15/10/2013
•
نوسەر: bzavpress
•
ئیسلام وعەلمانیەت دووڕیانی لێكجیابونەوە ١٤
ڕهخنهی هزرڤان و فهیلهسوفه ڕۆژئاواییهكان له ڕێبازه سیاسیهكان
بێگومان واقعی سیاسی هاوچهرخ كهڕنگدانهوهی وێنهیهكی ڕاستهقینهی جاهلیهتی ئهوروپییه پڕه لهبهڵگه یهكلاكهرهوهكان و ئاماژه بههێزهكان، كهڕێبازه سیاسیهكان پڕن له ناو دژییه دهم بههاوارهكان و دیاردیه ڕۆژئاواییهكان،مهترسی كوَتاییهكی ترسناك و توَقێنهریان ڕاگهیاندووه بووجیهانێك كهبڕوا بهخودا ناهێنێت و حوكم بهشهریعهتهكهی ناكات، ئێمه وهكو موسڵمان ئهو دیاردانهی كهشانوَی ڕووداوه جیهانیهكان گڕدهدهن و لێوان لێون له خراپه كاری زوَرو ستهمی دزێو ترساندنی ئابڕ, بهرو توندوو تیژی ڕووخێنهرو كارهساتی جهرگبڕ تهنیا لهئهنجامی ئهوهوهیه كهعیبادهت بووغهیری خودا دهكرێ و خوَی له حوكم كردن بهغهیری بهرنامهی خودادا دهبینێتهوه، ئهوهی پێویسته كهكاتێك ئێمه جاهلیهتی هاوچهرخ دهخهینهڕوو وهكو خۆی و لهڕووی فیكری و واقعیهوه ڕووهكهی تریشی بخهینهڕوو، ههروهكو ههندێ لههزرڤانانی دهبینین تاكوێنه نمایش كراوهكهتهواو تربێت،لێرهدا پرسێك ههیه كههزرڤانه سیاسیهكانی كوَن و ئێستاش بڕوایان پێیهتی، ئهویش ئهوهیه كهلهزمانی (كریستینا غاوس) هوه دهبیستیین(دهوڵهت لهدهرهوهی چوارچێوهی جیهانه مروَییهكهماندانیه شێوهی دیاری كراوی ئهو دهوڵهتهی كهمرۆ لهژێرسێبهریدا دژی، نهدهست كردی خودایهو نهشهیتان یائهوان سهپاندبێتیان،ئهوهتاڕادهیهك لهو شتانهیه كهمرۆهكان دروستیان كردوون بۆیه پێویسته ههروهكو ئهو كاروبارانهی تركهدروست كراون ملكهچی چاوپێدا خشاندنهوهو لێكوَڵینهوهی بن ) ئائهوهیه جاهلیهتی سهدهی هاوچهرخ مرۆ ههناسه بڕكێیهتی و بهدوای خوَی و بههاكانی و سیستم و پێ,انهكانیدا دهگهڕێت، لهسنووره زهمینهكهیدا بهبێ ئهوهی تهنیا جارێك سهرێك بووئاسمانیش بهرز بكاتهوه ههرلێرهوهیه حهتمهن دهبێت گومڕاو بهدبهخت بێت، و هاوارو ناڵهی بێت، بێگومان هاواری مهترسیهكان لهڕۆژئاواوه بهرز دهبنهوهو ڕهخنه دهگرن و نكۆڵیی دهكهن و هوَشیاری دهدهن بۆیه ههندێ لهو خراپهو زیانانهی سیستهمه سیاسیه ئهوروپییهكان لێرهدا دهخهینه ڕوو،كهنوسهره ڕۆژئاواییهكان بهههردووبهرهی سهرمایهداری و سوَسیالیستیهوه ئاشكرایان كردووه.
یهكهم: دیموكراسیهتی لیبراڵی:
خهڵكی لهڕۆژئاوادا قبووڵی گفتوگو دیالوَك لهههربابهتێكدا بێت دهكهن بێجگه لهدیموكراسی چونكی بهخۆی و بنهماكانیهوه ئازادی و یهكیانی و ماف و سهدهبهریهكانی ناوچهیهكی پیرۆزن و پێویست ناكات بكرێنه بابهتی گوتوبێژ بووانهبێت؟ لهكاتێكدا هیچ لهبیریهكی بوونادۆزنهوهبێجگه له دكتاتوَریهت كهئهویش تارماییهكی ترسناكه، لهگهڵ ئهوهشدا زوَرێك ڕهخنه لهلایهن هزرڤانانهوه ئاراستهی ئهم بنهمایه كراون و لهچهندین لایهنهوه خراپهكانی باسكراون ڕهخنهكانیشیان لهم خالاَنهدا دهردهكهوێت .
