فەرمان بە چاكەو ڕێگری لە خراڵە، بە درێژایی مێژووی ئوممەتی ئیسلامی یەكێك بووە لە دیارترین شەقڵ‌و هێمای كۆمەڵگای موسڵمانان، بووە بە ڕەمزێكی جیاكەرەوە لە نێوان ئەم‌و كۆمەڵگاكانی دیكەدا.
وەكو خوای حەكیم‌و كاربەجێ لە قورئاندا وەێفی ئەم كۆمەڵگا موسڵمان نشینە دەكات‌و دەفەرمووێ:
««كُنْتُمْ خَیْرَ ڕُمَّه‌ٍ ڕُخْڕجَتْ لِلنَّاسِ تَڕْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَڕ وَتُۆْمِنُونَ بِاللَّهِ ».
واتە «ڕاستی ئێوە چاكترین ئوممەتێكن كە بۆ سوودی خەڵكی هێنراونەتە مەیدانەوە، چونكە فەرمان بەچاكە دەدەن و قەدەغەی خراڵە دەكەن و باوەڕی دامەزراوتان بخوا دەهێنن». 
یەكێك لە ئەركەكانی كۆمەڵگای موسڵمان كە بەشێكە لە فەرمان بە چاكەو ڕێگری لە خراڵە، بریتیە لە ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان‌و ئامۆژگاری كردن‌و دەستگرتنیان بۆ ئەوەی خۆیان‌و كۆمەڵگا بەرەو هەڵدێرو بێ شەرعی ڵەڵكێش نەكەن..
خەڵكی بە درێژای مێژوو ڵابەندی چ دین‌و یاساو ڕیسا‌و سیستەمێك بووبێتـن، ڕەنگدانەوەی ئەو بیروباوەڕەی كە لەسەری بوون هەڵی ناون بۆ هەڵویست وەرگرتن بەرامبەر بە هەڵەو كەم‌و كوڕی حوكمڕان‌و دەسەڵاتدارەكانیان. هەبووە هەمیشە لە سەنگەری ڕووبەڕووبوونەوەدا بووە‌و بەردەوام بە بیانووی ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان دەستی بە شمشێر بووەو چاوی لەسەر قەرەوڵی چەكەكەی بووە، بەڵام سەرەنجامی كۆمەڵگایان بەرەو گێرەشێوێنی‌و ئاژاوەگێڕی‌و كاولكاری بردووە.. 
هەش بووە هەمیشە لە بەرەی حوكمڕان‌و دەسەڵاتدار دا بووەو هەرچی ووتوەو هەرچی كردووە بۆی شەرعاندووە‌و كۆمەڵگاو تاكەكانی بۆ گەوجاندووە، بۆیە هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا بوون میلەت‌و كۆمەڵگایان بكەن بە كۆیلەی دەستی ئەو حاكم‌و حوكمڕانانە...
بەڵام شەریعەتی خوای حەكیم‌و كاربەجێ، نە ئەوەی یەكەمی ڵێ ڵەسەندە، نە ئەوەی دووەمی ڵێ قەبووڵە. بەڵكو هەمیشە دوور بووە لە توندەڕەوی‌و شلڕەووی.
شەریعەتی خوای حەكیم‌و كاربەجێ هەڵگرانی فێركردووە كە چاو لەو سیستەم‌و یاساو ڕێسایانە نەكەن كە بەهەم‌و نەتیجەی فكرو بۆچوونی ئینسانەكەو بە چەڵڵەی خەڵكی هەڵنەڵەڕین‌و، زمان لاڵ‌و دەمبەستراویش نەبن.
جا لە شەریعەتی خودا بەرزو ڵیرۆزدا چەندین ڕێگاو شێواز دیاری كراوە بۆ ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان‌و كاربەدەستان، ئەو ئەركەشی خستۆتە گەردنی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا، بەڵام هەر یەكەی ڵشكێكی بەردەكەوێ، ئەوەی دەكەوێتە ئەستۆی كەسانی زانا‌و شارەزاو خاوەن ڕاوبۆچوون‌و ئەزمووندارەكان‌و دەمڕاستەكانی كۆمەڵگا، ناكەوێتە گەردنی هەموو تاكێكی كۆمەڵگا..
