ئەگەر ئاو دەست نەکەوت یان لە ترسی نەخۆشی نەتوانی بەکاری بێنی یان لە بەر ئەوەی ساردەو ترسی ئەوەت هەیە نەخۆش کەوی ئەوە پێویست ناکا نە غوسل بکەی نە دەستنوێژ بشۆی ئەتوانی تەیەمموم بکەی! خوای بەرز ئەفەرموێ : [وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (6)] المائدة واتە : ( وە ئەگەر ئێوە نەخۆش بوون یان لە سەفەر بوون یان کەسێکتان لە دەست بە ئاو گەیاندن هاتەوە یان لەگەڵ ئافرەتا خەوتن جا ئاوتان دەست نەکەوت ئەوە تەیەمموم بکەن بە ڕووی زەوی پاک دەست بێنن -بەزەویاو- دەم و چاوتان پێ بسڕنەوە -دەستی پێدا بێنن- وە دەستەکانیشتان لێی -بسڕنەوە دەستی پیا بێنن- خوا نایەوێ زەحمەت و بار گرانی بخاتە سەرتان بەڵکو ئەیەوێ پاکتان کاتەوە وە نیعمەتی -بەخششی- لە سەرتان تەواو بکات -بە کامڵ کردنی دینەکەتان وئاسان کاری بۆتان- بەڵکو شوکرانەی خوا بکەن -بەوەی تەنها بیپەرستن و هاوبەشی بۆ بڕیار نەدەن لە شەرعەکەی دەر نەچن- ) . وە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم ئەفەرموێ : ( إن الصعيد الطيب وضوء المسلم و إن لم يجد الماء عشر سنين فإذا وجد الماء فليمسه بشرته فإن ذلك هو خير ) صحيح الجامع 1667 واتە : ( خۆڵ و ڕووی زەوی پاک دەست نوێژی موسڵمانە ئەگەر ئاویش نەدۆزێتەوە دە ساڵان جا کە ئاوی دۆزیەوە با بیگەینێ بە پێستەی خۆی -بەکاری بێنێ- بە تەئکید ئەوە خێرە -چاکە-) . یانی هەر چەندەی زۆر دوورە کە کەسێک دە ساڵ ئاو نەبینێ بەڵام ئەگەر واش بێ ئەتوانێ تەیەمموم بکات و دەست نوێژی ئەو هیچ کەمیەکی تێدا نیە نوێژەکەشی دروست و وەرگیراوە .

( وعن عمران بن حصين أن رسول الله صلى الله عليه وسلم : رأى رجلا معتزلا لم يصل في القوم فقال : " يا فلان ما منعك أن تصلي في القوم فقال يا رسول الله أصابتني جنابة ولا ماء قال عليك بالصعيد فإنه يكفيك " ) متفق عليه واتە : ( وە لە عمران کوڕی حصین ئەگێڕێتەوە کە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم : پیاوێکی بینی خۆی دوورە پەرێز کردبوو لەگەڵ خەڵکا نوێژی نەکرد جا پێغەبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم فەرمووی : ئەی فولان چی ڕێی لێگرتی لەگەڵ خەڵکدا نوێژ بکەی؟ ووتی : ئەی پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم جەنابەتم توش بووە وە ئاویش نیە! پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم فەرمووی : دەی ڕووی زەوی بەکار بێنە -تەیەمموم بکە- ئەوەت بەسە -لەجیاتی ئاو-) . لەو فەرموودەش دیارە ئەوە دەر ئەکەوێ کەنابێت کەسێ نوێژ نەکا بە بیانوی نەبونی ئاو ئەتوانێ تەیەمموم بکات تەیەمموم بەسە کەسێک وابزانێ تەیەمموم بەشی ناکا یان بۆی نوێژ دروست ناکا پێی ئەڵێین پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم وا ئەفەرموێ چۆن بە هەوای خۆت بەرامبەری فەرموودە ئەبیتەوە!؟