1ـ نهرمی و لاستیكی بوونی چهمكهكهو قورسی دیاری كردنی بهوردیهكی زانستی،كه بهشێوهیهك بێت بتوانرێت لهڕێی دیموكراسیهوه جوداوازی بكرێت لهنێ,ان حهقیقهت و بانگهشهی ساختهدا (میشیل ستیوارت)ی نوسهرێكی (سیستهمه تازهكانی حوكم) دهڵێت(ههموو ههوڵێك كهئامانجی دیاری كردنی بهكارهێنانی دروستی زاراوهی دیموكراسی بێت ئاساییه بهرهوڕووی ئاڵوَزی زیاتر ببێتهوه، نهك تهنیا ئهو ولاَتانهی كهوهكو نهریتێك بهدیموكراتی ناودهبرین ناودژی و كهموكوڕییهكانی دیموكراسیان تێدابێت بهڵكو ولاَتانی كوَمسیوَنی له جیهاندا كهههڵگری چهمكێكی سیاسی پێچهوانهن لهگهڵ دیموكراسیدا،بهڕاشكاویی و پێداگیرییهوه بانگهشهی ئهوهدهكهن كه(دیموكراسیهتی میللیان) تێدایه و ئهو ولاَتانهی تر كهخوَیان دهدهنه پاڵ دیموكراسی تهنیا بووههڵخهڵهتاندنه) (ئارنوَڵد توَنیبی) یش دهڵێت(بهكارهێنانی زاراوهی دیموكراسی بووه بهتهنیا دروشمێك له دووكهڵ بووشاردنهوهی ئهو ململانێ ڕاستهقینهی كهلهنێوانئازادی و یهكسانیدا ههیه ) (بتراند رسل) لهبارهی دیموكراسیهوه دهڵێت:(دیموكراسی بهواتای حوكمی زوَرینه دێت لهگهڵ بهشێكی كهمی دیاری نهكراو لهئازادی كهسی پاشان وای لێهات واتای ئامانجهكانی حیزبێكی سیاسی وهرگرت كهلهپێناو ههژاراندا كاربكات ئهمهش لهسهر ئهو بنچینهیهی كهههژاران لهههمووشوێنێكدا زوَرینهن قوَناغی دواتر بووهه نوێنهری ئامانجهكانی سهركردهكانی ئهو حیزبه، ئهوهتا ئێستاش له ئهوروپای ڕ,َژههلاَت و بهشێكی زوَری ئاسیادا واتاكهی بووه بهحوكمی چهوسێنهر بووئهو كهسانهی كهڕۆژانێن خوَیان بهسهر خهری ههژاران دهزانی و سهر كهوتنهكهیان بووئهوان لهسهر ڕیتمی ڕووخانی دهوڵهمهندهكان لێدهدهن، بهلاَم ئهو دهوڵهمهندانه بهپێی واتاتازهكهی دیموكراسی ئێستا ههرئهوانن دیموكراتی خوداز ) ڕاسته لهكاتی وتنی دیموكراسیدا واتای حوكمی گهل دهگهیهنێت بهلاَم ڕاكهیان زوَرن و بهر یهك دهكهون لهچوَنیهتی حوكمهكهو جوَری ههڵبژاردن و مهرجی ههڵبژێردراوهكان و دیاری كردنی دهسته سیاسیهكاندا،سیستمی كوَموَنیستی پێی وایه كهدهوڵهته سهرمایه دارییهكان بهواتا ڕاستیهكهی دیموكراسی، دیموكراسی نین، چونكی لهڕاستیدا حوكم بهدهستی چینی دهوڵهمهندانهوهیه بۆیه ڕاستتروایه زاراوهی(دیكتاتوَریهتی سهرمایه) یان بهسهردا ببڕێت، لهههمان كاتیشدا سهرمایهداری دهڵێت:دهوڵهتانی كوَموَنیستی دیموكراسی نین چونكی بهههموو دهسهلاَتیهوه لهدهستی كوَمهڵێكی كهمدا لهگهڵی كوَبووتهوهو كهحیزبی كوَموَنیستی یه ههربۆیه دهوڵهته كوَمهنیستهكان لهڕیزی جیهانی ئازاد دانانێین
