نوسینەوەی: نیسان حەسەن
بەشی پێنجەم:
لەدوای مردنی مامی ئهوكات صەلاحەدینی ئەیوبی تهمهنی ٣٢ساڵ ئهبێت ،عاضد خهلیفهی فاطمی دهڵێت من دهرهقهتی كهس نهیهم دهرهقهتی ئهم صەلاحەدینی ئەیوبی یه دێم ! وا پەی دەبرد بە هۆکاری ئەوە لاوە دەتوانێت دوای خۆی دەست بەسەر صەلاحەدیندا بگرێت و خۆی بە تەنها فەرمانڕەوایی بکات.
داوا ئهكات لهخهڵكی بههۆی ئهوهی ئەسەدەدین شێرکۆئهوهنده كهسێكی چاك بوووه ئهمیش ئهوهنده كهسێكی زیرهكه برزای ئەوە بهجێگری مامی دایبنین.. واتا ببێت بهوهزیری دهوڵهتی فاطمی، ئهوه بوو ئەسەدەدین شێرکۆ كۆتای به ژیانی هات ویوسف صلاح الدین بوو بهجێگری شێركۆی مامی لهگهڵ ئهوهی تهمهنی كهم بوو،بهلاَم كهسێكی بههێزو به تواناو خاوهن كهسایهتیەکی بەهێز بوو، مێژوونوسان ئهڵێن صەلاحەدینی ئەیوبی كاتێك بووه به وهزیرتهمهنی ٣٢ ساڵ بوو،بهلاَم وهزیرێك بوو ڕاهێنرابوو لهسهر جیهاد وهكهسێكی ئازاو لهخواترس بوو وهقورئانی ههموو لهبهربوو ،وهزانستی شهرعی وبنهماكانی جیهادی ئهزانی بۆیه توشی ئهوه نهئهبوو كه بۆسهروهت وسامانی دنیای ههوڵ بدات ، هیچ شتێكی تێكهڵ بهئایینهكهی نهئهكرد..بهجۆرێك نهبوو دهست لهگهڵ فاطمی یهكاندا تێكهڵ بكات،بهڵكو تهنها بهدوای ئهوه وه بووکە ئههلی سوننهتو جهماعەت سەربخات و دوای هۆكاری تر نەكهوت.. بەناوی ئیسلامهتی خهڵكی میسریش ههمووڕازی بوون كه صەلاحەدینی ئەیوبی ببێته جێگری شیركۆی مامی.
صەلاحەدینی ئەیوبی ڕۆژ بهڕۆژ لهناوخهڵكی دا خۆشهویست ئهبوولهدوای ئهوهی كه فرهنجه ویستی له (دمیاط) دابهزێ كهشارێكی میسره صەلاحەدینی ئەیوبی بهخۆی وسوپاكهیهوه ڕۆشت و ڕووبهڕوویان وهستایهوه، سهركهوتنێكی وای بهدهست هێنا كهترسی خستبووه دڵی فرنجهوه واتا فرهنسییهكانهوه، دوای ئهوه بۆئهوهی ماندووی بكهن وناوی بهرز نهبێتهوه كهئهمهش دهسیسهی (عاضد) بووكهخهلیفهی فاطمی یه ،لهغهززهوه صهلیبییهكان سوپایان ئامادهكرد.. بهڵام ئە زوو فریایانکەوت و توانی غهززهش ڕزگار بكات،دواتر له "عهقهبهوه" سوپای تریان بۆ خاچدروشمان رەوانەکرد بۆیان توانی بهسهر ئهوانیشدا سهربكهوێ لهدهریای سورهوه توانی جێگاكان به یهك جاری پاك بكاتهوه وڕێگای حاجی یه موسڵمانهكانیش بكاتەوە هیچ شتێك نهیهتهڕێگهیان ،بهمهش ئهوهندهی تر خۆشهویست بوو لهدڵی خهڵكی دا لهم سێ شهڕه - شهڕی (دمیاط-غهززه-عهقهبه)صهلیبییهكان كهناوی صەلاحەدینی ئەیوبی یان دەبیست ئهترسان، چونكه ئهوهنده كهسێكی ئازابوو - ئهوهنده لهپێناوی ئاینی خوای گهوره ههوڵیئهدا ئاواتی بوو كهبهماوهی ١٠٠ساڵ بوو دهسهڵاتی ئیسلام له بیتول مقدیسدا نهمابوو ئارەزووی ئهوهبوو كهئهو شوێنه ڕزگار بكات كهشوێنی(الاسراو معراج)ی پێغهمبهری خوایه(صلی الله علیه وسلم).
