الغرباء
ـــــــــــ

الحمد لله‌ رب العالمین والصلاة والسلام علی رسوله‌ الأمین محمد قائد الغر المحجلین ، اصطفه‌ ربه‌ لنصرة دینه‌ وجاهد في الله‌ حق جیهاده‌ حتی اتاه‌ الیقین ، وأ شار الی الغرباء وهم فرقة باقین الی قیام الساعة ضاهیرین لایظرهم من خذ لهم ولا من عاداهم الی قیام الساعة ، وهم علی ذلك .
به‌ڵێ هاوه‌ڵه‌کانی پێغه‌مبه‌ صلی الله‌ علیه‌ وسلم ، دینی خوایان به‌باشترین شێوه‌ گردوه‌ به‌رپایان کروه‌ له‌ژیانی خۆیاندا ، که‌په‌روه‌ورده‌ی قوتابخانه‌ی پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم بوونه‌ ، پاش ئه‌وانیش [ التابعین ] نه‌وه‌ی پاش ئه‌وان شوێنکه‌وتوانیان به‌ چاکه‌ ، هه‌روه‌کو پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم باسیانی کردوه‌ له‌چه‌ندین فه‌رموده‌دا ، له‌م فه‌رموده‌یه‌شدا که‌فه‌رمویه‌تی { أوصيكم بتقوى الله والسمع والطاعة وإن كان عبدا حبشيا ، فإنه من يعش منكم فسيرى اختلافا كثيرا ، فعليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين المهديين ، عضوا عليها بالنواجذ وإياكم ومحدثات الأمور ، فإن كل بدعة ضلالة }  الترمذي ،حسن صحیح ، وابن ماجة .
واتا : وه‌سیه‌تم بۆتان ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌خوابترسن گوێڕایه‌ڵ ‌بن وفه‌رمانه‌کانی به‌جێبهێنن ئه‌گه‌رچی که‌سێکی به‌نده‌ی حه‌به‌شیش بێت ، هه‌رکه‌سێك له‌ئێوه‌ ته‌مه‌ن بکات خیلاف ودووبه‌ره‌کی زۆر ده‌بینن ، ئه‌وکاته‌ له‌سه‌رتانه‌ که‌ شوێنکه‌وتوی سوننه‌ته‌کانی من بن و سوننه‌تی خه‌لیفه‌کانم ئه‌وانه‌ی که‌ ڕێگای ڕاستیان بۆ ڕوونکراوه‌ته‌وه‌ و هیدایه‌ت دراون له‌لای خوای گه‌وره‌وه‌، بیگرن به‌ ددان و نینۆکه‌کانتان مه‌هێڵن له‌ده‌ستان ده‌ربچێت ، ئاگاداربن نه‌که‌ن‌ تازه‌گه‌ری له‌ دیندا ‌دروست بکه‌ن و تێکه‌ڵی دینی بکه‌ن ،هه‌موو تازه‌گه‌ریه‌ك[عیبادات] له‌دیندا بدعه‌و دروستکراوه‌ ، هه‌موو بدعه‌ ودروستکراوێکیش له‌په‌رستندا بۆ ئاگره‌ .   
خوای گه‌وره‌ به‌وان جاهیلیه‌تی یه‌که‌می نه‌هێشت و ده‌سه‌ڵاتیان گرده‌ده‌ست به‌سه‌ر زه‌ویدا که‌ پڕیان کرد له‌ دادوه‌ری ونوری خوای ، پاش ئه‌وه‌ی که‌ پڕبوو له‌ گومڕای وزوڵم و تاوان و تاریکی ژیانی گردبۆوه‌ ، بۆ یه‌ شایسته‌ی ئه‌وه‌بون که‌ خوای گه‌وره‌ مه‌دحیانی کردوه‌ له‌قورئانی پیرۆزدا که‌ فه‌رمویه‌تی { وَالسَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأنْهَارُ } .  
ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌و یه‌که‌مین که‌س بونه‌ له‌ کۆچکه‌ره‌کان و پشتیوانان وئه‌وانه‌ششی که‌ شوێنکه‌وتوی ئه‌وانن له‌چاکه‌و به‌باشی ، خوای گه‌وره‌ لێیان ڕازی یه‌و ئه‌وانێش له‌خوا ڕازی ده‌بن له‌به‌هه‌شتدا وخوای گه‌وره‌ باخ وباخاتی بێ وێنه‌ی بۆیان ئاماده‌کردوه‌ له‌ به‌هه‌شتدا که‌ ڕووباری جۆره‌های له‌ژێردا ڕێده‌کات . والله‌ أعلم
هه‌روه‌کو که‌ سوننه‌تی ژیانه‌ و شه‌رع ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ پێداوه‌ که‌ سه‌رکه‌وتن و ده‌سه‌ڵات گردنه‌ده‌ست به‌ ناڕه‌حه‌تی و به‌ڵاو تاقیکردنه‌وه‌ ده‌بێ هه‌روا به‌ئاسانی نایاته‌ ده‌ست به‌دی ناهێنرێت ، وه‌کو پێغه‌مبه‌ صلی الله‌ علیه‌ وسلم فه‌رمویه‌تی (بدأ الاسلام غريبا وسيعود كما بدأ فطوبى للغرباء).  ئیسلام به‌غه‌ریبی  ده‌رکه‌وتوه‌و په‌یدابوه‌ غه‌ریبیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ هه‌روه‌کو ده‌ستی پێکردوه‌ [طوبی] که‌دارێکی زۆرگه‌وره‌و تایبه‌ته‌ له‌به‌هه‌شتدا بۆ ئه‌و غه‌ریبانه‌یه‌ که‌ ئیسلام به‌ غه‌ریبی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ .

جا تیشکێك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌وکۆمه‌ڵه‌ غه‌ریبه‌ی که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم باسیانی کردوه‌  له‌ چه‌ند ڕوویه‌که‌وه‌ .

له‌وانه‌یه‌ که‌ خه‌ڵکێك پرسیاربکات که‌ دیاریترین نیشانه‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ غه‌ریبه‌ چی یه‌ که‌ له‌م کۆمه‌ڵگا جاهیل و نه‌زانه‌دا بیان ناسینه‌وه‌ ؟
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه‌ صلی الله‌ علیه‌ وسلم { إِنَّ الْإِسْلَامَ بَدَأَ غَرِيبًا وَسَيَعُودُ غَرِيبًا كَمَا بَدَأَ فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ قِيلَ وَمَنْ الْغُرَبَاءُ قَالَ النُّزَّاعُ مِنْ الْقَبَائِل } . النزاع : کۆی نازع : واتا غه‌ریب .

طبراني له‌ معجمه‌که‌یدا هێناویه‌تی یه‌وه‌ { عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بن عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ r صلی الله‌ علیه‌ وسلم:"طُوبَى لِلْغُرَبَاءِ"، قُلْنَا: وَمَا الْغُرَبَاءُ؟ قَالَ:"قَوْمٌ صَالِحُونَ قَلِيلٌ فِي نَاسِ سَوْءٍ كَثِيرٍ، مَنْ يَعْصِيهِمْ أَكْثَرُ مِمَّنْ يُطِيعُهُمْ } .
پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم فه‌رموی طوبی بۆ غه‌ریبان ، ووتمان : غه‌ریبه‌کان کێن ؟ فه‌رموی خه‌لکانێکی چاکی که‌من له‌نێوان خه‌لکێکی خراپی زۆردا ، ئه‌وانه‌ی که‌ دژایه‌تیان ده‌که‌ن و سه‌رپێچیان ده‌که‌ن زۆر زۆرترن له‌وانه‌ی که‌ گوێڕایه‌ڵیان ده‌که‌ن .

وقال صلی الله‌ علیه‌ وسللم { بدأ الإسلام غريبا وسيعود غريبا كما بدأ، فطوبى للغرباء» ، قيل : وما الغرباء ؟ قال : « النزاع من القبائل » فإذا صار الأمر إلى هذا ، كان المؤمن فيهم كالمؤمن في وقت النبي صلی الله‌ علیه‌ وسلم ، { فإن النازع من القبيلة مهاجر مفارق أهله وماله ووطنه ، مؤمن بالله مصدق به وبرسوله ، والله عز وجل مدح المؤمنين بإيمانهم بالغيب ، فقال يؤمنون بالغيب } . هه‌روه‌کو له‌م فه‌رموده‌یه‌شدا هه‌مان شتی فه‌رموه‌ پاشان پرسیاریان کرد :غه‌ریبه‌کان چین و کێن ؟ فه‌رموی { کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکانێکن له‌ناو کۆمه‌ڵگادا } کاتێك که‌ کار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ ، ئیمانداری ئه‌کاته‌ وه‌کو ئیمانداری کاتی پێغه‌مبه‌ر وان چونکه‌ ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ که‌سانه‌ که‌ که‌من له‌ناو کۆمه‌ڵگادا ، کۆچکه‌رو ده‌ربه‌ده‌رن له‌ناو که‌س وکاری خۆیان وماڵ وسه‌روه‌تی و خاك و ووڵاتی ، ئیماندار ئه‌وه‌یه‌ که‌ باوه‌ڕیان به‌خوا هێنابێت و خواو ثێغه‌مبه‌ره‌که‌ی به‌ڕاست بگرن وبزانن ، خوای گه‌وره‌ش مه‌دحیان ده‌کات که‌ فه‌رمویه‌تی ئیماندار ئیمانی به‌ غه‌ییب هه‌بێت که‌فه‌رمویه‌تی {فقال: یؤمنون بالغیب } .

به‌شداریان له‌ غوربه‌تدا وده‌ستگردن به‌دینی خواوه‌و گردنی ڕێگای هیدایه‌تی پیاو چاکانی پێشینان [السلف] .

قال البغوي: قوله تعالى: { وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ } أي: عصابة،{ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } قال عطاء عن ابن عباس: يريد أمة محمدr، وهم المهاجرون والتابعون لهم بإحسان. وقال قتادة: بلغنا أن النبي rكان إذا قرأ هذه الآية قال: "هذه لكم وقد أعطي القوم بين أيديكم مثلها، ((ومن قوم موسى أمة يهدون بالحق وبه يعدلون)) وقال معاوية رضي الله عنه: سمعت رسول الله r يقول: "{ لا تزال من أمتي أمة قائمة بأمر الله، لا يضرهم من خذلهم ولا من خالفهم حتى يأتي أمر الله وهم على ذلك } .