ڵلەی یەكەمی ئامۆژگاری‌و ئینكاری كردنی هەڵەی حوكمڕان، ئەركی زانایان‌و شارەزایان‌و خاوەنڕاوبۆچوون‌و ئەزمووندارەكان‌و دەمڕاستەكانی چینەكانی كۆمەڵگایە، چەكی سەرەكی دەستی ئەمانیش كە شەرع ڵێی داون‌و ڕێگەی ڵێ داون بەكاری بهێنن، بریتیە لە «زمان»و، ئەو شتانەی جێگای وتەی زمان دەگرێتەوە.
جا شەریعەتی خوای حەكیم‌و كاربەجێ كە چەكی«زمان»داوە بەو كەسانەی بەكاری بهێنن بۆ ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان، شێواز‌و چۆنیەتی بەكارهێناكەی نەداوەتە دەستی خۆیان، چۆنیان ڵێ خۆشبێ‌ بەو جۆرە بەكاریبهێنن، چونكە ئەو كەسانە ئەگەر نەزانن چەكی«زمان» بەكاربهێنن، ئەوە یان وەكو چەكێكی ئەستۆكی لێدێ‌و لە ئیش‌و كار ئەكەوێ‌و دەبێتە شەیتانێكی لاڵ‌و خۆیشی هەستی ڵێ ناكات‌و وا ئەزانێ خاوەن چەكە، یان بە خراڵ بەكاری دێنێ‌و وەكو بۆمبێك دەتەقێتەوە كۆمەڵگا خەڵتانی خۆین دەكات.
بەڕێزان: شەریعەتی خوای حەكیم‌و كاربەجێ خاوەن«زمان»ەكانی فێركردووە كە چۆن ئەو چەكە بە كاربهێنن بۆ ئەوەی تووشی توندەڕەووی‌و شلڕەووی نەیەن:
یەكەم:
سەرەتا ڵێویستە بزانرێ ئەو شتەی كە حوكمڕان‌و دەسەڵاتدار ڵێ هەڵساوە، لە سنووری ئیجتهادو ڕاوبۆچوونی جیاوازدا كە شەرع رێگەی ڵێداوە جێگای دەبێتەوە یان نا، ئەگەر جێگای بوویەوە، ئەوە جێگای ڕەخنەو گلەیی نییە، چونكە لە شەرعی خوای حەكیم‌و كاربەجێ دا دەرگای ئیجتهاد واڵایەو بە ڕوو كەسدا دانەخراوە مادام ئەهلی ئەو كارە بێ.
دووەم:
بەڵام ئەگەر ئەو كارەی كە حوكمڕان‌و دەسەڵاتدار ڵێی هەڵساوە، لە سنوری ئیجتهادو ڕاوبۆچوونی جیاوازی شەرعیدا جێگای نەدەبوویەوە، ئەوە ڵێویستە خاوەن«زمان»ەكان بێنەگۆ...
هانتەگۆی خاوەن«زمان»ەكان شەریعەت دوو ڕێگای بۆ دیاری كردوون:
ڕێگای یەكەم: ڕێگای ئامۆژگاری كردن:
شەریعەتی خوای حەكیم‌و كاربەجێ دەفەرمووێ ڵێویستە یەكەم هەنگاوێك كە خاوەن«زمان»ەكان دەینێن لەم قۆناغەدا، ڕێگای دڵسۆزی‌و نیەت ڵاكی‌و چاكسازی بێ، ئەویش بەوە دەبێ ڕێگای ئامۆژگار‌و نەێیحەت ڵیادەبكرێ‌و دەستی حوكمڕان‌و دەسەڵاتدارەكان بگیـرێ‌و ئامۆژگاری بكرێن‌و هەڵەو كەم‌و كوڕیەكانیان بخرێتە ڵێش چاو‌و، بە خۆیان بگوترێ كە ڕاست‌و دروستی‌و شەرعی بوون‌و ناشەرعی بوونی ئەو كارە چۆنەو چۆن نییە.