ههرله ههولێرو كهركوك وناوچهكانی تری كوردستان تاكو دیاربكر له موصڵهوه ههتاوهكو ئهگاته شام ومیسر بهدهستی صەلاحەدینی ئەیوبی یهوه بوو تاكو مهلیك شای برایشی ئهنێرێت بۆناوچهكانی یهمهن كهبهدهستی كوردهوه بووه ،صەلاحەدینی ئەیوبی دوای سهركهوتنی لهوشهڕانهدا ئهوهندهی تر خۆشهویست بوو،هیچ كهسێك نهبوو لهوسهردهمهدا لهشام ومیسر وعێراق وڕۆم فاس و عهجهم وفهرهنساو ئیسپانیا و ئیتالیا سیسیلیا، ناوی صەلاحەدینی ئەیوبی نهزانن ،صەلاحەدینی ئەیوبی سهركهوتنێكی وای بهدهست هێنا كههیچ كهس ڕووبهڕووی نهبێتهوه.
لهناوخۆ و دهرهوهدا چهند پلانێك داڕێژا بۆ لهناوبردنی صەلاحەدینی ئەیوبی
یەکەم _ پلانی ناوخۆیی
پلانی یهكهم: "موئتمینی خهلیفهی نهجاح" بوو،موئتمینی خهلافهی نهجاح ساڵی ٥٦٤کۆچی ١١٦٩ز كهناسرابوو بهخیلافهی نهجاح لهكۆشكی خهلیفه عاضد ئهو مایهوه كهسێكی فاطمی شیعی بووههموو ههوڵێكی بۆ ئهوه بوو صەلاحەدینی ئەیوبی لهناوبهرێ و خۆی بچێته جێگاكهی ببێتە وەزیر، نامهیهكی نوسی بۆ فرهنجه پێ ی وتن ئهگهر بێت وبێنه ناوچهكانی فەلەسطینه وه وصەلاحەدینی بهسوپاكهیهوه بێته دهرهوه، ئهو كات منیش لێره ڕێکەوتنم مۆر کردوە لهگهڵ زۆربهی زۆری شیعهكان وفاطمی یهكاندا كه صەلاحەدینی ئەیوبی بكهینه دهرهوه و ئهتوانین لهناوی بهرین هەموو بەیەکەوە!.
