بەشی دووەم: وێناكانی كڵێسا بۆ خۆرهەڵات لەسەدەی (13-17)
شەوقی ئەبو خەلیل مامۆستای شارستانیەتی ئیسلامی و ڕۆژهەڵاتناسی لە زانكۆی دعوە الإسلامیە/ بەشی دیمەشق دەڵێ: (سەرەتاكانی ڕۆژهەڵاتناسی بەتەواوەتی لەدوای شكستی هێرشەكانی خاچ پەرستیە)، بەڵگەش بۆ ئەمە لویسی نۆیەم كاتێ‌ لە 8ی ئایاری ساڵی 1250ز لەشاری (دمیات)ەوە بەرەو عەكا دەچوو لەدوای شكان و تیاچونی زۆری سوپاكەی وتی: (شەڕی وشە، تاكە هەوڵە بۆ شكستپێهێنانی موسڵمانان). ئیدوارد سەعیدی شارەزا لە بواری ڕۆژهەلاتناسی پێی وایە ئیسلام سەرەتا دەسبەسەراگرتنێكی سەربازی بوو پاشان بووە رۆشنبیری و دینێكی ترسناك لەبەرامبەر خۆرئاوادا و سەرەتا فارس و سوریا و میسر و دواتریش توركیا و پاشان باكوری ئەفریقیا و لەسەدەی 8 و 9شدا گەیشتە ئیسپانیا و سقلیە  و لەگەڵ بەشێكی فەرەنسا، كاتێكیش سەدەی 13 و 14 هات حوكمی ئیسلامی هەموو رۆژهەڵاتی خستە ژێر دەستی خۆیەوە تا هیند و ئەندەنوسیا و چین ڕۆیشت و بەمەش لە ئەوروپا سەردەمێك دروست بوو بەتاریكی ناوی دەبەن، بۆیە كاتێ‌ عوسمانی پەیدا بوو بەرەو خۆرئاوا فراوانخوازی دەست پێكرد وێنای خۆرئاوا و ئەوروپیەكان بۆ ئەم هێزە لەپاش گرتنی پایتەختی رۆژهەلاتیان كە قوستەنتنیە بوو بووە ئەو هێزەی هاتووە مەسیحیەتی ئەوروپا لەناوبەرێت. 
جیهانی ئیسلامی وەك ناوچەیەكی ڕۆشنبیری و مێژوویی تایبەت و بنیاتنەری شارستانیەتێكی گەورە و بونی بەمەڵبەندی جیهان و ڕوكردنە رۆژهەلات وەك تاكە هێزی گەورەی جیهان، ئەمەش بەهۆی هەرەسەكانی ڕۆژئاوا بەهۆی شەڕی خاچپەرستەكانەوە، بۆیە ڕوكردنە رۆژهەلات بووە خەونی زۆربەی خۆرئاواییەكان بۆ ئاشنابون بەم هێزە گەورە و وڵات و شێوازی ژیانیان ئەمەش بوە سەرەتایەك بۆ دەركەوتن و دامەزراندنی قوتابخانە رۆژهەلاتیەكان، لێرەدا ئەو ڕێگا و شوێنانەی ڕۆژئاوا گرتیە بەر لەبەرامبەر وێنای بۆ ڕۆژهەلات دەیخەینە ڕوو: 
یەكەم: قوتابخانە ڕۆژهەلاتناسیەكان
فردریكی دووەم فەرمانڕەوای صقلیە بوو، بووە ئیمپراتۆری ئەڵمانیا، لەساڵی (1220)ز هەستا بە وەرگرتنی كتێبە فەلسەفیەكان لە جیهانی ئیسلامیەوە و وەرگێرانیان لە عەرەبیەوە بۆ زانكۆكانی پاریس و پۆڵۆنیا، لە پاشانیشدا بنیادی زانكۆیەكی نا لە (ناپۆلی) لەساڵی (1224)ز بۆ گواستنەوەی زانستە ئیسلامیەكان بۆ جیهانی ڕۆژئاوا، هۆكاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە موسڵمانان لە ئەوروپادان، بۆ ئەوەی نەهێڵرێت ئەم دینە لەوە زیاتر بڵاوببێتەوە و ڕێگری لێبكرێت هەستان بە خوێندنەوە و دیراسەكردنی قورئان بەشێوازێكی ڕەخنەیی، بۆیە لێرەوە (ڕۆژهەڵاتناسی-لاهوتی) بەشێوەیەكی ڕەسمی لەساڵی(1312)ز سەری هەڵدا بەتایبەتی كاتێ‌ كەنیسەی (ڤیەننا) بڕیارێكی دەركرد لە مەڕ خوێندنی چەند كتێبێكی عەرەبی لە قوتابخانەكانی ئەوروپادا، بەپێی ئەم بڕیارە لە زانكۆ سەرەكیەكانی (ئۆكسفۆرد، پۆڵۆنیا، پاریس، كامبریج، سلامنكا) دەستیان كرد بە وتنەوەی وانەی (زمانە ڕۆژهەلاتیەكان)، بەتایبەتیش زمانی عەرەبی، واتە لەڕێی ئەو قوتابخانانە و لێكۆڵینەوە لە كتێبەكانی موسڵمانەكان كە بە زمانی عەرەبی نوسرابون جۆرە دیاردەیەكی ڕۆژهەڵاتناسی لەو سەردەمەوە دەركەوت ئەگەر چی وا ناودێریش نەكرابێت... بۆ نمونە (رۆجەر