2ـ پارته دژ بهیهكهكان، كهگوزارشت له ئیرادهی نهتهوه ناكهن واقعی ههست پێكراو بهڕاشكاویی دهدووێت بهوهی كهسیستمی دیموكراسی یهكێتی نهتهوه له ناو دهبات و پهرشو بلاَوی دهكاتهوه بووچهند كوتلهو حیزبێكی دژ بهیهك و مهیدانخوداز،دیاره كوَمهڵه هوَكارێك دهخولقێنێت كهئهگهربێت و سیستهمهكه خوَی هانی ئهوهی نهدایهت و ڕێی بووخوَش نهكردایه ئهو تهكهتول و حیزبانه ههرپێویستیش نهبوون لهگهڵ مهترسی ئهو بهش بهش بوونهی نهتهوهدا هێشتا كاریگهرییهكی مهترسیداری ههیه سهبارهت بهوهدیهێنانی بهرژهوهندیهكانی گهل چونكی لهدهوڵهته دیموكراسیه ڕۆژئاواییهكاندا دووجوَر لهسیستم ههیه ئهویش سیستمی دووحیزبی و سیستمی حیزبه ململانێ كارهكانه باڕهوتی قسهكردنمان لهسهر خراپی ههردووسیستهمهكه بدهینه دهستی (هاڕۆڵد لاسكی) كه بهم شێوهیه ئاماژهی پێدهكات (بۆ نموونه له ئینگلتهرهدا كهكارهكه لهههردوو حیزبی پارێزگاكان و كرێكاراندا كورت بووتهوه بۆیه زوَرێك له كارمهندان ناچارن لهنێوان دووبهدیلدا كههیچ وهلاَمگوَیهكی تهواو لهنێوانئهمان و ئهو دووحیزبهدا نییهیهكێكیان ههڵبژێرن، ههربۆیه ئهو بانگهشهیهی كهسیستمی حیزبه ناكوَ:هكان و جوَراو جوَرهكان بهسیستمی كوَمهڵكی دادهنێن لهگهڵ ئهو دابهش بوونی ڕایانهدا بهشێوهیهكی كاراتر دهگونجێت وهلێ له ئهزمونی ئێمهوه لهبهرامبهر سیستمی كوَمهڵه پارتێكداههروهكو لهفهڕهنسام حكومهتی ویمار لهئهڵمانیادا ههیه، وادهردهكهوێت كه بهردهوام دووكهموكوڕی مهترسی داری ههبێت، گرنگی زوَرتری ئهم دووكهمو كوڕیه لهوهدا خوَی حهشارداوه كهئهم سیستهمه كاتێ: كاردهكات تاكهڕێگایهك كهدهسهلاَتی یاسادانانی پێوه بهڕێوهدهبات ڕێكخستنی جوَرێك له هاوپهیمانیهتی یه لهنێوان كوَمهڵهكاندا ئهنجامی ئهوهش وادهبێت كهله ههڵگرتنی كوَڵی بهر پرسیاریهتیدا پهنا بووموناوهره ببات و سیاسهتیش داماڵرێت له یهكگرتوی و ئاسوَفراوانی، دووربینی، كهمو كوڕی دووهمیش كهله فهرنسا بهتێبینی كراوی دهردهكهوێت ئهوهیه كهسیستمی كوَمهڵه حیزب، بهلای كوَكردنهوهی دهسهلاَتدایه، بهچواردهوری كهسهكگاندا زیاد لهوهی،كهلهسهر بنهماكان كوَیان بكاتهوه
3ـ هێنانه كایهی چینێكی دهوڵهمهندی زاڵ (دیكتاتوَریهت) ئهم كهموكوڕیه مهترسیداره پابهنده به سیستهمه دیموكراسیه ڕۆژئاواییهكانهوه كهدیارترین و ڕوونترین كهمو كوڕیهتی،شیوعیهكانیش لههێرشكردنیا ندا بۆسهر جیهانی (لیبرالیهت) ههرئهوه دهكهنه پاساو بهلاَم له دهوڵهته كوَموَنیستهكانیشدا ههرحیزبه چهپهكان دهیقوَزنهوه لهو ڕاستیه دانپیانراوه جیهانیانه ئهوهیه كه بهرژهوهندی مادی یهكهمین پاڵنهرو بزوێنهری سهرهكیه بووكاری سیاسی، ههموو دهوڵهتهكانی جیهانی دیموكراسی ئهو ڕاستیه ناشارنهوه كهكار بووپاراستنی ئیمتیازات و دهسهبهری سهركهوتنی ئابووریی و دابینكردنی (بواری زیندهیی) بووگهلهكانیان دهكهن،ههرئهوهشه ئهو دهمامكه دیارهی كهئیمپراتوَریهكانی پارهو سامان دهموچاوی خوَیانی پێدادهپوَشن لهو دهوڵهتانهدا، ههروهك بووپاراستنی بهرژهوهندیهكانه كهسیاسهتی دهرهكی و ناوهكی دهبات