ئیمامی به‌غه‌وی ئه‌ڵێت له‌سه‌ر ئه‌و فه‌رموده‌یه‌ی خوای گه‌وره‌ { وممن خلقنا أمة } واتا: کۆمه‌ڵێك { یهتدون بالحق وبه‌ یعدلون } عطاء له‌ ابن عباس ه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ : مه‌به‌ست له‌ ئومه‌تی محمد صلی الله‌علیه‌ وسلم ، ئه‌وانه‌ش کۆچ که‌ره‌کانه‌ وئه‌وانه‌ش که‌ شوێنکه‌وتویان ده‌بن به‌چاکه‌ ، قتادة ش ئه‌ڵێت پێمانگه‌یشتوه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم ئه‌گه‌ر ئه‌م ئایه‌ته‌ی بخوێندایه‌ته‌وه‌ ئه‌ی فه‌رموو: ئه‌مه‌ بۆ ئێوه‌یه‌ به‌ هاوه‌ڵه‌کانی ، بۆ ئومه‌ته‌که‌شم له‌پاش ئێوه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ بۆیان هه‌یه‌ و پێیان ده‌درێت ،{ ومن قوم موسى أمة يهدون بالحق وبه يعدلون } معاویة ڕه‌زاوڕه‌حمه‌تی خوای له‌سه‌ربێت ئه‌ڵێت : گوێم لێبو که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم ده‌یفه‌رموو : به‌رده‌وام له‌ئومه‌ته‌که‌مدا کۆمه‌ڵێك ده‌بن دامه‌زراوده‌بن له‌سه‌ر فه‌رمانی خوا به‌ فه‌رمانی خوا ، ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌یانه‌وێ شکستیان به‌سه‌ردا بهێنن هیچ زه‌ره‌رێکیان پێ ناگه‌یه‌نن ، ئه‌وانه‌شی که‌ دژیان ده‌بنه‌وه‌ ناتوانن زه‌ره‌ریان پێ بگه‌یه‌نن ، هه‌تاوه‌کو فه‌رمانی خوادێت و دونیا کۆتای پێدێت ، کۆمه‌ڵێك به‌وشێوه‌یه‌ ده‌بێت و به‌رده‌وام ده‌بن له‌سه‌ر دینی خوا به‌وشێوه‌یه‌ن }.

هه‌ره‌وه‌کو ابن الحج له‌کتابی الفتحده‌گێڕێته‌وه‌ له‌ { أحمد الدارمي والطبراني ،له‌فه‌رموده‌که‌ی ابي حمعة دائه‌ڵێ :{ قال ابوعبیدة : یارسول الله‌ أ أحد خیر منا ؟ اسلمنا معك وجاهدنا معك ، قال : قوم یؤمنون بي ولم یروني } اسناده‌ حسن وقد صححه‌ الحاکم .
واتا : ئه‌ی پێغه‌مبه‌ریت خوا که‌س هه‌یه‌ له‌ ئێمه‌ باشتر‌ ؟ فه‌رموی : خه‌ڵکانێك که‌ باوه‌ڕیان پێم هێناوه‌ و نه‌میان بینیوه‌  .
جا ئه‌وه‌ی کردۆته‌ به‌ڵگه‌ له‌م ووتو وێژه‌دا که‌ جیلی یه‌که‌م له‌ موسڵمانان که‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ باوه‌ڕیان پێ هێناوه‌ وغه‌ریب بونه‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا که‌ کۆمه‌ڵێکی زۆر که‌مبونه‌ له‌نێوان بێ باوه‌ڕانی هه‌موو دنیادا و ، ئه‌ویش هه‌روه‌کو وه‌سفی ئه‌وانی کردوه‌ وه‌سفی کۆمه‌ڵانێکیشی کردوه‌ که‌ له‌ کاتێکدا فیتنه‌و فه‌سادی زۆر بڵاوده‌بێته‌وه‌ ئیمانیان هه‌یه‌و ده‌ست ده‌گرن به‌ به‌رنامه‌ی خواوه‌ غه‌ریب دیارن له‌ناوخه‌ڵکیدا ، خوای گه‌وره‌ له‌وانه‌مان بژمێرێت .
هه‌روه‌کو فه‌رموده‌که‌ی که‌ ئیمامی مسلم گێڕاویه‌تی یه‌وه‌ پاڵپشت ئه‌مه‌م فه‌رموده‌یه‌ده‌کات که‌فه‌رمویه‌تی { بدأ الاسلام غريبا وسيعود كما بدأ فطوبى للغرباء } .
ئیسلام به‌غه‌ریبی ده‌ستی پێکردوه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و غه‌ریبیه‌ هه‌روه‌کو په‌یدابوو به‌غه‌ریبی ، یان غه‌ریب ده‌بێته‌وه‌ هه‌روه‌کو به‌ غه‌ریبی ده‌ستی پێکردوه‌ .

کۆمه‌ڵێکی سه‌رکه‌وتو به‌رزده‌بن ، نیشانه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ که‌ کوشتارده‌که‌ن و کۆتاییان پێ نایات :

پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم له‌زۆر فه‌رموده‌دا باسیانی کردوه‌و سه‌فه‌ته‌کانییانی باس کردوه‌ ، که‌فه‌رمویه‌تی { عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّ النَّبِيَّ rقَالَ لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ نَاوَأَهُمْ حَتَّى يُقَاتِلَ آخِرُهُمْ الْمَسِيحَ الدَّجَّالَ } . رواه‌ الإمام أحمد .
واتا : له‌عمرانی کوڕی حصینه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم فه‌رموی : به‌رده‌وام ده‌مێنن کۆمه‌ڵێك له‌ ئومه‌ته‌که‌مدا کوشتارده‌که‌ن له‌سه‌ر حه‌ق سه‌رکه‌وتوده‌بن به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ به‌رامبه‌ریان ده‌وه‌ستنه‌وه‌ دژایه‌تیان ده‌که‌ن هه‌تاوه‌کو ئه‌وکاته‌ی که‌ ئه‌خیر که‌سیان کوشتار به‌رامبه‌ر به‌ ده‌جال ده‌کات ، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ که‌ هه‌تاوه‌کو ده‌جال ده‌رده‌چێت ئه‌وه‌ش نیشانه‌ گه‌وره‌کانی ئاخر زه‌مانه‌ .
وروى مسلم:{ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ:قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ظَاهِرِينَ عَلَى الْحَقِّ لَا يَضُرُّهُمْ مَنْ خَذَلَهُمْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَذَلِكَ } .
واتا : کۆتای پێنایات و ته‌واونابن له‌ئومه‌ته‌که‌مدا دیارو ئاشکران و سه‌رخه‌ری حه‌قن ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌یانه‌وێ نه‌یان‌هێڵن وشکشتیان به‌سه‌ردا بهێنن هیچ زه‌ره‌رێکیان پێناگه‌یه‌نن تاوه‌کو فه‌رمانی خوادێت به‌ئاخرزه‌مان ئه‌وانه‌ هه‌ربه‌رده‌وامن له‌سه‌ر کاری خۆیان .
 هه‌روکو له‌فه‌رموده‌یه‌کی تردا هاتوه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت { عن جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ قال: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلی اللە علیەوسلم  يَقُولُ لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَالَ فَيَنْزِلُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ rفَيَقُولُ أَمِيرُهُمْ تَعَالَ صَلِّ لَنَا فَيَقُولُ لَا إِنَّ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ أُمَرَاءُ تَكْرِمَةَ اللَّهِ هَذِهِ الْأُمَّةَ } .
واتا : به‌رده‌وام له‌ئومه‌ته‌که‌مدا کۆمه‌ڵێك ده‌بن وکۆتاییان پێ نایه‌ت کوشتار ده‌که‌ن له‌سه‌ر حه‌ق سه‌رکه‌وتوو ده‌بن تاوه‌کو ڕۆژی ئاخر زه‌مان که‌ عیسای کوڕی مه‌ریه‌م دێته‌ خواره‌وه‌ ، ئه‌میرو فه‌رمانده‌که‌یان فه‌رمووی لێده‌کات ئه‌ڵێت پێش نوێژیمان بکه‌ ، عیسا علیه‌ السلام ئه‌فه‌رموێت ، نه‌خێر ئێوه‌ خۆتان به‌سه‌ر خۆتانه‌وه‌ ئه‌میرو فه‌رمان ڕه‌وان ئه‌وه‌ش ڕێزلێنانی خوایه‌ بۆ ئه‌م ئومه‌ته‌ .
 وقال ابن أبي حاتم: { حدثنا شيبان ، عن قتادة : ( قل إن هدى الله هو الهدى) قال : ذكر لنا أن نبي الله rكان يقول : لا تزال طائفة من أمتي يقتتلون على الحق ظاهرين لا يضرهم من خالفهم حتى يأتي أمر الله }
به‌رده‌وام کۆتاییان نایات کۆمه‌ڵێك له‌ئومه‌ته‌که‌م کوشتارده‌که‌ن له‌سه‌ر حه‌ق سه‌رکه‌وتوده‌بن و دیارو ئاشکرا ده‌بن زه‌ره‌ریان پێناگه‌یه‌نن ئه‌وانه‌ی که‌ دژیانن یان پێچه‌وانه‌یانن تاوه‌کو ئاخر زه‌مان .
له‌م فه‌رمودانه‌دا ئه‌وه‌مان بؤ ده‌رده‌که‌وێت سه‌رکه‌وتو سه‌رفرازن هه‌روه‌کو پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم باسیانی کردوه‌و وه‌سفیانی کردوه‌ که‌ چۆن ده‌بن و مه‌دحیشیانی کردوه‌ ،

أ – له‌ مه‌رجه‌کانی ئه‌وکۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ کوشتار بکه‌ن بۆ سه‌رخستنی دین به‌ به‌ڵگه‌ی [ یقاتلون ]
هه‌روه‌کو له‌ فه‌رموده‌کاندا هاتوه‌ [ ظاهرین علی من ناواهم ] وه‌کو ئیمامی نه‌وه‌وی ووتویه‌تی : دوژمنانیان هه‌ڵده‌ستن بۆیان و له‌وه‌دان که‌ فرسه‌تیان لێبهێنن ، ئاماده‌باشی شه‌ڕکردنیانن .

ب – ئه‌وانه‌ چه‌ند کۆمه‌ڵێکن که‌ به‌رده‌وام هه‌بونه‌و هه‌ر ده‌شبن و ده‌مێنن به‌ به‌ڵگه‌ی [ لاتزال طائیفة من أمتي ] .
ج – ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ به‌رده‌وام له‌سه‌ر حه‌قن به‌مانای شوێنکه‌وتوی هیدایه‌تی پێشینانه‌ چاکه‌کان ده‌بن [ السلف الصالح ] شوێنکه‌وتوی قورئان وسوننه‌ت ده‌بن .
د – بێ گومان ئه‌وانه‌ش کۆمه‌ڵانی سه‌رکه‌وتو ده‌بن .
ئه‌وه‌ش ده‌بێ بزانین که‌ ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ به‌رده‌وام سه‌رکه‌وتو سه‌رفرازن ، به‌وه‌ی که‌ شوێن که‌وتوی کیتابی قورئان و سوننه‌ته‌کانی ۆێغه‌مبه‌ره‌که‌ی خوا ده‌بن ، نابڕێن و کۆتاییان پێ نایات تاوه‌کو ئاخر زه‌مان ، ئه‌وه‌ش ده‌بێ بزانین که‌ هیچ کۆمه‌ڵێك ناتوانێت که‌ خۆیان به‌و کۆمه‌ڵانه‌ بزانن که‌ سه‌رکه‌وتو سه‌رفرزن ئه‌گه‌رچی هه‌رکارێکی خێرو چاکه‌ بکه‌ن تاوه‌کو کوشتار نه‌که‌ن و جیهادی کوشتار نه‌که‌ن له‌ پێناو خواداو سه‌رکه‌وتنی دینی خوا . ده‌بێ ئه‌وه‌ ئاگاداربیت .