بیكۆن 1214-1294ز) كە ئینگلیز بووە لە زانكۆكانی ئۆكسفۆرد و پاریس خوێندویەتی و دكتۆراشی لە زانستی لاهوتدا هەبووە، كتێبی (ئاوێنەی كیمیا)ی لەعەرەبیەوە وەرگێرا و دواتریش لەساڵی (1521)ز لە (نۆرنبێرگ) چاپ و بڵاوكرایەوە، فرانز روزنتاڵ ئەمە باشتر ڕوون دەكاتەوە و دەڵێ: (زمانی عەرەبی زمانی زانست و فەلسەفە و فیكر بوو، وە فێربونی ئەو زمانە بەتەواوی مانا زاڵ بونت بوو بەسەر زانستەكانی ئەو سەردەمەدا، ئەمە جگە لەوەی هەنگاوێكیش بوو بۆ دراسەكردنی قورئان و وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی لاتینی، مەبەستیش لەمە تێگەیشتنێكی قوڵ بوو لە زانستی كەلام لای موسڵمانان. وە لە ئیسپانیادا هەستانی ئۆسقوف و ڕەهبان و قەشەكان بە كۆمەڵ و گروپ بۆ وەرگێڕانی كتێبە فیكری و رۆشنبیریە ئیسلامیەكان، ئەمەش بەیەكەم شەبەكەی (ئایدۆلۆجی) دادەنرێت، بۆ ناسینی ڕۆژهەڵات و ئامانجیشیان لەمە تەنها لێدانی ئیسلام بوو بەدوور لە هەر ئامانجێكی زانستی. لە فەرەنساشدا (لویسی نۆیەم 1214-1270ز) پاش كودەتا سەربازیەكەی بەسەر پاشای وەختدا و گرتنە دەستی دەسەڵات لەساڵی (1250)ز دەستی كرد بە چەند هێرشێك بۆ سەر رۆژهەلاتی ئیسلامی و بەردەوام بوو لەو هەڵمەتە سەربازیانەی تا بەهۆی نەخۆشی تاعونەوە لەساڵی (1270)ز وەفاتی كرد. 
دووەم: دادگای پشكنین (محاكمە التفتیش) 
ئەم دادگایە دامەزرێنرا لەلایەن پاپا (گریگۆری حەوتەم) لەساڵی (1333)ز، بۆ ئەو مەبەستەش هەستا بە دامەزراندنی لیژنەیەك لەهەموو گوند و شارێكدا بەسەرۆكایەتی قەشەیەك و دوو جێگر بۆ پشكنینی ئەو شوێنانەی گومانی ئەوەیان لەسەر بوو موسڵمان و جولەكەیان تێدایە ئەمەش درێژەی كێشا و بڵاوبۆوە لە تەواوی ناوچەكانی ئەوروپادا بەتایبەتی لە وڵاتی ئیسپانیا گەیشتە ئەوپەڕی دڕندایەتی بە حوكمی ئەوەی شوێنی ڕوبەروبونەوەی موسڵمان و مەسیحیەكان بوو، كاتێكیش لە كۆتاییەكانی سەدەی پانزەیەم وڵاتی ئەندەلوس داگیركرا لەلایەن مەلیكە فردیناند و ئیزابیللای خێزانیەوە بەتەواوەتی كەوتنەی كوشت و بڕی موسڵمان و جولەكەكانی ئەو وڵاتە، ئەم دڕندایەتیەش درێژەی كێشا بەتایبەتی لەسەردەمی (فیلیپی دووەم 1527-1598)ز كاتێ‌ توانی پورتوگال و ئیسپانیا و هۆڵەندا لەژێر دەسەڵاتیدا كۆبكاتەوە لەنێوان ساڵانی (1556-1558)ز جا كەوتە وێزەی موسڵمانەكانی ئەو وڵاتە و بەسەدانی لێ كوشتن و سوتاندن، ئەمە جگە لە سوتاندنی ئەو كێبانەی لە چاوی قەشەكانەوە دژ بون بە كەنیسە، بۆیە ژینی موسڵمانان لەو وڵاتە نەما و دەبوایە یان هەڵبێن یان واز لەدینەكەیان بێنن یاخود خۆیان بشارنەوە لە كاتی هەڵمەتی گەڕان و پشكنینەكانی سەرانی كڵێسە بەناوچەكاندا، ئەوە بوو هەندێ لەو موسڵمانانە بۆ پاراستنی كتێب و نوسراوە گرنگەكانیان هەڵدەستان بە شاردنەوەیان لەبەینی دیوارەكاندا یان لەژێر زەمینەكاندا كە بەم دواییانە و لە فیلمێكی دۆكیۆمێنتاری كە كەناڵی ئەلجەزیرە دۆبلاژیان كردبوو لەسەر موریسكیە موسڵمانەكانی ئەندەلوس باس لەو حاڵەتی شاردنەوەی پەرتوكانە دەكات لە ترسی لیژنەی دادگای پشكنینی مەسیحیەكان كردویانە. هەروەها ئەم لیژنە هەڵدەستان بە سەربڕین و لەملدانی هەر كەسێ خەنەی بگرتایە و پێیان وابوو ئەمە (الإستعراب: خۆ شوبهاندن بە عەرەب)ە. 