بهڕێوهو جائیتر ڕاستهوخۆبێت یا فشار بخاته سهر دهسهلاَتی فهرمان ڕهوا، لهو كاتهدا كهگهل وادهزانی َگهورهی خوَیهتی و بڕیار دهری چارهنوسیهتی چینی سهرمایهداری قوَرخكار ههڵدهستێت بهدانانی یاساكان بووپاراستنی بهر ژهوهندیهكانی و سیاسهتی دهوڵهتیش لهوهدا سنوورداردهكات كهخزمهتی مهبهست و سوده تایبهتیهكانی خوَی بكات (لاسكی) دهڵێت:(بێگومان دهوڵهته دیموكراسیهكان پارهیهكی زوَرو ههوڵێكی زوَردهدات لهڕێگهی وهدیهێنانی یهكسانی لهنێوان هاولاَتیاندا بهو دهربهسه بهریانهی كهپێیان دهبهخشێت ههروهك فهرمانه یاساییهكانی ڕ,ودهكهنه پاراستنی ئهو پار هو سامانهی كهههیه تاكوئیمتیازاتی زیاتریان بهربكهوێت و كاربووفراوان بوونی ئهو ئهو بواره ناكات بهوهش كهدهوڵهت بهسهر دهوڵهمهندوو ههژاردادابهش دهبێت وادهكات كهفهرمانهكانی دهوڵهت كاربوو بهرژهوهندی دهوڵهمهندهكان بكات لهبهر ئهوهی دهستڕوویشتوی ئهو دهوڵهمهندانه نوێ،هرانی دهوڵهت و خاوهن دهسهلاَتهكان ناچاردهكات كهحهزهكانی ئهوان لهپێش ئهوانی ترهوه دابنرێن) لهوێشهوه دهوڵهت گوزارشت له حهزهكانی ئهو كهسانهی كهزاڵن بهسهر بیڕووی ئابووریدا بۆیه سیستمی یاسای وهكو دهمامكێ: وایه كه بهرژهوهندییهكی ئابووریی زاڵ لهپشتیهوه خوَی مهلاَس داوه كهكاربووبهدیهێنانی دادگهری گشتی یاسودی گشتی ناكات بهڵكو تهنیا كارلهسهروهدیهێنانی بهرژهوهندیهكانی ئهو چینه زاڵه دهكات لهكوَمهڵگهدا بهواتا فراوانهكهی بهرژهوهندی ) ههروهها دهڵێت:(بێگومان ئهو ئازادی و یهكسانیهی كه بهدهستمان هێناون لهسهرهتاو لهپێش ههمووشتێكهوهئازادی و یهكسانین بووخاوهن پاره نمونهی واقعی لهسهر ئهو قسانهی (لاسكی) ئهوهنده زوَرن كهلای ههمووكهس ئاشكران لهوانهشه ویلایهته یهكگرتوهكانی ئهمریكا لهههمووئهو جهنگانهی كهكردوونی لهوانهشدا كهدهیان كات ڕاشكاوترین بهڵگهبێت، لهسهر ئهوهی كهسیاسهتی دیموكراسی ملكهچی فشاری چینه دهوڵهمهنده قوَرخ كارهكهیه،جهنگی جیهانی یهكهم و بهههمان شێوه دووهمیش، پاشان جهنگی ڤێتنمام ئهمریكا چوه نێویانهوه بهبێ ئهوهی كه بهرژهوهندیهكی ڕاستهوخۆی تیایاندا ههبووبێت،یائاسایشی نیشتمانی كهوتبێته مهترسیهوه بهچاو پوَشین له پاڵنهرو ئهنجامهكانی گهلی ئهمریكی دژی بهشداری كردن بوون لهههڵایساندنی جهنگی ڤێتنامدا خوَپیشاندانهكان گهرموگوڕوو بهبهردهوامی لهدژی بهفیڕوودانی ئهو ههموو كهس و پار انه،ڕێكدهخران كههیچ سودێكیشیان نهبوو، بهلاَم ئهو چینه سهرمایهدارییهی كهخاوهنی چهك و كارگه گهورهكانی بوون سهر پهرشتی فروَشتنیان دهكرد بهرژهوهندیان له ههڵایساندنی جهنگ و بهردهوام بوونیدابوو ئهوهش كهڕوویداوهو ئێستا ڕوودهدات بهرهردهوامی تهنیا جێبهجێكردنیحهزی ئهو كوَمهڵه كهمهیه لهبهرامبهر پهكخستنی ههموو حهزهكانی گهلدا ئهوكاتهی كهسهروَك( كهنهدی )ههوڵی پێشخستنی