هێزی ویستیان و عه‌زیمه‌تیان و ڕاسگۆیی  نه‌فس و وه‌فایان به‌رامبه‌ر به‌ دینه‌که‌یان وپه‌یمانی خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌  .

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ باسی هه‌ندێك له‌ پیسی و زۆری و ویستی فرسه‌ت پێبردنی ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ی که‌ غه‌ریبن له‌ نێوان خه‌ڵکیدا ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌رامبه‌ری ئه‌وانه‌ ئه‌و کؤمه‌ڵانه‌ به‌رده‌وام ویستیان یه‌ك لایه‌و قه‌ناعه‌تیان پیه‌وو ته‌واوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ وه‌فایان بۆ دینه‌که‌ی خوا هه‌بێ و په‌یمانه‌کانی خوا به‌ جێ ده‌هێنن و به‌رده‌وامن له‌سه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی که‌ له‌سه‌ریانه‌ له‌دیندا .
وه‌کو خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی :{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا }سورة الأحزاب 23
واتا : له‌ناو ئیمانداراندا پیاوانێك هه‌ن ڕاستیان کردوه‌و ڕاستگۆبونه‌ له‌و په‌یمانه‌ی که‌ داویانه‌ به‌خوای گه‌وره‌ و ، له‌سه‌ر ناخۆشی و ناڕه‌حه‌تی و زوڵم و نه‌هامه‌تی  به‌ هه‌مو شێوه‌یه‌ك بردویانه‌ته‌ سه‌ر که‌ له‌ سه‌ری شه‌هید کراون، هه‌یانه‌ به‌سه‌رچوه‌ که‌ له‌ سه‌ر په‌یمانه‌که‌ی خۆیان ڕۆیشتونه‌ و نه‌ماون ، هه‌شیانه‌ که‌ ماون و چاوه‌ڕێ ده‌که‌ن که‌ ته‌مه‌نیان ته‌وابێت و هه‌رله‌سه‌ر په‌یمانه‌که‌ی خۆیانن پته‌ون له‌سه‌ری و هیچ گۆڕانکاریه‌ك نایان گۆڕێت و کارناکاته‌ سه‌ریان چاوه‌ڕێی یه‌كێك له‌ دوو شته‌ چاکه‌که‌ ده‌که‌ن که‌ سه‌رکه‌وتن یان شه‌هید بونه‌ . والله‌ أعلم .

ئه‌وانه‌ به‌ئاگان وده‌زانن که‌ خۆیان غه‌ریبن له‌ ناو کۆمه‌ڵگاداو له‌ناو که‌س وکارودا ، که‌ خه‌ڵکانێکی زۆر که‌من و دوژمنانیان زۆر زۆرن ، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم ناویانی ناوه‌ غه‌ریبه‌کان و سه‌رکه‌وتوه‌کان و سه‌رفرازان له‌ دونئادا ، ئه‌مانه‌ش هه‌موی ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ کۆمه‌ڵه‌ که‌سانێکی که‌من و خه‌ڵکانێکی که‌من ، هه‌روه‌کو ئیمام نووی له‌وباره‌یه‌وه‌ ووتویه‌تی { قاضي عیاض ووتویه‌تی : دیاره‌ فه‌رموده‌که‌ ئه‌وه‌ی لێ تێده‌گه‌ین که‌ ئیسلام  ده‌ستی پێکرد له‌ چه‌ند که‌سانێکی که‌مه‌وه‌ ، سه‌رده‌م وده‌وریش واده‌گۆڕێت که‌ دین کزو لاواز ده‌بێت وه‌کو ئه‌وسه‌رده‌مه‌ی ده‌ستی پێکردوه‌ و خه‌ڵکانێكی که‌م ده‌مێننه‌وه‌ له‌ سه‌ر دینی ڕاستو ڕه‌وان  هه‌ره‌وکو چۆن ده‌ستی پێکردوه‌ }

جا تاوه‌کو له‌سه‌ر دینی خوا بمێنن بگه‌ڕێن و شوێنگۆڕبن له‌ هه‌ر جێ یه‌كبن ده‌ست به‌رداری قورئان و سوننه‌ته‌کانی پێغه‌مبه‌ره‌که‌یان نابن هه‌رچۆنێك گؤڕانکاری به‌سه‌ر سه‌ده‌و سه‌رده‌مدا بێت ،سه‌رکه‌وتنیان به‌ویستی خوایه‌و خوای گه‌وره‌ش ده‌ست به‌رداریان نابێت به‌هۆی ته‌وه‌کولیانه‌وه‌ له‌سه‌ر خوای گه‌وره‌ ڕاستیان و سه‌رڕاستیان له‌گه‌ڵ دینی خوادا بێ باکن له‌وه‌ی که‌ من له‌ناو خه‌ڵکێکی زۆردا که‌ به‌ نهێنی وئاشکرا دژایه‌تیان ده‌که‌ن بێ باکن له‌وه‌ی که‌ چیان ڕووبه‌ڕوده‌بێته‌وه‌ ،گوێ به‌ که‌می ژماره‌و که‌می چه‌ك وته‌قه‌مه‌نی ناده‌ن ، ئه‌وه‌ی که‌ مه‌به‌ستیانه‌ ته‌نها خوا له‌ خۆیان ڕازی بکه‌ن .
ففي الحديث: { عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ r يَقُولُ سَتُفْتَحُ عَلَيْكُمْ أَرَضُونَ وَيَكْفِيكُمُ اللَّهُ فَلَا يَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ } .
واتا: پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم فه‌رموی : خوای گه‌وره‌ خاك و ووڵاتانێکتان لێده‌کاته‌وه‌ ده‌تان پارێزێت ، که‌ستان نه‌که‌ن ته‌مه‌ڵی بکه‌ن وخۆتان په‌ك بخه‌ن که‌ به‌شداری نه‌بن ، هه‌وڵبده‌ن که‌ به‌شداری ئه‌وه‌ بکه‌ن .

ابن القیم ئه‌ڵێ : قوله تعالى:{ يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين  } التوبة 119 ، خوای په‌روه‌ردگار خه‌ڵکی کردۆته دوو به‌شه‌وه‌ ، خۆش به‌ختان و گومڕایان ، خۆشبه‌ختان ئه‌وانه‌ن که‌ ئیماندارن ، گومڕایانیش ئه‌وانه‌ن که‌ درۆ ده‌که‌ن و دین به‌درۆ ده‌خه‌نه‌وه‌ ،ئه‌وه‌ش به‌شکردنێکی قه‌تیس کراوی دوو به‌ره‌کی پێچه‌وانه‌ی یه‌کترن‌
    خۆش به‌ختی کۆکراوه‌ی ڕاست وڕاست گۆی یه‌ و ده‌وره‌ی گردوه‌ ، گومڕایش کۆکراوه‌ی درۆو به‌درۆ خستنه‌وه‌ی ئیمانه‌ ، خوای گه‌وره‌ش خه‌به‌ری ئه‌وه‌ی داوه‌ پێمان که‌ له‌ قیامه‌تدا هیچ که‌سێك هیچ به‌ که‌ڵكی نایات ته‌نها ڕاست گۆیی نه‌بێت ، نیشانه‌ی مونافیقیشی کردوه‌ به‌ درۆ له‌کارو گوفتاریاندا ، ڕاستی نامه‌ی ئیمانه‌ ڕێنیشانده‌رو ڕابه‌رو سه‌رخه‌رو که‌شتی وڕازاندنه‌وه‌ به‌رگ و پۆشاکی ئیمانه‌ و هه‌ڵگری ئیمانه‌ به‌ڵکو ناوه‌ڕۆك و کاکڵه‌و ڕووحی ئیمانه‌ .
درۆش نامه‌و پۆشاكو ڕواڵه‌ت وڕابه‌رو ڕێنیشانده‌رو هه‌ڵگرو که‌شتی کوفره‌ ، هه‌روه‌کو که‌ پێچه‌وانه‌ی کوفر ئیمانه ، پێچه‌وانه‌ی ڕاستیش درۆیه‌ ، پێچه‌وانه‌ی هاوتاپه‌رستی یه‌کتاپه‌رست یه‌ ،ئه‌وشتانه‌ که‌ پێچه‌وانه‌ی یه‌کترن ته‌نها یه‌کێکیان له‌ دڵدا جێگای ده‌بێته‌وه‌ ، هه‌رکامیان که‌ جێی خۆی کرده‌وه‌ له‌ دڵی که‌سێکدا پێچه‌وانه‌که‌ی ده‌رده‌کات و جێگای له‌ دڵدا نامێنی و ده‌رده‌چێت . زاد المیعاد 3/ص 511.
 