موئتمینی خیلافه.. پلانێكی دانا بهرامبهر به صەلاحەدینی ئەیوبی فهرهنجهكانیش به قسهیان كرد، چونكه پێشتر ئهمانه ههموویان پێكهوه بوون كاریان زۆر ئاسان بوو بهیهكهوه،هیچ كێشهیهكیان نهبوو لهوهی بهرامبهر یهكتری نهوهستنهوه ئهیانویست صەلاحەدینی ئەیوبی بهو شێوهیه دهربكهنه دهرهوه موئتمینی ناپاك ئهو ڕۆژه كهویستی ئهو كاره بكات نامهیهكی تر ئهنوسێتهوه بۆئهوهی كات وشوێنهكه دیاری بكهن ...لهناوخۆدا لهگهڵ سودانی یهكاندا دهستی تێكهڵ بوو سودانییهكانیش نزیكه ٥٠ ههزاركهسێك ئهبوو لهدهوری موئتمینی ناپاك كۆبونهوه ،بهلاَم خوای كهوره صەلاحە دین ئهپارێزێ یهكێك لهو كهسانهی كهله ناو سوپای موئتمینی خیلافه ههواڵهكه ئههێنی بۆ صەلاحەدینی ئەیوبی ئهویش بێ دهنگ ئهبێت و هیچ شتێك ناڵێت بێ ئهوهی ئهو نامهیهی كهئهینێرێ بۆ فرهنجهكان صلاحە دینی ئهیوبیش خۆی ئهزانێ كهوتووهته نێوان دووئاگرهوه ئهم حاڵهته ئاشكرا ناكات تائەوکاتەی ڕۆژی خۆی كهڕۆژی خۆی هات صەلاحەدینی ئەیوبی زۆر بههێواشی وهێمنی ئهیكوژێت وهههروهها ٥٠ ههزار كهسهكهش كهلهگهڵ یایهتی شهڕێكی زۆر گهوره ڕوو ئهدات، بهلاَم بهتهوهواوهتی سودانی یهكانیش ئهكاته دهرهوه و صەلاحەدینی ئەیوبی سهركهوتن بهدهست ئههێنێ وهههموو دهسەڵاتدارهكانی فاطمی ناتوانێ بهرامبهر صەلاحەدینی ئەیوبی قسه بكات دهسهلاَتدارهكانی فاطمی بێ دهنگ ئهبن .
پلانی دووەمی ناخۆیی:
پلانی دووهم: پلانێكی تر ڕوو ئهیات ئهویش پلانی(عهماری یهمهنی) ،عهماری یهمهنی خۆشی مێژوونوس بوو ، خهڵكێكی زۆری كۆكردهوه لهلایهنگرانی عاضد له میسر بانگهشهی دهكرد بۆ ئهوهی یهكێك له كوڕهكانی عاضد دهسهلاَت بگرێته دهست بهمهستی هێنانهوهی دهسهلاَتی فاطمی ئهوه بووههڵسا بهشۆڕشێك دژی صەلاحەدینی ئەیوبی ئهمیش داوائهكات لهفرهنجهكان كهوا یارمهتی بدهن شیعهكان ههمیشه بۆلێدانی ئههلی سوننهت و جهماعهت بهم شێوهیه شهڕیان كردووه .ئهوهنده كینهیان ههبووه بهرامبهر بهم دهوڵهته بچووكه كه هێشتا لهناو دهوڵهتی فاطمی یایه ئهیهوێ ورده ورده بهرز بێتهوه ههموویان كینه وبوغزیان ههبوو بهرامبهریان كاتێكیش لهناو خۆیاندا ئهمانه ئهبێت بهشهڕیان كهسێك بهناوی( زینە دین کوڕی نجه) ههواڵهكه ئههێنێ بۆ صەلاحەدینی ئەیوبی بۆ ئهوهی پاداشتی بكات ،عهمارهی یهمهنی وئهوانیش لهناو خۆیاندا ڕێك نهدهكهوتن صلاح الدینی ئهیوبیش ئهیدات بهسهر ههموویاندا لهساڵی ٥٦٩کۆچی ١١٧٣ز ههمووئهمانهش لهناو ئهبات ودهریان ئهكاته دهرهوه لهناو ولاَتی میسر .