بهرژهوهندی نیشتمانی و بهستنی ڕێكهوتن نامهیهكی پێكهوه ژین و هاوكاری نێودهوڵهتی دهدا ئهم چینه خوَیان لهدهستی ڕزگار كردوو له كردهیهكی تیروَركردندا كهزوَرناموَبوو سهروَكیان كوشت، كهئێستاش نهێنیهكانی نهزانراون،نهكتهنیا ههرئهمه بهڵكو ئیمپراتوَریهكانی پارهو سامان خاوهنی چهندین ڕێكخراوی تیروَرست و چهتهی چهكدارن لهگهڵ ێههبوونی دهستهكانی كوَیله سپیهكان و بهرتیل و سهرباری دهستگرتنیان بهسهر ئامرازهكانی ڕاگهیاندن و بهكارهێنانیان بوو ئابڕوو چونه سیاسی و دارایی و ئاكارییهكان ههمووئهم توَڕانه كار دهكهن و جارێك بههێز دێنه پێشئهوهو جارێكیتریش به تهفرهدان و ئیغراكردن ئهو ڕاستیهی كهنابێت لهم بارهیهوهلهیادمان بچێت ئهوهیه كهچنی سهرمایهداری زاڵ هیچ نین تهنیا كوَمهڵه ڕێخراوێكی سوخوَری قوَرخكاری جولهكهنهبێت كهههوڵ دهدهن بهپێی پروَتوَ كوَلهكانی جولهكهو تلمودبهسهر ههموو جیهاندا زاڵ بن
4ـ چهواشه كردن و ملكهچ كردنی ڕای گشتی : ئهم كهموكوڕیهی دیموكراسیهتی لیبڕاڵی لهگهڵ ئهوی پێشتردا تهواو كهری یهكترن چونكی بوونی چینێكی دهوڵهمهندی زاڵ وادهكات كهئامرازهكانی ڕاگهیاندن كهپێكهێنهری سهرهكی ڕای گشتییه، لهدهستی خوَیدا كارێكی سروشتی بێت ههروهك ملكهچی ئامرازهكانی ڕاگهیاندن بووچینێكی دیاری كراو توانای ئهوهی بوودهڕهخسێت كهپێگهی خوَی بههێز بكات و پاڵپشتی دهستڕوویشتوهسیاسی و داراییهكهی بكات لهڕێگهی پێك هێنانی ڕای گشتی و چهواشه كردنیهوه ئهمهش گهرهنتی سهركهوتنی ئهو پاڵێوراوانه دهكات كهدووستی ئهو دهزگایانهن و پلانهكانیان سهردهخهن، ئهوهتا(میشیل ستیورات) لهكاتی قسهكردنی لهبارهی كێشهكانی دیموكراسی و كهمو كوڕیهكانیهوه دهڵێت( لێرهدا دهستڕوویشتوی پارهههیه بهسهر پێكهێنانی ڕای گشتیهوه دیموكراسی چهند ههلێكی یهكسان دهخودازێت بووههمووئهوانهی كهدهیانهوێت خهڵكی قهناعهت پێبكهن یاڕای خوَیان دهربڕن بێگومان ههوڵی داوه ئهوهبێنێتهدی بهلادانی ڕێگره یاساییهكانی بهردهم ئازادی قسهكردن و نوسین) ههروهها دهڵێت:(ڕهوتێكی تازهش ههیه كهخاوهن دارێتی كوَمهڵێكی كهمدا له ڕۆژنامهگهری خوَی دهبینێتهوه،ههروهك ئهو خهرجیه زوَرهی كهبووبهڕێوهبردنی ڕۆژنامهیهك پێویسته وادهكات چهندین خاوهن زهوی تازهبێنه گوَڕهپانی ڕۆژنامهگهرییهوه بهقورسی،پاشان بهرژهوهندییه پیشه سازی و بازرگانیهكان كاردهكهنهسهر ڕادیو تهله فزیوَنهكان ئهوهش دروسته كهلهگهڵ پێشكهوتنی لێكوَڵینهوه تنایبهتهكان بهزانستی دهروون و بانگهشهو ڕاگهیاندن توانای ئهو كهمینهیهی كهدهتوانێت به بهخشندهییهوه پاره ببهخشێت زیاتر بكات بوودهستگرتن بهسهر ئامرازهكانی ڕاگهیاندندا بووگونجاندنی عهقڵی خهڵكانی تریش، ههروهك یكاربووئهوهش بكات یكهئهوشتهی لهئهنجامی بهكارهێنان و توانای بیركردنهوهی كهسهكهوه بهدهست دێت