( عن عمرو بن العاص قال احتلمت في ليلة باردة في غزوة ذات السلاسل فأشفقت إن اغتسلت أن أهلك فتيممت ثم صليت بأصحابي الصبح فذكروا ذلك للنبي صلى الله عليه وسلم فقال يا عمرو صليت بأصحابك وأنت جنب فأخبرته بالذي منعني من الاغتسال وقلت إني سمعت الله يقول ( ولا تقتلوا أنفسكم إن الله كان بكم رحيما ) فضحك رسول الله صلى الله عليه وسلم ولم يقل شيئا ) صحيح سنن ابي داود واتە : ( لە عەمرو کوڕی العاص فەرمووی لە شەوێکی ساردا ئیحتیلامم -خەوم بینی جەنابەتم کەوتە سەر غوسڵ لەسەرم واجب- بوو لە غەزوەی ذات السلاسل جا ترسام غوسڵ بکەم لەوەی بە هیلاک بچم تەیەممومم کرد پاشان نوێژم بە هاوەڵەکانم کرد -پێش نوێژیم بۆ کردن- نوێژی بەیانی جا ئەوەیان بۆ پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم گێڕایەوە جا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم فەرمووی : ئەی عمرو پێش نوێژیت بۆ هاوەڵەکانت کرد وە تۆ جەنابەتیشت لە سەر بوو؟ جا هەواڵم پێدا بەوەی کە ڕێی لێگرتم -کە سارد بوو بۆیە نەوێرام غوسڵم نەکرد تەیەممومم کرد- وە ووتم : من بیستومە خوا ئەفەرموێ : [ولا تقتلوا أنفسكم إن الله كان بكم رحيما] واتە : نەفسی خۆتان مەکوژن بە تەئکید خوا بە ڕەحمە بۆ ئێوە . جا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم پێکەنی هیچ قسەیەکی نەکرد -یانی ئیقراری لە سەر کارەکە کرد- ) . لەو فەرموودەش ئەبینین ئاشکرایە ئەگەر سارد بوو کەسێ نەوێرا ئاو بەکار بێنێ ئەتوانێ تەیەمموم بکات وە ئەشتوانێ پێش نوێژی بۆ خەڵک بکات الحمد لله دینەکەمان ئاسانە .

تەیەمموم بەچی ئەکرێ ؟

تەیەمموم بە (صعید) ڕووی زەوی ئەکرێ هەموو ڕووی زەوی تەنانەت بە دیواریش ئەکرێ وەک هاتووە لە پێغەمبەری خواوە صلى الله علیه وعلى اله وسلم : (أقبل النبي صلى الله عليه وسلم من نحو بئر جمل فلقيه رجل فسلم عليه فلم يرد عليه النبي صلى الله عليه وسلم حتى أقبل على الجدار فمسح بوجهه ويديه ثم رد عليه السلام) متفق عليه واتە : ( پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم ڕووی کردو هات بەرەو بیری جمل جا پیاوێکی پێگەیشت وەسەلامی لە پێغەمبەری خوا کرد صلى الله علیه وعلى اله وسلم جا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم وەڵامی سەلامەکەی نەدایەوە هەتا ڕووی کردە دیوارێک وە دەستی هێنا بە دەموچاوی -ڕووی- وە دەستەکانی پاشان سەلامی وەڵام دایەوە ) . ئەم فەرموودە دەری ئەخا کە باشترە زیکری خوا بە دەستنوێژەوە بکرێ وە دروستیشە بە دیوار تەیەمموم بکەی ئەگەر لە ناو شاریش بووی تەیەمموم ئەکرێ مەرج نیە لە سەفەر بیت الحمد لله تەیەمموم ئاسانە مەرج نیە ئیللا بە خۆڵ بێت بە دیواریش ئەتوانین وە بەڕووی زەوی هەمووی (صعید) بە ڕووی زەوی ئەوترێ مەرج نیە تەنها خۆڵ بێ یان تۆزی لە سەر بێ بۆ ئەمە لە اضواء البیان قسەیەکی جوانی هەیە شێخ شنقیطي رحمه الله ئەوەی ئەیەوێ بچێتەوە سەری. وە لەو فەرموودە کە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم ئەفەرموێ : (أعطيت خمسا لم يعطهن أحد قبلي : نصرت بالرعب مسيرة شهر وجعلت لي الأرض مسجدا وطهورا فأيما رجل من أمتي أدركته الصلاة فليصل وأحلت لي المغانم ولم تحل لأحد قبلي وأعطيت الشفاعة وكان النبي يبعث إلى قومه خاصة وبعثت إلى الناس عامة) متفق عليه واتە : ( پێنج شتم پێ بەخشراوە نەبەخشراوە بە کەسێک لە پێش من : سەرخراوم بە ترس لە دووری مانگە ڕێیەک -دوژمن ئەترسێ- وە زەوی بۆم کراوە بە مزگەوت و پاککەرەوە-دەستنوێژ- جا هەر پیاوێک لە ئوممەتی من نوێژی گەیشتێ کاتی نوێژی بەسەر هات با نوێژی خۆی بکات وە غەنیمەتم بۆ حەڵاڵ کراوە وە بۆ کەس لە پێش من حەڵاڵ نەکراوە وە شەفاعەتم پێبەخشراوە وە پێغەمبەرانی پێشوو بۆ قەومی خۆیان ڕەوانە ئەکران بە تایبەت وە من ڕەوانە کراوم بۆ هەموو خەڵک ) . ئەبینین لەو فەرموودە پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم ئەفەرموێ ئەرزم بۆ کراوە بە مزگەوت و پاککەرەوە وە لەهەر زەویەک کاتی نوێژ هات بیکەن ئاو نەبێ تەیەمموم بکەن زەوی بۆتان پاکە دەشزانین زەوی هەمووی خۆڵ نیەو تۆزی نیە شوێنی شاخاواوی هەیە بەرد هەیە لم هەیە تەڕ هەیە ووشک هەیە کەوابوو هەمووی ئەتوانین تەیەممومی پێ بکەین والله اعلم .