جا ئیمانیان به‌ خوای خۆیان و به‌وه‌ی که‌ سه‌رکه‌وتن ته‌نها له‌لای خواوه‌یه‌ ناهێڵێت که‌ سه‌ر نه‌وی بکه‌ن و کۆڵناده‌ن له‌و هه‌مو زوڵم وزۆره‌ی که‌ طاغوته‌کان به‌رامبه‌ریان ده‌یکه‌ن و له‌ ئێش وئازاری دنیا باکیان نی یه‌ و بێ منه‌تن له‌ هه‌موو بارێكی ناهه‌موار که‌ ڕویان ده‌گرێته‌وه‌ ، کاتێ که‌ ئه‌و فه‌رموده‌یه‌ی خوای گه‌وره‌ ده‌خوێننه‌وه‌و ده‌یبیستن که‌ فه‌رمویه‌تی:{ وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآَتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ}[الحج/40، 41 .
واتا :خوای گه‌وره‌ سه‌ری ده‌خات ئه‌وانه‌ی که‌ خوا سه‌رده‌خه‌ن و دینی خوا سه‌رده‌خه‌ن ، خوای گه‌وره‌ خۆی به‌توانایه‌ که‌ توانای گشتی هه‌یه‌ عه‌زیزو مه‌زنده‌یه‌ له‌دهه‌موشتێکدا  ، ئه‌وانه‌ی که‌ تواناو ده‌سه‌ڵاتمان پێیان به‌خشیوه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا،نوێژه‌کانیان ڕاده‌گرن وبه‌دی ده‌‌ێنن و زه‌کاتی ماڵ وسامانیان ده‌ده‌ن و پاکی ڕاده‌گرن
فه‌رمان به‌چاکه‌ده‌که‌ن و نه‌هی له‌ خراپه‌ ده‌که‌ن [ که‌ ئه‌م ووته‌یه‌ هه‌موو قورئان ده‌گرێته‌وه‌ ] کاره‌کانیش سه‌رئه‌نجام هه‌موی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای خوای گه‌وره‌ . والله‌ أعلم
وه‌ ئه‌وانه‌ باش ده‌زانن که‌ ڕۆژگار ده‌گۆڕێت و ڕۆژێك بۆتۆیه‌و ڕۆژێك له‌سه‌رته‌ به‌رده‌وام بۆ که‌سنابێت وه‌کو خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی { وتلك الأيام نداولها بين الناس } ڕۆژگار ده‌گۆڕین له‌ نێوانتاندا ، ڕۆژێك بۆ تۆیه‌و ڕۆژێك بۆ که‌سانێكی که‌ ، والله‌ اعلم ، ئه‌زانن که‌ سه‌ربه‌رزی ڕۆژانی باوو باپیرانیان که‌ دینه‌که‌یان بڵاو ده‌کرده‌وه‌و ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بو به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ زوڵـم له‌ که‌س بکه‌ن ئه‌وڕۆژگاره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و به‌ڕێوه‌یه‌ هه‌رده‌بێ بێته‌دی هه‌روه‌کو پێغه‌مبه‌ره‌که‌مان صلی الله‌ علیه‌ وسلم مژده‌ی ئه‌وه‌ی پێمان داوه‌ و دێته‌دی بێ گومان ، به‌ڵام ئه‌وه‌ سوننه‌تی دونیایه‌و ویستی خوایه‌ که‌ چۆن ده‌بێ وچی ده‌بێ ده‌بێ ژیان له‌سه‌ر ڕێڕه‌وی خۆی بڕوات تاوه‌کو خوای گه‌وره‌ ویستی له‌ سه‌رده‌بی و ئه‌وانه‌ هه‌ر وه‌کو باسیانمان کرد ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ی که‌ غه‌ریبن له‌ناو کۆمه‌ڵگادا ، ئیمان له‌ناخی دڵیاندا جێی خۆی گردوه‌ و به‌رده‌وام له دڵ وده‌رون وله‌سه‌ر زمانیانه‌ ، هه‌روه‌کو شاعر ووتویه‌تی :

ملكنا أقاليم البلاد فأذعنت ...... لنا رغبة أو رهـبـة عظمـاؤها

فلما انتهت أيامنا علقت بنا ...... شدائد أيـام قـليـل رضاؤها

وصرنا نلاقي النائبات بأوجه......رقاق الحواشي كاد يقطر ماؤهـا

إذا ما هممنا أن نبوح بما جنت......علينا الليالي لم يدعنـا حياؤهـا

گومانی ڕوو به‌ڕوبونه‌وه‌ی ئه‌و جاهیلیه‌ته‌ی که‌ هه‌رسه‌رده‌مێك له‌سه‌رده‌مه‌کان درووست ده‌بێ وئه‌وکۆمه‌ڵه‌ ماسوڵمانه‌ غه‌ریبانه‌ ڕووبه‌ڕوی ده‌بنه‌وه‌ !
                               ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ       
هه‌ندێك واتێگه‌یشتوه‌ که‌ سه‌رده‌می ئه‌فامی وجاهیلیه‌ت ڕۆیو به‌سه‌ر چوه‌ ئه‌وه‌ سه‌رده‌مێك بووه‌ پێش هاتنی ئیسلام ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ ڕاستی یه‌ سه‌رده‌می ئه‌فامی ئه‌وه‌یه‌ که‌ شه‌ریعه‌ت ویاسای ئیسلام نه‌مێنێ له‌ دڵ وده‌روونی خه‌ڵکیدا وپه‌یڕه‌و نه‌کرێت ، جا ئه‌گه‌ر له‌هه‌ر سه‌رده‌م وهه‌ر خاك و ووڵاتێکدا بێت ، جاهیلیه‌ت له‌وانه‌یه‌ ناوی بگۆڕێت وکراس وپۆشاکێکیتر بپۆشێت .
ئیمام شوکاني ئه‌ڵێت:{....عن عمر ابن الخطاب پرسیاریکرد له ابن عباس ووتی: چی ئه‌ڵێیت ده‌رباره‌ی ئه‌و ئایه‌ته‌ی که‌ خوای گه‌وره‌ ده‌رباره‌ی خێزانه‌کانی پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌ وسلم لی الله‌ علیه‌ وسلم ئه‌فه‌رموێت:{‌ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الجاهلية الأولى } ئایه‌ جاهیلیه‌ت وسه‌رده‌می نه‌فامی جه‌ند جاهیلیه‌تێك هه‌یه‌؟ ابن عباس ووتی: جا هه‌رشتێك که‌ یه‌که‌می هه‌بێت ئه‌وا پله‌ی زۆره‌و کۆتایشی هه‌یه‌ } فتح القدیر لشوکاني .
وه‌ باشترین که‌سێك که‌ ئه‌فامی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ڕوون بکاته‌وه‌ ، شێخ شید القطب ، خوای گه‌وره‌ به‌ شه‌هیدی قبوڵ کردبێت ، که‌ ئه‌ڵێت .
باشترین شێوه‌یه‌ك که‌ باسی سه‌رده‌می نه‌فامی بکه‌ین ئه‌وه‌یه‌ که‌ جعفری کوڕی ابي طالب باسیکردوه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ گفتوگۆیان ده‌کرد له‌ گه‌ڵ نه‌جاشی حه‌به‌شه‌دا به‌رامبه‌ر به‌ دوو وه‌فده‌که‌ی قوره‌یش ، جفر ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌وفه‌رموده‌یه‌ی که‌ ئیمام احمد گێڕاویه‌تی یه‌وه‌ له‌ مه‌سنه‌ده‌که‌یدا ، که‌ ئه‌ڵێت : ئه‌ی مه‌لیك وپادشای حه‌به‌شه‌ ، ئێمه‌ قه‌ومێكی نه‌فام بوین بتمان ده‌په‌رست ،مرداره‌وه‌بومان ده‌خوارد و فاحیشه‌و فه‌سادیمان ده‌کرد ، سیله‌ی ڕه‌حممان نه‌ده‌گه‌یاند له‌گه‌ڵ هاوسێ ونزیکماندا خراپ بوین ، به‌تواناو به‌هێزه‌کانمان لاوازو بێ ده‌سه‌ڵاته‌کانمانیان ده‌خواردو ده‌چه‌وسانه‌وه‌ } .
هه‌روه‌ها له‌فه‌رموده‌که‌ی دایکی ئیماندارانه‌وه‌ [عایشة] که‌ بوخاری گێڕاویه‌تی یه‌وه‌ ،که‌ باسی نیکاح وخواستنی ئافره‌ت ده‌کات که‌ چوار جؤری باس کردوه‌ ، تاوه‌کو ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌ڵێت پاشان خوای گه‌وره محمد ی به‌ پێغه‌مبه‌رایه‌تی نارد‌ هه‌رچی نیکاحی جاهیلی هه‌بوو هه‌موی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ ته‌نها نیکاحی ئێستا نه‌بێت که‌ خه‌ڵکی له‌سه‌رین ،.... پاشان که‌ ئه‌ڵێت ، ئه‌فامی هه‌ر نه‌فامی یه‌ و پیسی وخراپی خۆی هه‌یه‌ هیچ گرنگ نی یه له‌ هه‌ر جێگایه‌ك بێت یان له‌ چی سه‌رده‌مێکدا بێت ، جا هه‌رکاتێك که‌ بیروباوه‌ڕی ئیسلام نه‌ما له‌دڵی خه‌ڵکیدا که‌ نه‌خش ونیگاری شه‌ریعه‌تی ئیسلام بکێشێت له‌سه‌ر بنه‌مای بیروباوه‌ڕه‌که‌ی ئه‌وا ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی ئه‌فامی یه‌و له‌ کراس وپۆشاکێکی تردا یان له‌ شێوه‌یه‌کیتردا که‌ زۆر شێوه‌ی هه‌یه‌، وه‌هه‌روه‌ها جاهیلی یه‌تی ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌ی که‌ سه‌ر زه‌وی داگیرکردوه‌ هه‌روه‌ك ئه‌وجاهیلی یه‌ته‌ی که‌ سه‌رده‌می زووی پێش ئیسلام هه‌بوو تاوه‌کو ئیسلام ڕه‌واندیه‌وه‌و نه‌یهێشت و پاکی کرده‌وه‌ ، کۆمه‌ڵگای به‌شه‌ریه‌ت ئیمڕۆ له‌ بارێکی ناهه‌مواردا ده‌ژین و ئه‌گه‌ر ته‌ماشای ، ئیعالم و ڕۆژنامه‌نوسی و ڕاگه‌یاندن وۆه‌خشی ته‌له‌فزیۆنی وڕادیۆ فه‌سادی و سه‌ماکردن وخۆڕووتکردنه‌وه‌ی ئافره‌تان وفرۆشتنی وێنه‌ی ڕووتی ئافره‌ت وشانۆگه‌ری و....هتد ... بانکی ڕیباو سوخواردن و نرخی بازاڕوو له‌ ئه‌ده‌بیات وفه‌نی فه‌سادی و هه‌موو باره‌کانی ژیانه‌وه‌ ، چه‌وساندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگاو خه‌ڵکی وتاك وکۆو به‌هه‌مو جۆره‌کانی یه‌وه‌ ، که‌ مه‌ترسی خستۆته‌ سه‌ر هه‌موو تاك وکۆیه‌ك ، که‌ له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و جاهیلی یه‌ته‌دا .
جا ئه‌مه‌ سید قطب که‌ نزیکه‌ی پێش په‌نجا ساڵێك باسی کردوه‌و ووتویه‌تی ئه‌گه‌ر له‌م ڕۆژگاره‌دا بژیایه‌ ده‌بوایه‌ چۆن باسی بکردایه‌ ؟؟؟ .
قورئانی پیرۆز چۆن باسی جاهیلی یه‌تی کردوه‌ ؟
قورئانی پیرۆز بۆمانی ڕوونکردۆته‌وه‌ که‌ جاهیلی یه‌ت له‌سه‌ر چوار بنچینه‌ درووست بوه‌ .
1- حوکم وده‌سه‌ڵاتی نه‌فامی .
2- گومانی نه‌فامی .
3- خۆڕوتکردنه‌وه‌و خۆڕازاندنه‌وه‌ی نه‌فامی .
4- تێهه‌ڵچون وخۆهه‌ڵنان وتوڕه‌بونی نه‌فامی .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- حکم و ده‌سه‌ڵاتی جاهیلیه‌ت ، نه‌فامی .
ئه‌وه‌ش خۆی له‌وه‌دا ده‌گرێته‌وه‌ له‌و قانونون ویاساو ده‌ستورانه‌ی که‌ده‌ستکردو دانانی کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکانێکه‌  که‌ ده‌سه‌ڵاتداران سه‌پاندویانه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکیدا له هه‌مو ووڵاته‌کاندا ، جگه‌ له‌ سعودیا ! که‌دژ ده‌وه‌ستێته‌وه‌ به‌ یاساو ده‌ستورو شه‌رعی ئیسلام له‌ بنچینه‌کان وله‌ به‌شه‌کانیدا ، شێخ أحمد شاکر ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت که‌ زۆر به‌باشی باسی کردوه‌ ، که‌ ئه‌ڵێت:عمدة التفسرمختصلی الله‌ علیه‌ وسلم ر ابن الکثیرلأحمد شاکرج3/214
ته‌ماشاکه‌ن ئه‌ی موسڵمانان له‌هه‌موو ووڵاته‌کانی به‌ناو ئیسلامی یان که‌ خۆیان به‌ موسڵمان ده‌زانن دوژمنان وداگیرکه‌ران چییان پێتان کردوه‌، یاساوڕێساو ده‌ستورێکیان بۆتان هێناوه‌ که‌ ڕوخێنه‌ری ڕه‌وشت وئه‌خلاق ونه‌ریت ودینه‌ ، یاسای بێگانه‌ی بت په‌رست وموشرك ، که‌ له‌سه‌ر هیچ شه‌رع ودینێك دانه‌مه‌زراوه‌ ، به‌ڵکو که‌سانێك دایان ناوه‌ که‌ ڕازی نه‌بوه‌ به‌ ئیمان هێنان به‌ عیسی علیه‌ السلام و له‌سه‌ر بتپه‌رستی یه‌که‌ی خۆیان ماوه‌ن که‌ باوه‌ڕیشیان به‌ پێغه‌مبه‌ری ئاخر زه‌مان محمد صلی الله‌ علیه‌ وسلم نی یه‌ ، تاوه‌کو ئه‌و ده‌ستورو یاساو ڕێسایه‌یان داناوه‌ که‌ ئه‌تك کردنی هه‌مو ڕه‌وشت وداب ونه‌ریتێکه‌ ته‌نها فه‌سادی تیا ئازاده‌،ئه‌و ده‌ستورو یاسایانه‌ له‌ڕاستیدا دینێکی تازه‌یه‌ که‌ دوژمنانی ئیسلام هێناویانه‌ ، کردویانه‌ به‌ دین وده‌یانه‌وێ که‌ بیکه‌ن به‌ دینی موسڵمانان له‌جیاتی دینه‌ پاکه‌که‌ی خوای گه‌وره‌ ،چونکه‌ فه‌رمانیان به‌ گوێڕایه‌ڵی کردنێتی واجبیان کردوه‌ که‌ گوێڕایه‌ڵی بکه‌ن و خۆشه‌ویستیان کردۆته‌ دڵی موسلمانانه‌وه‌ بۆی و ده‌مارگیریشیان هه‌یه‌ بۆی، تاوه‌کو وای لێهاتوه‌ که‌ زۆر له‌ نوسه‌ران و قسه‌که‌ران ئه‌نوسن و ئه‌ڵێن پیرۆزی ده‌ستور ویاساو به‌ شتێکی پیرۆزی ده‌ده‌ن له‌ قه‌ڵه‌م  وه‌کو ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌ڵێن دادگا حه‌رامی کردوه‌ وزۆر شتی ترله‌وبابه‌تانه‌ی که‌ بۆ شه‌رعی دینی خوا به‌کاری ناهێنن و یان بۆ بیروبۆچونه‌کانی زانایانی ئیسلام به‌کاری ناهێنن ، به‌ڵکو له‌وه‌ش زیاتر زیادڕه‌وی ده‌که‌ن وبه‌شه‌ریعه‌تی ئیسلام ئه‌ڵێن دواکه‌وتن وکۆنه‌ په‌رستی وتوند ڕه‌وو یان خه‌رافیات ویان شه‌ریعه‌تی وون بوو زۆرشتیتر له‌وبابه‌تانه‌ .
تاوه‌کو ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌ کتاب وڕۆژنامه‌کاندا شتی فه‌سادی وڕوت له‌ هه‌مو ڕه‌وشتێکی ئینسانی یه‌ت ئه‌وه‌ی که‌ ده‌ینوسێ شوێنکه‌وتو ئه‌ڵقه‌ له‌ گوێی ئه‌وبت په‌رستانه‌ن ، پاشتر ده‌گه‌نه‌ ئه‌وه‌ی که‌ باس ومه‌دحی ئه‌و یاساو ده‌ستورانه‌ ده‌که‌ن به‌ چه‌ند ووشه‌یه‌ك که‌ ته‌نها بۆ یاساو ده‌ستوری خوا به‌کار ده‌هێنرێت ، وه‌کو شه‌رعیه‌ت و فقه‌ و پیاچونه‌وه‌ی وزۆرشتیتر تاوه‌کو وای لێهاتوه‌ که‌ ده‌یشوبهێنن وپارسه‌نگی ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ دینی خواداو دینه‌که‌ی خۆیان ، تاوه‌کو وای لێهاتوه‌ که‌ ئه‌و ده‌ستورو یاسایانه‌ بونه‌ته‌ ده‌ستورویاسای سه‌ره‌کی بۆ حوکم کارپێ کردن له‌زۆربه‌ی زۆری ووڵاته‌ ئیسلامیه‌کاندا ئه‌گه‌رچی که‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌ندێ شتدا ڕێك بکه‌وێت له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌تدا به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌وه‌وه‌ نی یه‌ که‌ باوه‌ڕیان به‌شه‌رع بێت به‌ڵکو وابۆیان ڕێك که‌وتوه‌  ئه‌وه‌ش هه‌موی له‌دین ده‌رچونه‌ وموسڵمان نابێت باوه‌ڕی پێ هه‌بێت وپێی ڕازی بێت .
ابن القیم ووتویه‌تی :
قـد أقسم الله العظيم بنفسـه.................قسما يبيـن حقيقة الإيمـانِ
أن ليس يؤمن من يكون محكما ......غير الرسول الواضح البرهانِ
بل ليس يؤمن غير من قد حكم....... الوحيين حسب فذاك ذو إيمانِ
هـذا ومـا ذلك المحكِّم مؤمنا...........إن كان ذا حرجٍ وضيق بطانِ
هـذا وليس بمؤمنٍ حتى يسلم ..............للذي يقـضي بـه الوحيـانِ