کۆتاپلانی ناوخۆیی
پلانی سێیهم :كۆتا پلانی ناوخۆ ئهو پلانهبوو كه( كنز الدوله) ناوی (عهباسی كوڕی شاد) بووه وه خهڵكی (گود) بووه له ئەصوان خهڵكێكی زۆر كۆ ئهكاتهوه ..ئەصوان ئهكهوێته خوارووی میسرهوه له ٥٧٠ کۆچی ١١٧٤ز دا سودانی یهكان ههمووكۆئهكاتهوه مێژوونوس مقریزی لهكتێبی (سلوك معریف كنز الدوله الملوك) ئهڵێ له٥٧٠ کۆچی ١١٧٤ز دا كنز الدوله زۆرترین خهڵكی كۆكردهوه له عهرهب و سودانی لهكاتێكدا كه دهست ئهكهن به شهڕكردن وه صەلاحەدینی ئەیوبی سوپاكهی بهسهركردایهتی ملیك عادلی برای ئاماده ئهكات لهچهند جێگایهكدا ههرچهنده زۆرێك له ئهمیرهكانی صەلاحەدینی ئەیوبی لهجێگایهكدا پێ ی ئهوترێ (گود) زیادله ١٠ كهس یان ئهكوژرێ ههرچهنده دوای ئهوهسهركهوتنی زۆر بهدهست ئههێنێ صەلاحەدینی ئەیوبی بهرامبهر به كنز الدوله لهو جێگایهوه له ئەصوانهوه سوپا كۆئهكاتهوه دژی صەلاحەدینی ئەیوبی سهركهوتنی تهواوهتی بهدهس ئههێنێت بهسهر ئهوانیشدا وهكۆتایی بهدهسهلاَتی ئهوانیش ئههێنیت .وه لهدوای شكست هێنانی دوژمن لهنزیك ناوچهی گود كه ١١ ڕۆژی خایاند ملیك عادل له ٧ی صفری ئهو ساڵه گهیشتهوه میسر .
دووەم- پلانی دهرهكی
كۆتا پلان لهدهرهوه دهست پێ ئهكاتهوه ئهویش ههرپلانی دهسهڵاتی فرهنجهیه كهچاودێری صەلاحە دینی ئهیوبی ئهكهن كه بهوشێوهیه سهركهوتنی بهدهست هێناوه لهناو میسردا بهرامبهر به فرهنجهكانی تر ههم دیسانهوه ئهیانهوێ ڕووبهڕووی بوهستنهوه بۆ ئهمهش سوپایهكی زۆر كۆئهكاتهوه هێرش ئههێنێ بۆ دمیاط وهصەلاحەدینی ئەیوبی یش خۆی ئاماده ئهكات ،بهلاَم ئهم جاره له ئهندهلوس و سقلیه و ناوچهكانی ترهوه ههموویان ئهكهونه ڕێ له بیت المقدیسهوه كۆمهڵهی(قساوسیه و روهبان) ههموویان دژی صەلاحەدینی ئەیوبی بهماڵ وسهروهت و سامانێكی زۆرهوه له ساڵی ٥٦٤کۆچی ١١٦٩ز دا ئهزانێ ههموو ناوچهكانی لێگیراوه سوپایهك ئاماده ئهكات له نیلهوه بهچهك وزهخیرهی باشهوه،بهلاَم لهگهڵ ئهوهشدا داوا ئهكات له نورالدین محمود ئهویش سوپا لهدوای سوپا بۆ صەلاحەدینی ئەیوبی ئهنێرێ له چهك وسهروهت وسامان ههمووشتێكی سهربازگهیی، فرهنجهكانی فهرهنسی له شام وفلسطین ئهیانهوێ بێنه ناو خاكی میسرهوه له دمیاطه وه نورەدین محمود خێرا بۆیان ئهڕوات بۆ ئهوهی بهرامبهریان بوهستێتهوه وه شهڕێكی زۆر گهوره ڕووئهدات لهو ماوهیهدا بهتهواوهتی سهركهوتن بهدهست ئههێنێت بهسهریاندا توانای ئازایهتی یهكهی ئهگهڕێتهوه بۆ نورەدین محمود ،چونكه نورەدین محمودیش یهكسهر كاتێك بهرامبهر به صەلاحە دین كۆئهبنهوه خێرا سوپا ئاماده ئهكات وڕووبهڕووی ئهوان ئهبێتهوه ئهوهبوو لهكۆتایی دا سهرئهكهوێت بهسهر دمیاط دا وه ناوچهكانی غهززه دا ،نورەدین محمودیش سهرئهكهوێ بهسهریاندا بۆیه جاریكی تر بهسهر شۆڕی ئهگهرێنهوه،هیچ كهسێك یان ناتوانن بهرامبهر به صەلاحەدینی ئەیوبی بوهستنهوه .