تەیەمموم چۆنە؟

لە سەرەوە ئایەتەکەمان هێنا کە فەرمانمان پێ ئەکات بەو شێوە [فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ] واتە : (دەست بێنن -بەزەویاو- دەم و چاوتان پێ بسڕنەوە -دەستی پێدا بێنن- وە دەستەکانیشتان لێی -بسڕنەوە دەستی پیا بێنن-) . لێرە خوای بەرز نافەرموێ تا ئانیشکتان وەک لەوەی پێشتر لە ئایەتەکە بۆ دەست نوێژ ئەفەرموێ دەستان بشۆن لەگەڵ ئانیشکتان [فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ] کەواتە تەنها دەست هێنان بە دەم و چاوت وە دەستەکانت بەسە بۆ تەیەمموم بۆ زیاتریش دڵنیا بوون بچینە خزمەتی فەرموودەیەک کە بوخاری و موسلیم ڕیوایەتیان کردووە کە عەممار خوای لێ ڕازی بێ ئەفەرموێ جارێکیان توشی جەنابەت بوو ئاو نەبوو خۆی لە ئەرزا گەوزاند و نوێژی کرد یانی وای زانی تەیەمموم ئەبێ بۆ هەموو لەش بێت کە هاتەوە بۆ پێغەمبەری خوای صلى الله علیه وعلى اله وسلم باس کرد پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم فەرمووی : (إنما كان يكفيك هكذا فضرب النبي صلى الله عليه وسلم بكفيه الأرض ونفخ فيهما ثم مسح بهما وجهه وكفيه) واتە : ( بە تەئکید ئەوەندەت بەس بوو بەو شێوە جا پێغەمبەری خوا صلى الله علیه وعلى اله وسلم ناو لەپەکانی دەستی لە ئەرز داو فووی پیا کردن پاشان هێنای بە دەم وچاوی -ڕووی- خۆی وە دەستەکانی -تەنها لەپەکانی- ) . وە لای بوخاری ڕیوایەتێک بەو شێوەیە : (و مسح وجهه وکفیه واحدة) واتە : ( دەستی هێنا بە دەم و چاوی وە دەستی یەک جار ) . وە ئەو ڕیوایەتانەی ئەڵێ دوو جار لاوازە وەک ابن حجر العسقلاني وە ئەلبانی ئەڵێن رحمهم الله سەیری ارواء الغلیل ی ئەلبانی بکە رحمه الله . باسی مەسح لە سەر خوف و پێڵاو وە گۆرەوی ، وە باسی پیسیەکان و چۆنیەتی پاک کردنەوەیان لە چاوەڕوان بن ان شاء الله نوسینی : باوکى حارث