2- ظـن الجاهیلیة : له‌ته‌فسیری ئه‌و ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌دا :{ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّة } مانای گومانی نه‌فامی{ ظن الجاهیلیة } له‌لای کۆی زۆرینه‌ی زانایانی ته‌فسیر ، سه‌رده‌می نه‌فامی پێش ئیسلامه‌ ، هه‌روه‌کو ئه‌وتراوه‌ به‌هاتنه‌ جوابی نه‌فامی {حمیة الجاهیلیة} ، یان خۆ ڕوتکردنه‌وه‌و خۆده‌رخستنی نه‌فامی {تبرج الجاهیلیة} ، هه‌روه‌کو ئه‌شوترێت شیعری جاهیلی وقسه‌ی جاهیلی .
مقاتل ئه‌لێ: وایانزانی نه‌فامی تاوایه‌وه‌ ،الزجاج ئه‌ڵێ : ماوه‌به‌سه‌رچوو نه‌ما ووتوشیانه‌ که‌ نه‌فامی ئیسلام له‌ناوده‌بات وده‌یپوکێنێته‌وه‌ ، ئه‌شڵێن که‌ قه‌ده‌ری خوایان به‌درۆ خستۆته‌وه‌ ، زۆرشتیتریان ووتوه‌ .
ابن القیم به‌رڕه‌حمه‌تی خوابکه‌وێت له‌ زاد المیعاد ئه‌ڵێ: {ظن الجاهیلیة} خوای گه‌وره‌ به‌ڕه‌حمه‌تی خۆی له‌سه‌ریان که‌می کرده‌وه‌و ئاسانی کرد بۆیان ئه‌وغه‌مو په‌ژاره‌یه‌ی نه‌فامی ،له‌سه‌ریان لایبردو نه‌یهێشت به‌ خه‌وبردنه‌وه‌یه‌ك هه‌روه‌کو که‌ له‌ چه‌نگ و شه‌ڕدا خه‌وبردنه‌وه‌یه‌ك ده‌ڕژێت به‌سه‌ر موجاهیده‌کاندا که‌ ترس وخۆف له‌دڵدا ناهێڵێت که‌ ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی سه‌رکه‌وتنه‌و ئه‌من وئاسایشی یه‌ بۆ ئیمانداران هه‌روه‌کو که‌ له‌ شه‌ڕی به‌دردا خوای گه‌وره‌ به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌رصلی الله‌ علیه‌ وسلم و هاوه‌ڵه‌کانیدا ڕژاندی ڕه‌زاو ڕه‌حمه‌تی خوایان له‌سه‌ر بێت ،هه‌روه‌کو که‌ خه‌به‌ری ئه‌وه‌ی پێیاندا که‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و خه‌وه‌نوتکێ یه‌ نه‌یگردبێت ئه‌وانه‌ نه‌ خه‌می دینه‌که‌یان بوه‌و نه‌خه‌می پێغه‌مبه‌ره‌که‌یان ونه‌هاوه‌ڵه‌کانیان بوه‌ ، ئه‌وانه‌ گومانی ناحه‌ق ونادروستیان بردوه‌ به‌خوای گه‌وره‌ گومانی جاهیلی یه‌ته‌ ، وه‌ئه‌م گومانه‌ش به‌وه‌ ته‌فسیرکراوه‌ که‌ گومانیان بردوه‌ به‌وه‌ی که‌ خوای گه‌وره‌ پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی سه‌رناخات وئیشوکاره‌که‌یان کۆتای پێدێت وته‌سلیمی مردنیان ده‌کات وکه‌ ئه‌م گومانانه‌ هه‌موی پوچو به‌تاڵه‌و شایسته‌ی خوای گه‌وره‌ نی یه‌ که‌ گومانی وای پێببرێت ، هه‌روه‌ها به‌وه‌ش ته‌فسیرکراوه‌ که‌ ئه‌وه‌ی توشی هاتن له‌و شه‌ڕه‌دا که‌ هیچ قه‌زاوقه‌ده‌ری تیانی یه‌و هیچ حیکمه‌تێکی تیانه‌بوه‌ گومانی ئه‌وه‌شیان بۆهاته‌پاڵ که‌ خوای گه‌وره‌ دینه‌که‌ی سه‌رناخات به‌سه‌ر هه‌مودینه‌کانیرتدا ئه‌م گومانه‌ش زۆرناشایسته‌یه‌ به‌خوای گه‌وره‌ ، هه‌روه‌کو له‌ سوره‌تی [الفتح] دا باسی کردوه‌ قال تعالی:{ ويعذب المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات الظانين بالله ظن السوء عليهم دائرة السوء وغضب الله عليهم ولعنهم وأعد لهم جهنم وساءت مصيرا } ئه‌مه‌ش گومانی زۆر ناشایسته‌یه‌ به‌خوای گه‌وره‌ وگومانی نه‌فامی وخراپه‌ که‌ گومانی ئه‌هلی جاهیله‌ وناشێت بۆ موسڵمان وئیماندار ، هه‌روه‌ها گومانی ناشیاوه‌ به‌ ناوه‌جوانه‌کانی خوای گه‌وره‌وه‌و سیفته‌ به‌رزه‌کانی که‌ دوره‌و بێ گه‌رده‌ له‌ هه‌موو که‌موکوڕیه‌ك وناشێت به‌ کاربه‌جێی و ویست وقه‌ده‌ری خوای گه‌وره‌وه‌ که‌ ته‌نهاو بێ هاوتاو بێ وێنه‌یه‌ له‌ په‌روه‌ردگارێتی وله‌ خوایه‌تی وله‌ هه‌موسیفه‌ته‌کانی وناوه‌کانیدا ، ناشێت وناشیاوه‌ بۆ خوای گه‌وره‌و وه‌عدو به‌ڵێن وپه‌یمانی خوا که‌ بۆ هه‌موو پێغه‌مبه‌رانی پێش محمد علیهم أفضل الصلاةوالسلام ،وسه‌رخه‌ریان بوه‌و سه‌ریانی خستوه و له‌هه‌موو ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یه‌ك ڕزگاریانی کردوه‌وهێزو سه‌ربازه‌کانی خۆی سه‌رخستوه‌و هه‌رده‌بێ ئه‌وان سه‌ربه‌رزو سه‌رکه‌وتوبن ،وه‌هه‌رکه‌سێكیش گومانی ئه‌وه‌ به‌رێ یان وابزانێت که‌ خوای گه‌وره‌ دینه‌که‌ی خۆی سه‌رناخات ودینی شرك وکوفر سه‌رده‌که‌ون به‌سه‌ر دینی خواداودینی خوانامێنێت ونایهێڵن و دوژمنانیان سه‌رکه‌وتوده‌بن ویه‌کتاپه‌رستی نامێنێ وبه‌رده‌وامبونیان به‌سه‌ر ئیمان وئه‌هلی ئیماندا ئه‌وه‌ گومانی نه‌فامی وجاهیلیه‌تی بردوه‌ به‌ خوا و گومانی ناشیاوی بردوه‌ که‌ دژی ته‌واوی وکاربه‌جێی ویست وده‌سه‌ڵاتی خوایه‌ ‌، خوایه‌تی وپه‌روه‌ردگاری وکاربه‌جێی وویست ومه‌به‌ستی خوا ڕازی نابێت به‌وه‌ی که‌ دوژمنانی ئه‌هلی ئیمان سه‌رکه‌وتوبن به‌ به‌رده‌وامی وئه‌هلی ئیمان زه‌لیل وبێ ده‌سه‌ڵاتبن وژێرده‌سته‌ی کافرو موشریكبن به‌به‌رده‌وامی ، زۆرینه‌ی خه‌ڵکیش گومانی واده‌به‌ن وگومانی نه‌فامی ده‌به‌ن که‌م که‌س له‌وه‌ ڕزگاری ده‌بێت ته‌نها مه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ خوا به‌ڕاستی ده‌ناسن وسه‌فه‌ته‌کانی خواو ناوه‌جوانه‌کانی خوا ده‌ناسن وکاربه‌جێی خواده‌زانن چی یه‌و ئه‌وه‌شی که‌ له‌ ڕه‌حمه‌تی خوا مه‌ویست بێت وبێ ئومێد بێت ئه‌وه‌ گومانی ناشیاوی بردوه‌ به‌خواو گومانی نه‌فامی بردوه‌ ........هتد .