مافی خوَیهتی و مهبهستی سهرهكی دیموكراسیش ههرئهوهیه،ئهم كێشهیهش لهههموو كێشهكانی تر مهترسیدارتره چونكیلهپاشماوه بهجێماوهكانی ڕابردوونیه بهڵكو تهنیا هێزێكی(بلوَتوَكرای، زاڵبوونی سهرمایه، یهكی تازهو تازهش سهریههڵداوه) پاشان (لاسكی)گرنگیدانهكهی لهسهر ڕ وَژنامهگهری و ڕۆڵی لهشێ,اندنی ڕای گشتیدا چڕ دهكاتهوهو دهڵێت(بێگومان كوَكردنهوهی ههواڵهكان و بلاَو كردنهوهیان كارێكه ڕهچاوی مهبهستهبابهتیهكهی ڕووداوهكهیدا تێیدا ڕهچاو ناكرێت كاتێك بابهتی ههواڵهكان دهتنن كار لهسیاسهت بكهن بهخێرای دهبنه بانگهشه ههروهك ناوهڕووكی ههواڵهكان لهكوَمهڵگهیهكی جودادا بهلای سودی ئهوكهسانهدا دهكێشێتهوه كهجڵهوهكانی دهسهلاَتی ئابووریان بهدهستهوهیه زوَربهی كاتهكان له ههڵگوَزینی زانیاریهكانیدا پشت بهڕۆژنامهكان دهبهستن ئهم ڕۆژنامانهش بوومانهوهی خوَیان پشت بهڕیكلام دهبهستن كهدهتوانن بهدهستی بێنن ههروهكو دهركردنی ڕۆژنامهكان بهشێوهكی گشتی تێچونی زوَره بهشێوهیهك ناتوانرێت دابنرێـ یمهگهر لهلایهن كهسێكی دهوڵمهندهوهنهبێت بهتێڕوانین لهوهی كهپشت بهڕیكلام بۆكراوهكه دهبهستێت ههندێجار وهكوشتێكی حهتمی دهبێت ئهو ههوالاَنه بلاَو بكاتهوهكهئهو كهسانه ڕازی بكات بهوهش ئهنجامهكه لایهنگرییهكی ڕاشكاویی تێدایه لهگواستنهوهی ههواڵ بووڕووداوهڕاستهكان كهلهوانهیه ههندێ جار چینه دهوڵهمهندهكان ڕاڕا یاشهرمهزاربكات )
5ـ لاوازی لهبهدهنگهوههاتنی هاولاَتیاندا بووكردهی ههڵبژاردنهكه،دیموكراسیهت بانگهشهی ئهوهدهكات كهحوكمی گهله نوێنهران و ئهندامانی حكومهت تهنیا بهپێی ویستی گهل ههڵدهبژێر درێن بهپێی ئهوهش نوێنهران نمایندهی گهلن ونوێ،هرێكی ڕاستهقینهی ئهوانن بهلاَم ئهم بانگهشهیه چهندین دژ و ناڕازی ههیه لهبهرامبهریدا
أ ـ ئهو دهوڵهتانهی كهمافی دهنگدان لهچهند دهستهیهكی دیاری كراودا لهبهر هوَكارگهلی ڕهگهز پهرستی یاڕهگهزی تائیفی كورت دهكهنهوه ناگونجێ بدرێنه پاڵ دیموكراسیهت بهپێی ڕای (ستورات) نمونهی ئهوهش بهسویسرا دێنینهوه كهمافی دهنگدانی بهئافرهت نهداوه یائهو دهوڵهتانهی كهسورپێت یو گروپه ئاینییهكان بهبێ جوداوازی مافی ئهوهیان نیه وهكو ئهمریكاو ئێرلهندا
ب ـ سهبارهت بهو دهوڵهتانهیش كهئهو جوَره بهربهستانه دادهنێن بهڵكو بهههموو ئامرازهكانی ڕاگهیاندنهوه خهڵ:ی هان دهدهن بووبهشداری كردن و دهنگدانیان بهزوَری تێبینی ئهوهدهكرێت كهڕێژهیهكی بهرچاو كهكهمنین پشتیان كردووته بهشداری كردن له كردهی ههڵبژاردنهكان بهوهش ئهنجامهكان واته بردنهوه لهههڵبژاردنهكاندا دهبێته سهركهوتنی ئهو تاكهی یا حیزبهی كهزوَرینهی دهنگی بهشداربووانی لهدهنگدانهكهدا بهدهست هێناوه نهك زوَرینهی دهنگی گهل جائهگهر ئهوانهی كه بهشداری ههڵبژاردنیا ن نهكردووه بخهینه سهر ئهوانهی كه بهشداربوون و