‌وره‌داو فه‌رموده‌کانی پێغه‌مبه‌ردا هه‌روه‌کو خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا* أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } [النساء:150، 151] ئه‌وانه‌ی که‌ کافرن له‌دڵه‌وه‌ و ئیمانیان به‌خواو پێغه‌مبه‌ره‌کانی خوا نی یه‌ و ئه‌یانه‌وه‌ێ جیاوازی بخه‌نه‌ نێوان ئایه‌ته‌کانی خواو فه‌رموده‌کانی پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ ئه‌ڵێن ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌ هه‌ندێكی هه‌یه‌و باوه‌ڕمان به‌هه‌ندێکی نی یه‌ ئه‌یانه‌وێت ڕێگایه‌ك بۆخۆیان له‌نێوان کوفروئیماندا دروست بکه‌ن وبیگرنه‌به‌ر ببۆئه‌وه‌ی که‌ له‌ هه‌ردوکیان سه‌لامه‌تبن ، ئه‌وانه‌ خۆیان کافرن به‌ته‌واوی ئه‌وه‌شی بۆکافره‌کان ئاماده‌مان کردوه‌ سزایه‌و له‌گه‌ڵ سزاکه‌شدا سوکایه‌تیان پێده‌کرێت ، والله‌ أعلم .

له‌باسی کافره‌کانیشدا زۆر ئایه‌ت وفه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌رصلی الله‌ علیه‌ وسلم هاتوه‌ له‌ باسی کافراندا ، له‌وانه‌ش چه‌ند ئایه‌تێك ده‌هێنینه‌وه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت، يقول تعالى: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ وَاحِدٌ } [المائدة: 73].
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } الآية [المائدة: 72]

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الأرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (17) } ،
{لا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (8)} ، ئه‌مانه‌ چه‌ند وه‌سفێکی کافره‌ له‌ناوپیشه‌و کوفرکردنه‌کانیان وهه‌ڵسوکه‌وتیان که‌ باس کراوه‌ ، والله‌ تعالی أعلم .
خوێن وماڵ وشه‌رفیان ئه‌وکافرانه‌ی که‌ شه‌ڕمان له‌گه‌ڵداناکه‌ن لێمان حه‌رامه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نابێ ئه‌و سنوره‌ بشكێنرێت ئه‌مه‌ بۆ ذمی یان ئه‌وه‌ی موعاهیده‌ له‌ گه‌ڵ موسڵماناندا .

به‌ڵام ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌ڵێن هیچ جیاوازیه‌ك نی یه‌ له‌ نێوان دینه‌کانی خوادا هه‌ر دینێك بێت بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ی موسڵمانان دینه‌که‌ی ئه‌وان بپه‌رستین ئه‌وه‌ ئه‌یانه‌وێ دینی خوا بشێوێنن له‌ دڵ وده‌رونماندا چونکه‌ دینه‌کانیتر هه‌مویان نه‌سخ کراونه‌ته‌وه‌ به‌دینی ئیسلام هه‌روه‌کو خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ } [آل عمران: 85] . تاکه‌ دین له‌لای خوای گه‌وره‌ وه‌رده‌گیرێت دینی ئیسلامه‌ .
جا ئه‌وه‌ش که‌ ئه‌یه‌وێت که‌ شرك به‌ ئیسلام ناوبه‌رێ ئه‌وه‌ نابێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ، ئه‌وه‌ خۆی کوفره‌ ، اجماعی له‌سه‌ره‌ که‌ هه‌رکه‌سێك شکی له‌کوفری کافرێك هه‌بێ پێی کافر ده‌بێت .
 
قال ابن التیمیة: ئیمان وکوفر چۆن به‌یه‌که‌وه‌ له‌دڵدا جێگر نابن به‌هه‌مان شێوه‌ خۆشه‌ویستی وڕق وبوغز به‌یه‌که‌وه‌ له‌دڵدا یه‌ك ناگرنه‌وه‌ هه‌رکامیان جێی خۆی خۆشکرد به‌ته‌واوی ئه‌وه‌که‌یتریان ده‌رده‌کات ، چونکه‌ ئه‌مه‌ دوو شتی دژبه‌یه‌کن
زۆرکه‌س هه‌یه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ناکات ئه‌لێت پێویست ناکات بیڵێین خۆمان ئه‌زانین با وه‌زعمان باش بێت ...... هتد تاوه‌کو وای لێدێت ورده‌ ورده‌ هه‌مو حوکمه‌کانی خوای گه‌وره‌ ده‌شارێته‌وه‌ نامێنێت خه‌ڵکی دینی وه‌ك خۆی لا نامێنێ  ، هه‌روه‌کو ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی که‌ تیایدا ده‌ژین ، زۆربه‌ی حوکمه‌کانی خوایان گۆڕیوه‌ به‌قسه‌ی لوسوجوان ، ئه‌شڵێن ئه‌وه‌ حیکمه‌ته‌ ......
جا ئێمه‌ ناڵێین که‌ ئه‌وه‌ی کافربێت ده‌بێ بیکوژیت یان ماڵی داگیر که‌یت ئه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی شه‌رعه‌ ، نه‌خێر ئه‌وانه‌ی که‌ ذمین وموعاهیدن وشه‌ڕکه‌ر نین دژ به‌دینه‌که‌مان ودژ به‌ موسڵمانان ، به‌لام کافرن به‌ دینه‌که‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌ نابێ نکۆڵی لێبکه‌ین ، خوێن وماڵی کافری موحارب حه‌ڵاڵه‌ که‌ تۆ ده‌کوژێت و دژ به‌دینه‌که‌ت شه‌ڕ ده‌کات .