تبرج الجاهیلیة :خۆڕوتکردنه‌وه‌و خۆڕازاندنه‌وه‌ی نه‌فامی :
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ئه‌مه‌ش ده‌ستورو هه‌ڵسوکه‌وتو خۆده‌رخستن ڕه‌وشتی خه‌ڵکی کۆمه‌ڵگاکانه‌ له‌ باری ژیانی ڕۆژانه‌دا .
وه‌کو ابن الجوزي ئه‌ڵێت : شه‌ش باسکردن له‌سه‌ر ئه‌مه‌ هاتوه‌ که‌ ئه‌مانه‌ن .
1-ئافره‌ت ده‌رده‌چوو بۆ بازاڕو ده‌ره‌وه‌ تێکه‌ڵ به‌ پیاوان ده‌بون [ ووته‌ی مجاهد ه‌ ] ‌ .
2- ره‌وت وڕۆستنێکه‌ که‌ ئافره‌ت خۆی ده‌رده‌خات وخۆی له‌شی ده‌رده‌که‌وێت ،[ قتادة ]  .
3- له‌نجه‌ولارکردن ، [أبن ابي نجیح ]  .
4-ئافره‌ت جلێکی له‌ لؤلؤ سه‌ده‌ف له‌به‌رده‌کردو ده‌رده‌چوه‌ ده‌ره‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش له‌ سه‌رده‌می أبراهیم پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم [ ووته‌ی ،الکلبي ] یه‌ .
5- ئافره‌ت سه‌رپۆشی ئه‌دا به‌سه‌ریا وزوڵف وگه‌ردن وسنگی به‌ده‌ره‌وه‌بوو ،[ ووته‌ی ، مقاتل ] ه‌ .
6- جلو به‌رگێکی گران وبه‌به‌هایان ده‌پۆشی وهیچ له‌شییانی دانه‌ده‌پۆشی [ووته‌ی ، الفراء ] .
جا ئه‌مانه‌ی که‌ تابعینه‌کان ووتویانه‌ به‌ڕاستی مشتێكه‌ له‌ خه‌رمانێك له‌وه‌ی که‌ له‌م ڕۆژانه‌دا ده‌رکه‌وتوه ‌و زۆر ئاشکرابوه‌ چ له‌بازاڕو چ له‌ شوێنه‌ گشتی یه‌کانداو چ له‌ شوێنی تایبه‌تیداو ، له‌ڕووی ئیعلام و ته‌له‌فزیۆن وهه‌مو بواره‌کانی ژیانی گردۆته‌وه‌ هه‌روه‌کو ووته‌یه‌ك هه‌یه‌ که‌ ووتویه‌تی ، به‌ڕاستی ڕاسته‌ که‌ ئه‌ڵێت :

إذا كان ترك الدين يعني تقدما......فيا نفس موتي قبل أن تتقدمي
ئه‌گه‌ر وازهێنان له‌دین مانای پێش که‌وتن بێت .... ئه‌ی نه‌فس بمره‌ پێش ئه‌وه‌ی پێش بکه‌ویت


حمیة الجاهیلیة : خۆشه‌ویستی وتوڕه‌بونی نه‌فامی :
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئه‌مه‌ش ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ نه‌فامی یه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ له‌سه‌ر شتی ناحه‌ق وشتی لاوه‌کی که‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌کی به‌ دینه‌وه‌ نی یه‌ له‌سه‌ر قه‌وم وگه‌ل وهۆزو براو براده‌ر هه‌ڵده‌چن وتێده‌چن له‌کاتێکدا ئه‌گه‌ر هیچ په‌یوه‌ندیشیان به‌ دینه‌وه‌ نه‌بێت یان ئه‌گه‌رچی ئه‌وانیش ناحه‌قی بکه‌ن به‌رامبه‌ر به‌ خه‌ڵکانێکیتر که‌ ئه‌مڕۆ سه‌رتاسه‌ری دونیاگردۆته‌وه‌ هه‌مو گه‌ل وهۆزو ته‌نانه‌ت ووڵات وده‌سه‌ڵاته‌کانیشی داپۆشیوه‌ ، ئه‌وه‌ی که‌ خه‌ڵکی ده‌ناسرێته‌وه‌و به‌شیان کردوه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هاووڵاتیێتی و ڕه‌گه‌زو نه‌ته‌وایه‌تی نه‌ ك له‌سه‌ر بنه‌مای دین وبیروباوه‌ڕه‌وه‌ ، هه‌رله‌سه‌ر ئه‌وه‌ش که‌ شه‌ڕو جه‌نگی هه‌تك که‌رو ناهه‌موار په‌یدای کردوه‌و په‌یدای ده‌کات وکۆتای پێنایات ، که‌ چه‌ندین گه‌ل وهۆزو کۆمه‌ڵگا مافی ژیانیان وه‌کو ئینسانی ئاسایی نی یه‌ ومافه‌کانیان پێشێل کراوه‌ به‌بێ هیچ هۆیه‌کی که‌ به‌ هۆکار ببینرێت ، هه‌روه‌کو عیلمانی یه‌کان کردویانه‌ به‌ په‌تی به‌هێزی نه‌ پسێنه‌رو یه‌کێتی ویه‌کخستنی گه‌ڵ ونه‌ته‌وه‌ .
شێخ سید قطب ئه‌ڵێت :{ هه‌ست وتوڕه‌بونی نه‌فامی وابو که‌ هاوکاری ویارمه‌تیدانی یه‌کتربوو له‌سه‌ر خراپه‌و شه‌ڕو دوژمنایه‌تی ، زیاتر له‌وه‌ی که‌ یارمه‌تی وهاوکاری کردنی یه‌کتر بێت له‌سه‌ر کاری خێر وچاکه‌و له‌خواترسان ،هاوپه‌یمانێتیش ده‌کرا له‌سه‌ر سه‌رخستنی یه‌کتری له‌ناحه‌قداپێش حه‌ق وڕاستی ، ونازانین که‌ هاوپه‌یمانیه‌تیه‌ك کرابێت له‌سه‌رده‌می جاهیلیدا که‌ له‌سه‌ر حه‌ق وڕه‌وا کرابێت وپه‌یمانیان به‌ستبێت  ، ئه‌وه‌ش شتێکی ئاسایی یه‌ له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کدا که‌ هیچ په‌یوست وپه‌یوه‌ندیه‌کیان نه‌بوبێت به‌ خواو دینه‌وه‌ ،ڕه‌وشت وهه‌ڵسوکه‌تیشیان دروست نه‌بوبو له‌سه‌ر دین و خوا په‌رستی  ، ئه‌مه‌ش هه‌موی خۆی له‌و قسه‌یه‌دا ده‌بینی یوه‌ که‌ ئه‌ڵێت براکه‌ت سه‌ربخه‌ ئه‌گه‌ر زاڵم بو یان مه‌زڵوم .
ئه‌م به‌ڵایه‌ش زۆرینه‌ی خه‌ڵکی گردۆته‌وه‌ گردۆته‌وه له‌ ڕووی خۆشه‌ویشتی وخۆبه‌ریکردن که‌ ئه‌مه‌ به‌شێکی هه‌ره‌ گرنگی بیروباوه‌ڕ ، خۆشه‌ویستی وخۆبه‌ریکردنیان له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌یه‌ که‌ خه‌ڵکی کوێ یه‌ وچ قه‌وم گه‌ڵ ونه‌ته‌وه‌و هۆزو زمانێکه‌ ، به‌ڵکو ئه‌مه‌یان کردوه‌ به‌ پێوه‌رێك وته‌رازویه‌ك بۆ خۆشه‌ویستی وخۆبه‌ری کردن [ الولاء والبراێ] ، به‌ڵکو دامه‌زراندنی نه‌ته‌وه‌ی گه‌وره‌و زۆریان له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما پوچه‌ دامه‌زراندوه‌ ، وه‌کو نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بیه‌کان و که‌ ئه‌مه‌هیچ په‌یوه‌ندیه‌کی به‌دینه‌وه‌ نی یه‌ ، هه‌موجۆره‌ خه‌ڵکێکیان پێوه‌داوه‌و تێوه‌ داوه‌ له‌ کافر وموسڵمان وشه‌یتان په‌رست وبت په‌رست و مردو په‌رست و له‌ هه‌موشیان خراپتر که‌ زیندو ده‌په‌رستن ئه‌وانه‌ی که‌ سه‌رکرده‌و پاشاو ده‌سه‌ڵاتداره‌کان ده‌په‌رستن کردویانه‌ به‌ چێشتی مجێور له‌هه‌مو جۆرێکیان تێکه‌ڵ کردوه‌ به‌ناوێكی پوچ وبه‌تاڵه‌وه‌و له‌ ژێر سایه‌ی ئاڵای ناحه‌ق وناڕه‌وایه‌تیدا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ هه‌موو له‌و چین وتوێژی ئه‌و خه‌ڵکانه مافیان پێشێل کراوه‌و خۆشیان نازانن چی ئه‌که‌ن وبۆ وائه‌که‌ن و به‌چی هۆکارو هه‌ده‌ف ومه‌به‌ستێکه‌وه‌ .