ئوَپوَزسیوَن بوون ئهوا دهبنین كهئهو زوَرینهیهی له ههڵبژاردنهكاندا براوهبوون تهنا كهمینهیهكن لهكوًَی گشتی گهل،ههربۆیه بههیچ شێ,هیهك ئهوه ڕاست نیه كهحكومهت نوێ،هرێكی ڕاست و تهواوی گهله ئهم كهمو كوڕییهش دهوڵهته دیموكراسیهكان خوَیان دانی پێدا دهنێن و هیچیان ناتوانن نكۆڵیی لێبكهن بهڵكو دهوڵهتان لهنێوانخوَیاندا شانازی بهوهوه دهكهن كهڕێژهی بهشداربووان زوَرتر بووهو ژمارهیهكی پێوانهیان لهبهشداربووان وهدی هێناوه
6ـ له ناو بردنی جوداوازییه تاكیهكان، سهرباری ئهوهی كهدیموكراسی لهجهوههریدا سیستهمێكی تاك گهراییهو بوونی وهكو بهر چهكدارێك بوولهدژی بهفیڕوودانی مافهكانی تاك لهژێرسێبهری پڕۆژهی دهرهبهگایهتیدا بێگومان تاكی بالاَ له دیموكراسیدا مافهكانی سهبارهت بهبهشداربووانی لهداڕشتنی ئهو بڕیارانهدا كهحكومهت دهریان دهكات مهسهلهیهكه بڕاوهتهوه ئهم كهموكوڕیهتێڕوانینی ههندێك لهڕهخنهگرانی بهلای خوَیدا ڕاكێشاوه لهوانهش (ئهلێكس كاریل) كهسهری سوڕدهمێنێت چوَن مرۆایهتی پشتی لهژێر ڕكێفی سیستمێكدا چهماندووتهوهكهجوداوازییه تاكیهكان لهبهین دهبات و هیچ شتێك بووخهڵكه بهتواناو زیرهكهكه ناهێڵێتهوه كهكاریگهریان لهسهر ڕووداوهكان ههبێت تهنیا ئهوهنهبێت كهوهكو خهڵكه سادهكه بۆیان ههیه بۆیه دهڵێت(لێرهدا ههڵهیهكی تر ههیه كهشڵهژاوی ڕایهكانی نێو دیموكراسیهت بههێزتر دهكات كهپهیوهندی بهمرۆ تاكهكانهوه ههیه ئهویش یهكسانی دیموكراسیه ئهم مهزهبه لهژێر پیاكێشانهكانی ئهزمونی گهلاندا ههرهس دههێنێت لێرهیشهوه پێویست ناكات دهست بهو فڕانهیهوه بگرێت بهلاَم سهركهوتنی دیموكراسیهت تهمهنهكهی بهجوَرێك درێژكردهوه كهبووهته مایهی سهر سوڕمان چوَن مرۆایهتی توانی ئهم مهزهبه لهم ماوه دوورو درێژهدا وهربگرێت ؟ بێگومان مهزهبی دیموكراسی ئهو بهختهی بهرناكهوێت كهجهستهو ههستهكانمان پێك بێنێت چونكی تهنیا بووجێبهجێكردنی بهسهر مادهیهكی پتهودا دهشێت كهئهویش تاكه ڕاسته خهڵكی یهكسانن بهلاَم تاكهكان یهكسان نین تاكومافهكانیشیان یهكسان بن ئهمه گومانێكه لهگومانهكان لێرهیشهوه پێویبسته پیاوێكی عهقڵ لاواز لهگهڵ پاوێكی عهبقهریدا لهبهرامبهر یاسادا یهكسان نهبن ئهوه تێكچونی ڕایهكانه كهئهو (گێلانه)ههمان هێزی ههڵبژاردنیا ن پێبدرێت كهدهدرێت بهو تاكانهی گهشهكردنیا ن تهواوه بهههمان شێوهش ههردووڕهگهزهكه یهكسان نین بۆیه پشتگوێخستنی نهبوونی یهكسانی كارێكی زوَر مهترسیداره بێگومان دیموكراسی بهشداربوو له داڕووخانی شارستانیهتیدا بهوهی كه بهرههڵستی گهشهی كهسی بالادهكات مادهم ئهوهش مهحاڵ بێت كهچینهكانی خوارهوه بهرز بكهیتهوه بۆیه تاكهئامراز بووهدیهێنانی یهكسانی دیموكراسی لهنێوان خهڵكیدا نزمكردنهوهی ههمووانه بووئاستی خوارهوه ههربهم شێوهیهش كهسایهتی خوَری ئاوابوو)