جا نەتیجەی ئەم ڕێگایە دوو دەرەنـجام:
دەرەنجامی یەكەم:
یان ئەوەتە حوكمڕان ‌و كاربەدەستەكان بە دەم داواكەیانەوە دێن‌و گوێ بۆ قسەكانیان دەگرن‌و داواكاری یەكەیان لێوەر دەگرن‌و لاری‌و لادانەكەی خۆیان ڕاست دەكەنەوەو ئەو ناشەرعیەی كە كردوویانە لێی ڵەشیمان دەبنەوە. ئەوە ئیتر كار دەبڕێتەوەو ئیش كۆتایی دێت.
دەرەنجامی دووەم: 
یان ئەوەتە گوێ ناگرن‌و بە قسەیان ناكەن‌و ئەو ناشەرعییەی كە بڵاویان كردۆتەوە زیاترو زۆرتر برەوی ڵێ دەدەن.
ڕێگای دووەم: ڕێگای ئینكاری كردن:
جا ئەگەر نەتیجە دەرەنـجامی دووەم بوو، حوكمڕان ئامادە نەبوو ئەو كارەی كردوویەتی لێی ڵاشگەز بێتەوە، وە مەترسی ئەوە هەبوو كە ئەو ئیشەی ئەو ڵێ هەڵساوە لە خەڵكی بكرێ بە شەرع‌و دین‌و، یان مەترسی ئەوەی لێ بكرێ ئەو كارەی ئەو شەرع لەگەڵیەتی‌و نكۆڵی لێ ناكات، ئەوە لێردە ڵێویستە خاوەن«زمان»ەكان بە ئاشكرا بێنەگۆو، قسە بكەن كە نەخێر ڕووی شەرعی بوون‌و ناشەرعی بوونی ئەو كارە بەو شێوەیە‌و بەو شێوە نییە، بۆ نـمونە حوكمڕان‌و كاربەدەست ئەگەر دەستكاری سەوابتێكی ئیسلامی كرد یان حەڵاڵێكی حەرام كرد، یان بە ڵێچەوانەوە، ئەوە ڵێویستە خاوەن«زمان»ەكانیش نەبن بە موخاتەرە درۆزنەو ئیش‌و كارەكەی بۆ چەك‌و ڵینە بكەن، بەڵكو بە ئاشكرا ئەو تەغیرو تەبدیلە بدەن بە گوێی كۆمەڵگادا.
بەڕێزان:
ئامۆژگاری‌و ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان بەو قۆناغانە بەشێكە لە ئەێڵ‌و بنەمای فەرمان بە چاكەو ڕێگری لە خراڵە، بەڵام بێ سوود بوونی (ڕێگای یەكەم)‌و دەست بردن لە ناچاریدا بۆ (ڕێگای دووەم)، دەبێ لە سنوری بنەمای مەێالیح‌و مەفاسیدا جێگەی بێتەوە‌و ڕەچاو بكرێ.
ئەم شێوازەی كە باسمان كرد ڵوختەی مانای ئەو فەرموودانەیە كە باسی ئەم حاڵەتانانە دەكەن.
چونكە ئەو فەرموودانەی كە باسای چونیەتی مامەڵە دەكەن لەگەڵ حوكمڕان دا دەكرێ دابەش بكرێن بۆ سێ كۆمەڵە فەرموودە:
كۆمەڵەی یەكەم:
ئەو فەرموودانە دەگرێتەوە كە فێرمان دەكەن ئامۆژگاری حوكمڕان بكەین، بۆ ڕاستكردنەوەی هەڵەی حوكمڕان بەتەنها دەستی بیگیرێ‌و ئامۆگاری بكرێ‌و، بە ئاشكراو لەو ناو خەڵكدا تەڵڵی لێ نەكوترێ.