باشترین شتێك که‌ له‌و گێژاوه‌ نه‌جاتمان بێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌ر سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ری سه‌روه‌ر که‌ چۆن ئه‌و به‌ڵاو گێژاوه‌ی چاره‌سه‌ر کردوه‌ .

پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم زۆر به‌ئاشکراو ڕاشکاوی خۆی له‌وه‌ به‌ری کردبو گوێی پێ نه‌ئه‌دا ئه‌گه‌رچی له‌ خزم وکه‌وکاری خۆشی بوبێتن یان له‌ سه‌رگه‌وره‌ی قه‌وم وگه‌له‌که‌ی بوایه‌ ، هه‌روه‌کو ده‌گێڕنه‌وه‌ که‌ خه‌ڵکانێك له‌ قوره‌یش چون بۆلای أبوطالب ی مامی ئه‌وانه‌ش { عتبة وشيبة ابنا ربيعة، وأبو سفيان صخربن حرب, وأبو البخترى العاص بن هشام، والأسود بن المطلب, وأبو جهل عمرو بن هشام، والوليد بن المغيرة, ونبيه ومنبه ابنا الحجاج ، والعاص بن وائل ... إبن اسحاق ئه‌ڵێت : ئه‌وانه‌ی که‌ چون بۆلای أبوطالب پێیان ووت : ئه‌ی ابوطالب برازاکه‌ت قسه‌ به‌خواکانمان ده‌کات ، دینه‌که‌مانی به‌ۆوچ داناوه‌و ئومێدو خه‌ونه‌کانمانی پوچه‌ڵکردۆته‌وه‌ ،باوباپیرانمانی به‌گومڕا داناوه‌ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ی ئێمه‌بن ،یان ئه‌وه‌تا شه‌ڕیمان لێ دوور ده‌خه‌یته‌وه‌ یان ئه‌وه‌تا وازمان لێبهێنه‌ خۆمان شتی به‌رامبه‌رده‌که‌ین ، تۆش له‌سه‌ر ئه‌وبیروباوه‌ڕه‌ی ئێمه‌یت ئێمه‌ به‌سین بۆت له‌کۆڵتی ده‌که‌ینه‌وه‌ } پێغه‌مبه‌ر ص هه‌مویانی ئاشکراده‌کردو به‌رامبه‌ریان ده‌وه‌ستایه‌وه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ هاوه‌ڵه‌ به‌ڕێزه‌کانیش هه‌ر له‌وه‌وه‌ ئه‌وه‌ فێر بون ئه‌وچینه‌ی که‌ غه‌ریب بون له‌وسه‌رده‌مه‌داو ده‌بێ سه‌رده‌می ئێستاش که‌ غه‌ریب تیایدا هه‌یه‌و که‌من ونه‌فامیش زۆربوه‌ ده‌بێ به‌هه‌مان شێوه‌ به‌شوێنی ئه‌واندا ڕه‌وره‌وه‌ی ژیان بگرنه‌ به‌ر .

ابن کثیر هێناویه‌تی یه‌وه‌ که‌ {ابو عزیز ابن عمیر ، برای مصعب ابن عمیر بو، کابرایه‌ك له‌ انصار به‌ ئه‌سیری گردبومی ده‌ستمی به‌ستبۆوه‌ مصعب ی برام که‌ بینیمانی ووتی ده‌ستی چاك توند بکه‌و وبیبه‌سته‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ دایکی زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ڵکو له‌بری پاره‌و ماڵێکی زۆرت بداتێ ، که‌برای خۆی بوو }........ أبوعزیز یه‌ڵێت ، کاتێك که‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ به‌در پێغه‌مبه‌ر ص پێیانی ووتبو که‌ مامه‌ڵه‌ی باشیان له‌گه‌ڵدا بکه‌ن نانیان ده‌داپێمان هه‌رکه‌سێکیان ئه‌هاتن نانه‌که‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ بوایه‌ درێژی ده‌کرد بۆ ئێمه‌ منیش پێم شه‌رم بو لێیان وه‌رنه‌گرم ، کاتێك که‌ مصعب ی برام هات ووتم ئه‌وه‌ مافی برایه‌تی یه‌ ؟ ووتی : ئه‌وه‌ برامه‌ له‌جیاتی تۆ !.... داوای له‌ دایکی کرد که‌ به‌ به‌هاترین که‌سی قوره‌یش پاره‌ی لێی وه‌رگرد که‌ چوار هه‌زار درهه‌م بوو دایکی پاره‌که‌ی بۆنارد ئه‌وانیش کوڕه‌که‌یان بۆی ناره‌ده‌وه‌ له‌بری پاره‌که‌ .

ئیسلام ئه‌وه‌ی نه‌هێشت که‌ که‌سێك به‌ناوه‌ی جاهیلیه‌ته‌وه‌ هاوار بۆ که‌سێك به‌رێ ، هه‌روه‌کو ئه‌یان ووت هاواره‌ فڵانه‌ که‌س که‌ پیاوێکی به‌خیره‌ت بوایه‌ یان بۆ فڵانه‌ عشره‌ت یان هۆز ، پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌علیه‌ وسلم فه‌رموی وازی لێبهێنن ئه‌وه‌ بانگێشه‌ی جاهیلیه‌ته‌ ئه‌وه‌ بۆگه‌ن و پیسه‌ ،هه‌رکه‌سێك وایووت ته‌مێی که‌ن وئامۆژگاری که‌ن ، کابرایه‌ك هاواریکرد بۆ نابعة الجدي به‌هاوارو هانای جاهیلی یه‌وه‌ ، ابو أیوبی أنصاری په‌نجا جه‌ڵده‌ی لێدا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ش چونکه‌ خوای گه‌وره‌ موسڵمانانی کردوه‌ به‌برای یه‌کتر پێویست ناکات هاناو هاوار بۆ خه‌ڵکی نه‌فام وجاهیل به‌رن که‌ به‌هاناتانه‌وه‌ بێت ، هه‌روه‌کو عمرکوڕی خطاب وتویه‌تی :ئیشی خوا وایه‌ که‌ موسڵمانان هه‌مویان یه‌ك کۆمه‌لن .

ئیمام ماوردی ئه‌ڵێت : خوای گه‌وره‌ فه‌رمویه‌تی {إذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ } يعني قريشاً ، مانای نه‌فامیش دوو مانا ده‌گرێته‌ خۆی :
1- توڕه‌بون هاتنه‌ جواب له‌سه‌ر خواکانیان ، سوربون له‌سه‌ر خوایتر نه‌په‌رستن ، ابن بحر وتویه‌تی .
2-أنفتهم من الإقرار له بالرسالة والاستفتاح ببسم الله الرحمن الرحيم على عادته في الفاتحة ، ومنعهم له من دخول مكة ، قاله الزهري.
3- ئیحتمالی سێ یه‌میش هه‌یه‌ که‌ ئه‌وه‌یه‌ : شوینکه‌وتوی باوباپیرانیان بن هیچ دابو نه‌ریتێکیان ڕه‌د نه‌که‌نه‌وه‌و نه‌یشکێنن ، به‌گوێی که‌سیتر نه‌که‌ن وگوێڕایه‌ڵیان بۆی نه‌بێت هه‌روه‌کو خوای گه‌وره‌ باسیانی کردوه‌ که‌ ده‌فه‌رموێت :{ إِنَّا وَجَدْنَا أَبَاءنا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى ءَاثَارِهِم مُّقْتَدُونَ } .آلوسي وتویه‌تی .
{حَمِيَّةَ الجاهلية} له‌سه‌ر به‌جواب هاتن ، یان توڕه‌بون له‌سه‌ری و بۆی ، پاراستنی وتوڕه‌بون له‌سه‌ری و شه‌ڕکردن له‌سه‌ری وبه‌هاتنه‌ جواب له‌سه‌ری . والله‌ أعلم .
تشابه المؤمنين الغرباء في البلاء الذي يواجهونه, والتجارب المستفادة أثناء المسير

هاوشێوازو له‌یه‌ك چونی ئیمانداران و غه‌ریبه‌کان له‌و شتانه‌ی که‌ ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، سود وه‌رگردن له‌وتاقیکردنه‌وانه‌ی که‌ به‌سه‌ریاندا دێت له‌ ڕێڕه‌وی ڕێگای بانگه‌وازخوازی وبانگه‌وازکردن بۆ دین .