7ـ بهریهك كهوتنی بهر ژهوهندی خودی لهگهڵ تاكو كوَمهڵدا ئهم كهمو كوڕییه تیشك دهخاته سهر ئهو پێوهرهی كهحهقیقهتی سهر سشیستمێكی زهوینی مروَیی دهردهخات، دیموكراسی بانگهشهی ئهوهدهكات كه بهڕهخساندنی ههل بووبهدهست هێنانی بهشێ,هیهكی یاسایی نمونهیترین سیستمه بووهدیهێنانی بهرژهوهندییه تاكهكهس و كوَمهڵهكیهكان بهلاَم كێشهكهلهبهرهوڕووبوونهوهی بهرژهوهندی تاك لهخودی خوَیدا خوَی حهشارداوه بهههمان شێوه كوَمهڵیش بهرهوڕووبوونهوهكه لهوهدایهكهلهنێوان ئهو بڕیارهو یهكێكیتردا نازانێت كامیان ههڵبژێرێت لهو كاتهدا ناتوانێت هاوسهنگی بكات لهنێوان داوا تایبهتیهكانیدا ههروهك ناشتوانێت لهوه دڵنیابێت كهئهنجامی بڕیارهكه داواكانی بهدیدههێنێت یان نا؟ بامهسهلهی لابردنی كرێ وهكو نمونهیهك وهربگرین، سهندیكاكانی كرێكاران بهردهوام داوای لابردنی كرێ و باج دهكهن بووئهوهی دهنگیان بهدهست بهێنن لهو كاتهدا كهئهو داوایه دهكات بهدڵنیای دهزانێت كهلابردنیا ن بهرژهوهندیهك بووكرێكاران وهدی دههێنێت لهلایهكهوه بهلاَم لهلایهكهی یترهوه هاوڕێ نییه لهگهڵ بهرز بوونهوهی نرخدا بۆیه لهم لایهنهوه بهر ژهوهندیهكه دهفهوتێنێت (بیكهر)لهمیانهی ڕخنهكهیدا لهشێوازی نوێنهرایهتی دهڵێت:(بێگومان خهڵكی ههموویان چهندین بهرژهوهندی جوَراوجوَریان ههیه بهشی,َهیهك كهناگونجێت لایهنێكیان گهشهبكات و دهربكرێت مهگهر بهدانانی بهرلانامه ڕێژییهك كهئهو مهبهسته وهدی دێنێت وهلێ ئهم تهشریعه لهسهر حیسابی ئهوانی تردادهنرێت بۆ نموونه كشتیارهكان و كرێكاران ههرخوَیان لهیهك كاتدا بهرههمهێن و بهكاربهریشن ئهوا وهكو ئهوهی بهرههم هێنن چاویان بڕیوهته نرخێكی بهرزتر لهوهی كهشتهكانیان پێدهفروَشن بهلاَم وهكو بهكاربهرێك حهزیان لهنرخی كهمتره لهو شتانهی كهپێداویستیهكانیان لێ دهكڕن) ئهو كهموكوڕیانهی كهله دیموكراسی گیراون ئهوانهی پێشوبوون كهدوونوسهری فهرنسی ههوڵیان داوه لهم خالاَنهی خوارهوهدا دایانبڕێژنهوه
1ـ ئهو ململانێ بهردهوامهی كهلهنێوان حیزبه جوداوازهكاندا سهرههڵدهدات
2ـ ئهو حكومهتانهی كهناوهندی مانهوهیان لهحوكمدا بهدرێژای نیو سهده لهههشت مانگ زیاتر تێنهپهڕیوه
3ـ كێبهركێ بێماناكانی نێوان هاولاَتیان
4ـ نهبوونی بوونی سیاسهتێكی گونجاو هاورَهگهز بۆماوهیهكی دوورودرێژ
5ـ ئهو خاوییه زوَرهی كهله ئاستی پێشكهوتنی ژینی جهماوهرداههیه سیاسهتی نیشتهجێكردن و نهبوونی توانستی پهروهردهی مهدهنی و ئابووریی و كوَمهلاَیهتی
ههرتێبینیكردنی ئهو لایهنه خراپانهش بوو كهوای لهنوسهری ئینگلیزی (أ.د.لیندس) كرد بڵێت:(بێگومان بهردهوام كهلێنێكی ترسناك ههیه لهنێوان ئهو بیردۆزانهی كهله دیموكراسیهوه هاتونهته دهر كهله كتێبهكانی بیردۆزه سیاسیهكانیشدا هیچمان لهبارهیهوه نهخوێندووتهوه لهنێوان ڕ,وداو سیاسیه كردهییهكاندا ).