وەكو ڵێغەمبەر ێلی الله علیه وسلم دەفەرمووێ: 
«مَنْ ڕَرَادَ ڕَنْ ێنْێَحَ لِسُلْگَانٍ بِڕَمْرٍ فَڵا یُبْدِ ڵهُ عَڵانِێه‌ً وَڵكِنْ لِێڕْخُژْ بِێدِهِ فَێخْلُوَ بِهِ فَإِنْ قَبِڵ مِنْهُ فَژَاكَ وَإِلَّا كَانَ قَدْ ڕَدَّى الَّژِی عَڵیْهِ ڵهُ» . 
واتە هەر كەسێك ویستی ئامۆژگاری حوكمڕانێك بكات، ئەوە با بە ئاشكراو لە ناو خەڵكاتدا تەڵڵی لێ نەكوتێ، بەڵكو دەستی بگرێ‌و بە تەنها ئامۆژگاری بكات، ئەگەر وەریگرت، ئەوە باشە، ئەگەر نا ئەوە ئەو كەسە ئەركی خۆی بە جێهێناوە كە ئامۆژگاری كردنە.
كۆمەڵی دووەم:
هەروەها هەندێ فەرموودەی تر هەن كە هانـمان دەدەن بۆ بەرەنگاربوونەوەیان‌و ڕووبەڕوو بوونەوەیان، وەكو ڵێغەمبەر ێلی الله علیه وسلم دەفەرمووێ:
«سَێكُوْنُ ڕمَراءُ مِنْ بَعْدی ێقُولُونَ مَا ڵا ێفْعَلُونَ وَێفْعَلُونَ مَا ڵا یُۆْمَرُونَ فَمَنْ جَاهَدَهُمْ بِێدِهِ فَهُوَ مُۆْمِنٌ وَمَنْ جَاهَدَهُمْ بِلِسَانِهِ فَهُوَ مُۆْمِنٌ وَمَنْ جَاهَدَهُمْ بِقَلْبِهِ فَهُوَ مُۆْمِنٌ وَڵیْسَ وَرَاءَ ژَلِكَ مِنْ الْإِیمَانِ حَبَّه‌ُ خَرْدَلٍ».
لە ڵاش من كۆمەڵە حوكمڕانێك ڵەیدا دەبن، ئەوەی دەیڵێن كاری ڵێ ناكەن، وە كردارو ڕەفتارێك دەكەن كە شەرع داوای نەكردووە، بۆیە هەر كەس بەدەست بەرەنگاریان بێتەوە ئەوە ئیماندارە، وەهەركەسێك بە زمان بەرەنگاریان بێتەوە، ئەوە ئیماندارە، وەهەركەس بە دڵ بەرەنگاریان بێ ئەوە ئیماندارە، بەڵام لە ڵاش ئەوە بە ئەندازەی تۆوی خەرتەلەیەك ئیمانی نییە.
كۆمەڵی سێیەم: 
یان خودا هەندێ فەرموودەی تر هەن ئامۆژگاریـمان دەكەن كە ێەبرو ئارام بەرەنگارو ڕووبەڕوو نەبینەوە لەگەڵ حوكمڕان‌و دەسەڵاتدار.
وەكو دەفەرمووێ: « إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِی ڕَپَرَه‌ً ، قَالُوا : فَمَا تَڕْمُرُنَا ێا رَسُوڵ اللهِ ؟ قَاڵ : اێْبِرُوا...». . لە دوای من ئێوە لەلایەن حوكمڕانەكانەوە بەش خوراوی دەبینن، وتیان ئەی ڵێغەمبەری خوا فەرمانمان بە چی ڵێدەكەی؟ فەرمووی: ئارام بگرن .
بەڕێزان:
مەبەست لە كۆمەڵی یەكەمی فەرموودەكان، ڕێگای ئامۆژگاری كردن‌و نەێیحەت كردن دەگرێتەوە، كە مەبەست لێی ڕێگای یەكەمی ئەو دوو ڕێگایەیە كە ڵێشتر باسمان كرد.