لهدوای ٥ ساڵ هاتنی فرهنجهكان بۆ دمیاط جارێکی تر لە سقلیه واتا ئیتالیا لهوێوه هێرش ئههێننهوه بۆ ئهسكهندهرییه لهكۆتایی٥٦٩کۆچی ١١٧٤زدا بهلاَم ئهم جاره به ٥٠ ههزار سوپاوه هێن زیاد له ١٥٠٠ یان ٣٠٠٠كهشتی یهوه هێنایە ناوه وه بهلاَم ئهم جاره صەلاحەدینی ئەیوبی سهركهوتنێكی وایان بهدهست هێنا كه چهكی زۆر قورسیا پێ بووه له مهنجهنیق و ههمووشێوهكانیان پێ بووه صەلاحە دین خۆی بۆئاماده ئهكات و بهباشترین شێوه بیابانهكانیان لێ ئهگرن و یهكهم جار كه دائهبهزن ٧ كهس له موسڵمانهكان ئهكوژن كهلهمێژوودا واباسكراوه، بهلاَم دوای ئهو ماوهیه صەلاحەدینی ئەیوبی خۆیان كۆئهكهنهوه سهربازگهی ئهسكهندهرییی بهتهواوی ئهگرێت و توانی لهماوهیهكی زۆر كهمدا دهنگوباسی سهركهوتنی بگاته ههمووجیهان هیچ كهس نهی ئهتوانی ڕووبهڕووی ببێتهوه .
سهر لهنوێ لهناوچهكانی مغریبی عهرهبه كهسێكی دەوڵەتی موحدین بهناوی(منصوری موحدین) بهرامبهر به سوپای فرنجه بویهوه لهناوچهكانی ناڤار و ناوچهكانی تردا بهتهواوهتی ورده ورده شان وشهوكهتی صهلیبی بهتهواوی كۆتایی پێ هێت ، صەلاحەدینی ئەیوبی ئەوەندهی تر خۆشهویست ئهبێت وه دهوڵهمهند ئهبێت لهڕوو چهك وکەرەستەی سەربازی و كهشتی جهنگی توانیویهتی سهربكهوێ بهسهر ئهو ههمووسوپایەدا،وهسهركهوتنێكی وهها گهوره كه فرنجه له ژیانی دا ئهمهی له بیرنهچوویهوه بهرامبەر بهوكارهی كهردوویهتیئیتر تا سەردەمی ڕوخاندنی خیلافەتی عوسمانی نەیتوانی سەلیبیەکان بگەرێنەوە ئەو ناوچەیە .
لهناوچوونی دهوڵهتی فاطمی شیعی
دوای ئهوهی صەلاحەدینی ئەیوبی سهركهوتنی گهورهی بهدهست هێنا لهشهڕهكانی سهركهوت بهسهر ههمووئهو پلانانهی كهداڕێژران بۆلهناوبردنی ،ههروههاتوانی شان وشهوكهتی تا ڕادەیەکیش دەسەڵاتی صهلیبی بهرهو كۆتایی بهرێت، لەدوای ئەم کارانە ئهوهندهی تر ناوبانگی دهر كردووه..