بێگومان ڕێگای ئه‌هلی ئیمان و ئه‌وانه‌ی که‌ بانگه‌وازده‌که‌ن له‌ پێناو خوادا ڕێگایه‌کی ئاسان نی یه‌ و ناخۆشی وناڕه‌حه‌تی زۆری تێدایه‌ وئه‌وانه‌ خۆشیان ده‌زانن که‌ چی ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ ، به‌ڵام زانینی ته‌نها بزانیت جیایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ به‌سه‌رتا بێت یان تیایدا بژیت ، جیاوازیه‌کی زۆریان هه‌یه‌ بێگومان ، طاغوت وده‌سه‌ڵاتداره‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ فه‌ن ده‌که‌ن به‌ ته‌عزیبدان وبه‌ڵاوموشكیله‌ به‌سه‌ر موسوڵماناندا ، به‌ڵکو به‌شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت تریش به‌سه‌ر ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ ئیمانداره‌داکه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌ جاهیلیه‌ته‌دا زۆر که‌مو نامۆن له‌ناوخه‌ڵکیدا ،که‌ ناسراون له‌ نێوان ئه‌هلی ئه‌رزوئاسماندا به‌وه‌ی که‌ که‌من له‌ ژماره‌دا ، زۆرن له‌سه‌رخستنی دینی خوای خۆیان ، که‌ له‌ئیمکانیه‌تداو بوندا زۆر لاوان وبێئیمکانیه‌تن ، به‌ڵام زۆر به‌هێزن له‌ ویست وئیمانیاندا به‌خوای تاك وته‌نها و ده‌سه‌ڵات وسه‌رخستنیان و به‌و وه‌عد وپه‌یمانانه‌ی که‌ خوای گه‌وره‌ پێیانی داوه‌ له، که‌ زۆر فه‌قیرو نه‌بونه‌داران له‌نێوان خه‌ڵکیدا وده‌وڵمه‌ندن به‌ بیروباوه‌ڕه‌که‌یان ، که‌ له‌ڕوانگه‌ی ئه‌هلی دونیاوه‌ وائه‌زانن که‌ چه‌وساوه‌ن وله‌ڕوانگه‌ی ئه‌وانیشه‌وه‌ که‌ زۆر سه‌ربه‌رزو سه‌رفرازن به‌و دین وئیمانه‌ی که‌ هه‌یانه‌ که‌ به‌رزترین ومه‌زنترین بیروباوه‌ڕو ڕێگایان هه‌ڵبژاردوه‌ به‌سه‌ر ئه‌هلی جاهیلی یه‌تدا .

بێگومان ئه‌وان ئه‌وه‌ ئه‌زانن که‌ خۆیان وماڵ ومنداڵیان توشی ناخۆشی وناڕه‌حه‌تی و ده‌ربه‌ده‌ری وسجن وزیندانی و ده‌ربه‌ده‌ری وئاوه‌ره‌یی و برسێتی ونه‌بونی ونه‌هامه‌تی ده‌بن، که‌ به‌یانی وئێواره‌ به‌رده‌وام کیتابه‌که‌ی خوای گه‌وره‌ ده‌خوێننه‌وه‌ که‌ تێیدایه‌و فه‌رمویه‌تی : { ولنبلونكم بشئ من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين } .
شێخی موفه‌سیرین ابن جریر ده‌فه‌رموێت له‌ته‌فسیری ئه‌م ئایه‌ته‌دا :
له‌ ابن عباس له‌سه‌ر ئه‌م فه‌رموده‌یه‌ ووتویه‌تی : خوای گه‌وره‌ خه‌به‌ری به‌ به‌نده‌کانی داوه‌ که‌ دونیا ماڵی تاقی کردنه‌وه‌یه‌ وتوشی به‌ڵاو موسیبه‌تی زۆر ده‌بین و تاقیمان ده‌کاته‌وه‌ به‌و به‌ڵاوموسیبه‌تانه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا فه‌رمانی پێمان کردوه‌ که‌ سه‌بر بکه‌ین وخۆڕاگربین هه‌ربه‌ئاسانی واز له‌دینه‌که‌مان نه‌‌هێنین به‌ ساردو گه‌رمی یه‌ك ، پاشان مژده‌شی داوه‌که‌ مژده‌یه‌ بۆ خۆڕاگران وئه‌وانه‌ی که‌ سه‌بر ده‌که‌ن له‌سه‌ر ناخۆشی وبه‌ڵاو موسیبه‌ت ، خه‌به‌ری ئه‌وه‌شی داوه‌پێمان که‌ هه‌ڵبژارده‌کانی خۆی که‌ پێغه‌مبه‌رانه‌ به‌وشێوه‌یه‌ بونه‌و توشی ناڕه‌حه‌تی وناخۆشی وبه‌ڵاو موسیبه‌تی زۆر زۆر هاتون له‌پێناوی خوای گه‌وره‌دا تاوه‌کو ئه‌وانه‌ی که‌ موشکیله‌و به‌ڵایه‌کیان توش ده‌بێت سه‌بوری به‌دڵیاندا بێته‌وه‌ وبزانن ئه‌وه‌ ڕێگای پێغه‌مبه‌ران وپیاوچاکانه‌ له‌وانه‌ی که‌ له‌پێش ئێمه‌وه‌هاتون وڕۆیشتون ، که‌ فه‌رمویه‌تی { مستهم البأساء والضراء وزلزلوا } .

واتای ئه‌وه‌ی که‌ فه‌رمویه‌تی :{ولنبلونكم} ولنختبرنكم، تاقیتان ده‌که‌ینه‌وه‌، وقوله {بشئ من الخوف} واتا: به‌ ترسی دوژمنان ، برسێتی و نه‌بونه‌ی وبێ ماڵ وحاڵی وبێ پاره‌وپوڵ وکه‌م بونه‌وه‌ی که‌سه‌کانتان وکوژرانیان له‌ کوڕومنداڵ وبراو که‌سی خۆشه‌ویست به‌هۆی ئه‌وشه‌رو کوشتاره‌ی که‌ دروست ده‌بێت له‌ نێوان ئێوه‌و دوژمنانتاندا ئه‌م هه‌موو به‌ڵاو موسیبه‌تانه‌ له‌ ڕێگایه‌و توشتت ده‌بێت هه‌موشی تاقیکردنه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌یه‌ بۆمان تاوه‌کو ده‌ربکه‌وێت که‌ کێ ڕاستگۆیه له‌ ئیمانه‌که‌یداو کێ درۆزنه‌و ئیمانه‌که‌ی به‌ته‌واوی نه‌گردوه‌ ‌راستگۆو منافق ده‌ربکه‌وێت کێن ئه‌مه‌ش هه‌مووی مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌که‌ شوێنکه‌وتوی پێغه‌مه‌به‌ره‌که‌ی بین وبه‌ڕاستی شوێنکه‌وتوی بین وهه‌رچیمان به‌سه‌رداهات له‌سه‌ر دینه‌که‌مان بێباك بین له‌وه‌ی که‌ دێته‌ ڕێگامان له‌سه‌ر ئه‌ودینه‌ . اهـ[32]

هه‌روه‌ها سید قطب خوای گه‌وره‌ به‌ به‌هه‌شتی شادبکات له‌ته‌فسیری ئه‌م ئایه‌ته‌دا ئه‌ڵێت:


{ ولنبلونكم بشئ من الخوف والجوع ...} هه‌رده‌بێت که‌ نه‌فس به‌ توشبونی به‌ڵا پاك ببێته‌وه‌ ، تاقی کردنه‌وه‌ی دامه‌زراندن بۆ نه‌فس ده‌بێ له‌شه‌ڕی حه‌ق دژ به‌باتل و ناڕه‌وا ده‌بێ توشی ئه‌وهه‌موو شتانه‌ ببیت له‌ترس وخۆف وبرسێتی وکه‌مبونه‌وه‌ی که‌سه‌کان له‌ده‌ورت وکوژران ونه‌مانی کوڕومنداڵ براو که‌س وکارو دۆست وبراده‌رو خۆشه‌ویستت وبێ وه‌زعی وبێ پاره‌یی و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی که‌ ناخۆشه‌ له‌نه‌فسدا ، تاوه‌کو دینه‌که‌یان زیاتر پته‌وببێت له‌دڵ وده‌روندا تاوه‌کو بزانن چیان له‌پێناو ئه‌ودینه‌دا به‌خشیوه‌ به‌پێی به‌خشینه‌که‌ی خۆیان له‌دڵیاندا شیرین ده‌بێت ، به‌وێوه‌یه‌ عقیده‌ داده‌مه‌زرێت وباوه‌ڕیان پته‌وتر ده‌بێت هه‌رچه‌نده‌ به‌ڵاو موسیبه‌تیان به‌سه‌ردا بکه‌وێت ئه‌وه‌نده‌ دامه‌زراوتر ده‌بن ، به‌هایی نه‌فسی ئه‌وه‌یه‌ لێره‌دا که‌ بیروباوه‌ڕی زیاتر پێداده‌مه‌زرێت بۆخۆیان پێش هه‌موو که‌سێك ،هه‌رچه‌نده‌ ئازار بخۆن له‌پێناویدا وهه‌رچه‌نده‌ هه‌وڵوتێکۆشانی بۆ بکه‌ن له‌پێناویدا ئه‌وه‌نده‌ زیاتر له‌دڵیاندا شیرین ترده‌بێت و خۆشه‌ویستر ده‌بێت له‌لایان ودامه‌زراوتر ده‌بن .
هه‌روه‌ها خه‌ڵکانی به‌رامبه‌ر یان دژ به‌دینه‌که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ببینن بۆیان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌ودینه‌ ڕاسته‌و حه‌قه‌و هه‌ڵبه‌ته‌ شتێکی به‌نرخه‌ بۆیه‌ له‌سه‌ر ئه‌وبه‌ڵاوموسیبه‌تانه‌ی که‌توشیان ده‌بێت خۆڕاگرده‌بن وبه‌رده‌وام هه‌ردامه‌زراوترده‌بن له‌سه‌ر ئه‌وبیروباوه‌ڕه‌ی که‌هه‌یانه‌ .
بۆیه‌ دوژمن وئه‌وانه‌ی که‌ دژایه‌تی ئه‌م دینه‌ده‌که‌ن وایان لێدێت ده‌بێت به‌ماخۆلانیان تاوه‌کو به‌شوێنی ئه‌وبیروباوه‌ڕه‌ی که‌ ئه‌و ئیماندارانه‌دا بگه‌ڕێت وبیپشکێنێت تاوه‌کو بزانێت چیتێدایه‌ وا دامه‌زراون له‌سه‌ری پاشان خۆیان که‌ تێگه‌یشتن ئه‌وکاته‌ ئه‌وانیش ئیمان ده‌هێنن وتۆبه‌ده‌که‌ن وپاشتر وای لێدێت که‌ کۆمه‌ڵ کۆمه‌ڵ خه‌ڵکی بێنه‌ ناو ئاینه‌که‌وه‌ وببن به‌ که‌سێك له‌وکه‌سانه‌ی که‌ له‌پێناو دینه‌که‌دا ناخۆشی وناڕه‌حه‌تی قبوڵبکه‌ن و ئه‌وه‌ش به‌تاقیکردنه‌وه‌یه‌ك ده‌زانن له‌لایه‌ن خوای گه‌وره‌وه‌ بۆ دین وئیمانه‌که‌یان ......ئه‌وکاته‌ بینای چاوه‌کان ڕوون ده‌بێته‌وه‌و بیروهۆش ده‌که‌وێته‌کار وئیمان دامه‌زراوده‌بێت وتێده‌گه‌ن که‌ هه‌رچی هه‌یه‌ موڵکی خوایه‌و تواناو ده‌سته‌ڵات ته‌نها بۆخوایه‌ ڕاستی شته‌کان ده‌رده‌که‌وێت .... اهـ[33]

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