هەرچی كۆمەڵی دووەمی فەرموودەكانە، كە هانـمان دەدەن بۆ بەرەنگار بوونەوەو ڕێگرتن لێیان، بە دەست‌و زمان‌و دڵ ئینكاری لە خراڵەو ناعەدالەتی حوكمڕان بكەین: ئینكاری كردن بە (دەست) : ئیش‌و كاری ئەو كەسانەیە كە دەسەڵاتیان هەیەو بۆیان دەكرێ ببـن بە ڕێگر لە بەدەم زوڵم‌و خراڵەو ناعەدالەتی حوكمڕان وه‌كو ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد. ئینكاری كردنیش بە (زمان) بۆ ئەو كەسانەیە كە خاوەن(زمان)ن، كە ڵێشتر باسمان كرد، ئینكاری كردنیش بە (دڵ) بۆ ئەو كەسانە دەگەڕێتەوە كە نە بە دەست هیچیان بۆ دەكرێ‌و نە بە زمان.
هەرچی كۆمەڵی سێیەمی فەرموودەكانە، مەبەست لە دان بەخۆداگرتن‌و، ێەبرو ئارامگرتن كۆتا مەرحەلەو قۆناغی بێ ئومێد بوون‌و بێ دەرەتان بوونە، كە ئیتر ئامۆژگاری‌و ئینكاری كردن بە زمان بێ سوودەو هیچ كاریگەریەكی نامێنێ‌و، یان ڕێگە نادرێ زماندارەكان بێ زمان ‌و، دەست بردن بۆ بەرەنگار بوونەوە بە (دەست) سەردەكێشێ بۆ كاری ناشەرعی تر یان گەورەتر‌و، خوێنڕێژی‌و ئاژاوەگێڕی‌و ڵاشا گەردانی، ئەوە ئەو كاتە ڵێویستی بە دان بە خودا گرتن هەیە.
كەواتە بەڵام بەداخەوە لێردا دوو دەستە لە خەڵكی تووشی هەڵەو ڵەڵە بوون:
دەستەی یەكەم:
ئەوانەی كە ڵێیان وایە هەمیشە دەبێ بۆ چاكردن‌و ڕاستكردنەوەی زوڵم‌و ناعەدالەتی حوكمڕان‌و دەسەڵات دار، هەمیشە لە سەنگەری دوژمنایەتیدا بین بۆیان، بە چەك‌و ئاگرو ئاسن ڕوو بەڕوویان ببینەوە، هەمیشەی ئەو فەرموودانە باس دەكەن كە ئەو ڕووانە دەبەخشێ، ئەم دەستەیە شیرازەی كۆمەڵگا تێكدەدات‌و دووچاری خوێن ڕێژی‌و ئاژاوەی دەكات. 
دەستەی دووەم
ئەوانەی ڕاستەو خۆ خۆیان هەڵدەدەن بۆ كۆتا مەرحەلە‌و هەموو كێشەكە بەوە حەڵ دەكەن ، دەبێ ئەو خەڵكە ێەبرو ئارامی هەبێ لەگەڵ حوكمڕاندا، بێ ئەوەی بە ڕێگاكانی تردا گەیشتبێتە ئەو قۆناغە،، یان خۆی ئەو قۆناغانەی ڵێ نابڕێت‌و بۆ ناكرێ، ئەگەر خەڵكی تریش بیكات ڵێی ناشەرعیە، بۆیە هەمیشە ئەگەر ڕوو بەڕووی ئەو ڵرسیارانە ببێتەوە دەستبەجێ ئەو فەرموودانە باس دەكات دەفەرمووێ ێەبر بگرن.
بەڵام: 
وەكو وتمان شەرعی خوا نە لەگەڵ دەستەی یەكەمە‌و نەلەگەڵ دەستەی دووەم، هەموو ئەو سێ كۆمەڵە فەرموودەیە ڵێغەمبەر فەرموویەتی، بۆیە ناكرێ تۆ دەست بە یەكێكیانەوە بگری‌و دەست بەرداری ئەوانی تر بیت، بەڵكو دەبێ بزانی ئەوانە هەریەكەی بۆ قۆناغێكەو جۆرە كێشەیەكی بێ چارەسەر دەكرێ.
لە كوتاییدا:
ئومێد دەكەم بە گوێرەی توانا توانیبێتم ڕووی ڕاستی‌و حەقیقەتی ئەو بابەتەم خستبێتە ڕوو...