وه‌کو له‌فه‌رموده‌یه‌کی صحیحدا هاتوه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم فه‌رمویه‌تی:{ مثل المؤمنين في توادهم وتراحمهم، كمثل الجسد الواحد، إذا اشتكى منه عضو تداعى له سائر الجسد بالحمى والسهر } .نمونه‌ی ئیمانداران وه‌کو خۆشه‌ویستی وبه‌به‌زه‌یین له‌گه‌ڵ یه‌کدا ، وه‌کو یه‌ك لاشه‌وان ، ئه‌گه‌ر شوێنێکی بئێشێت هه‌موو له‌شی گه‌رم و تا دایده‌گرێت و خه‌وی لێده‌زڕێت له‌تاوانادا ، واتا هه‌موی خه‌می یه‌کتریانه‌ ئه‌گه‌ر توشی کێشه‌یه‌ك بێت .
ئه‌وجا باسی وه‌لی وخۆشه‌ویستانی خوان به‌ته‌ئکیدی هیچ ترسێكیان له‌سه‌رنی یه‌ وهیچ خه‌م ناخۆن له‌قیامه‌تدا ، وه‌لی خواش ئه‌وانه‌ن که‌ ئیمانیان هێناوه‌و له‌خواده‌ترسن ،له‌دونیادا مژده‌یان بۆهه‌یه‌و له‌ قیامه‌تیشدا ، ۆه‌یمان وووته‌ی خوا گۆڕانکاری به‌سه‌ردا نایات ، ئه‌وه‌ش براوه‌ی گه‌وره‌یه‌ ، والله‌ أعلم .
 
پاشان خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:{ أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (62) الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (63) لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (64) } به‌ته‌ئکیدی وه‌لی ودۆستی خوای په‌روه‌ردگار هیچ ترسێکیان له‌سه‌ر نی یه‌ له‌ دونیاوقیامه‌تدا و هیچ خه‌مێك نایه‌ته‌ ڕێگایان ، مژده‌شیان ده‌درێتێ له‌ دونیادا (واتا:کاتی سه‌ره‌مه‌رگ و له‌کاتی زیندوبونه‌وه‌شداو له‌کاتی حه‌شروحیسابیشدا) ئه‌وه‌ش بڕیارو په‌یمانی خوایه‌ و گۆڕانکاری تیانابێت و ناگۆڕێت هه‌رئه‌وه‌ش بردنه‌وه‌ی گه‌وره‌و مه‌زنه‌ ، والله‌أعلم .

بۆیه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ری خوا فه‌رمویی یه‌تی که‌ أبو هریرة ده‌یگێڕێته‌وه‌،عن أبي هريرة، رضي الله عنه، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: { إن من عباد الله عبادا يغبطهم الأنبياء والشهداء ، قيل: من هم يا رسول الله؟ لعلنا نحبهم. قال: "هم قوم تحابوا في الله من غير أموال ولا أنساب، وجوههم نور على منابر من نور، لا يخافون إذا خاف الناس، ولا يحزنون إذا حزن الناس }. ثم قرأ: { أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } . واتا: له‌به‌نده‌کانی خوادا هه‌ندێك که‌س هه‌ن که‌ پێغه‌مبه‌ران وشه‌هیده‌کانیش خۆزگه‌ی پێده‌خوازن ، فه‌رمویان ئه‌وانه‌کێن ئه‌ی ثێغه‌مبه‌ری خوا به‌ڵکو ئێمه‌ش ئه‌وانه‌مان خۆشبوێت ؟ فه‌رموی ، خه‌ڵکانێكن که‌ له‌به‌رخاتری خوا یه‌کیان خۆشده‌وێت به‌بێ هیچ ئه‌وه‌ی که‌ پاره‌و قازانج و خزمایه‌تی هه‌بێت له‌نێوانیاندا ، ده‌موچاویان له‌قیامه‌تدا نوره‌ و له‌سه‌ر منبه‌ری نورن ، ناترسن کاتێك که‌ هه‌موو خه‌ڵكێك ده‌ترسن ، خه‌میش ناخۆن کاتێك که‌ خه‌ڵکی خه‌م ده‌خۆن ، پاشان ئه‌و ئایه‌ته‌ی خوێنده‌وه‌ { أَلا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } به‌ته‌ئکیدی دۆست ووه‌لی خوا هیچ ترسیان له‌سه‌رنی یه‌و هیچ خه‌م ناخۆن ، والله‌ أعلم .

له‌کۆتایدا داواکارین له‌خوای گه‌وره‌ که‌ دۆست ووه‌لیمان خوابێت وهه‌رکه‌سێك به‌دۆست و وه‌لی ده‌گرین له‌به‌ر خوابێت و یه‌کترمان له‌به‌ر خاترخوا خۆشبوێت و خۆشه‌ویستی موسڵمانان له‌دڵماندا شیرین بکات ، آمــین .
وآخـــر دعـــوانا أن الحمـــد لله‌ رب العـــالمین .