لهم سەروبەندەدا شتێك ڕووئهدات ئهویش ئهوه بوو كه خهلیفهی فاطمی نهخۆش ئهكهوێ ،ههرچهنده پێشتریش نورەدین محمود ههواڵی زۆر ئهنێرێ بۆ صەلاحەدینی ئەیوبی بۆئهوهی ههر چۆنێك بێت بهتهواوی كۆتایی بهدهوڵهتی فاطمی شیعی بهێنێت وتێكی بشكێنێت و هیچ كهسێك بهناوی خالیفەعاضد هوه وتاری ههینی نهدات بهڵكو بهناوی (موستضیء)یهوه وتار بدات خەلیفەی موسڵمانان ،گرنگه ئهگهر بێت لهباتی ئهوهی وتار ههینی بهناوی خهلیفهی عهباسی یهوه بكرێ لهباتی لهخهلیفهی فاطمی ئهمه بۆ خۆی سهركهوتنێكی گهورهیه بۆ دهوڵهتی ئههلی سوننهت و جهماعهت، بۆیه نورەدین محمود زۆر ههوڵئهدات ئهم كاره بكات لهگهڵ صەلاحەدینی ئەیوبی بهدوای ههلێكدا ئهگهڕا.. چونكه نهیدهویست شتهكان لهدهستی بچێت ،ئهزانێت خهلیفهی فاطمی عاضد نهخۆش كهوتووه وه نورەدین محمودیش بهرگری زۆری لێ ئهكات بۆ ئهوهی ههرچۆنێك بێت بیگۆڕێت بۆئهوهی هیچ نهبێت ورده ورده دهسهلاَتی شیعه بهرهو كهم بوونهوه بڕوات، دواتریش خۆی ههڵئهسێت و وتارێك ئهیات لهمزگهوتدا ،لهپاشاندا صەلاحەدینی ئەیوبی فهرمان ئهكات بهههموومزگهوتهكان كه لهئێستاوه ناوی خهلیفهی فاطمی نەماو بیگۆڕن بۆ خهلیفهی عهباسی .
وهلهساڵی ٥٦٧کۆچی كهئهكاته ١١٧١ز بۆیهكهم جار بهتهواوهتی شكستی هێنا بهدهوڵهتی فاطمی شیعی و دهوڵهتی عوبهیدی کۆتایی هات،بۆیهكهم جار وتاری ئههلی سوننەتو جهماعهت بهسهركردایهتی صەلاحەدینی ئەیوبی له میسردا دەستی پێکردوە كهسێكی ئهژدهری وهك صەلاحەدینی ئەیوبی لهمصردا ئههلی سوننهوجهماعهت بهرز بویهوه ئەو شوێنیە کە دروستکراوبوو بۆپ لە ناوبردنی ئەهلی سونەت بەناوی ئەزهەر صەلاحيدین توانی بیکاتە زنکۆ قوتبخانەی موسڵمانان و ئەهلی سوننەت. لهههمووی گرنگتر دوو قوتابخانهی دروستكرد بۆبلاَوبوونهوهی بیروباوەڕی ئههلی سوننهو جهماعه و خۆشهویست بوونی ئاینەکە و لەناوبردنی کۆمەڵی شیعەی فاطمی لەوناوچەیەدا بەتەواوەتی . نورەدین محمود خۆشحاڵ ئهبێت بهمردنی خهلیفه عاضد بێ ئهوهی هیچ كهسێك قسهبكات ههموویان خۆشهویستی یان ههبوو بۆ ئههلی سوننهت و جهماعهت ،چونكه بهڕهسهن خهڵكی مصر ئههلی سوننه تن شیعهكان بهزۆر داگیریان كردبوو بۆیه ههرههموویان بهتهواوی بێ دهنگ ئهبن وه بهمردنی خهلیفه عاضد كۆتایی به خهلافهتی فاطمی وعوبهیدی هات كه خهلافهتێكی خراپ بوو ،وهكهسانێكی وهك (حاكم بئەمری لله )تیدا بوو كهداوای خوایهتی ئهكرد ودەستدرێژیکردە سەر خوشكهكهی خۆی كردو لهگهڵیدا ڕای ئهبوارد بهناوی(ستل الملوك)كهئهیوت من خوام و خوا حلول بووه لهناو لاشهی مندا .ئهم دهسهلاَته دهسهلاَتێكی زۆر خراپ و پیس بوو وهك پێشتر ئاماژهمان پێ دا كه مستهعرییهكان ونزارییهكان چ كارهساتێك یان دروست كرد بهرامبهر موسڵمانان بهگشتی لهناو جیهانی ئیسلامی دا.
وهبهمردنی خهلیفه عاضد ..صەلاحەدینی ئەیوبی بووبه سهركردهو گهوره پیاوی میسر وهبهتهواوهتی خۆری شیعی دهوڵهتی عوبهیدی ئاوابوو .