سێیەم: وەرگێڕانی قورئان بۆ سەر زمانەكانی ئەوروپی: 
لە وەرگێڕانی قورئاندا، ڕۆژهەلاتناسان لەبەر ئەوەی ئیمانیان نەبوو بە دەقی قورئانی و ئامانجیان تێكدانی بوو بۆیە بە ئەمانەتێكی زانستیانەوە وەریان نەگێڕا و لە ئەنجامدا چەندەها هەڵەی گەورەیان تێكرد، ئەم رۆژهەلاتناسانە توانیان قورئان وەربگێرنە سەر 79زمان كە بە 49زمانیان بەشێوەیەكی ناتەواو نا كامڵ بوو ئەمە جگە لەو هەڵانەی لە تەفسیری ئایەتەكاندا دەیانكرد. لە گرنگترین ئەو شتانەی دیاربون لە وەرگێڕانەكاندا: 
1. بەرتەسكردنەوەی مانای ئایەتەكان و خراپ لێكدانەوەی هەندێ لەئایتەكان، ئەمەش بەتایبەتی لە وەرگێڕانەكانی ڕۆژهەڵاتناس (جولد صیهر) و (ئەلفرید غیوم).
2. وەرگێڕەكان بە ئارەزوو و بێ گوێدانە هیچ جۆرە ئەمانەتێكی زانستی بەهەڵە و پێشو دواخستنی ئایەتەكان ئەم كارەیان دەكرد، بۆ نمونە ئایەتی (ولا تنكحوا مانكح اباۆكم من النسا‌و الا ما قد سلف...) واتە:"نەكەن ئەو ئافرەتانە مارە بكەن كە پێشتر هاوسەری باوكتان بوون مەگەر ئەوەی كە ڕابورد، بەڕاستی ئەو كارە گوناهێكی گەورە و ناشیرین و ناپەسەندە و ڕێبازێكی خراپە"، بەڵام ئەمان هەستا بون بەوەرگێڕانی بۆ ئەم شێوازە: "ئەو ئافرەتانە مەهێنن كە پێشتر خێزانی باوكتان بوو، كە ئەمە تاوانێكی گەورە بوو بەڵام ئەم ڕێگەیە نەما، ئەگەر زانیتان بووە هۆی شەڕ دروست بوون ئەوا مەیانهێنن و تەنها بیان پارێزن". هەروەها وەرگێڕانی (یا أیها الناس) بۆ (یا أهل المكە) بۆ ئەوەی خەڵكی وا هەست بكەن قسەكە بۆ خەڵكی مەككەیە و هەموو خەڵكی ناگرێتەوە، وە (ماكس هانتگ) وشەی (الابل)ی وەرگێڕا بوو بۆ ئەڵمانی و كردبوی بە (Nolken: هەور). 
چوارەم: وتەكانیان دەربارەی ئیسلام و خودی پەیامبەر 
تەركیزكردنی رۆژهەلاتناسان لەسەر ئیسلام و كەسایەتی پێغەمبەر (محمد) شتانێكی سەیر و سەمەرە بوو بۆ ئەو كاتی جیهانی ئیسلامی كە خوێندنەوەی ئەو كەسانە بۆ ئاینی ئیسلام بەو جۆرە بوو بەڵام ئێستا دەبینین شتەكە بۆتە شتانێكی ئاسایی و تەنانەت هەندێ بەناو رۆشنبیری ئیسلامیش هەمان بۆچونیان هەیە. لە كتێبی (تأریخ فرنسا) رژهەلاتناسی فەرەنسی (جولیمین) دەڵێ: "محمد دامەزرێنەری دینی موسڵمانانە و داوا دەكات كە خەڵكی شوێنی بكەون و جهان ملكەچی بێت، لەبری هەموو ئاینەكانی تر ئاینەكەی ئەو قبوڵە، هەروەها جیاوازیەكی گەورە لەنێوان گەیاندنی ئەم دوو ئاینەدا هەیە (مەسیحی و ئیسلام) بەوەی كە ئیسلام لەڕێگای هێزەوە خۆی دەسەپێنێ و بەخەڵكەكەی دەڵێ دەبیتە موسڵمان یان دەكوژرێیت، لەكاتێكدا مەسیحیەت بە ئاشتیەوە خەڵكی قبوڵی كرد". 
لە گرنگترین ئەو ڕێسایانەی رۆژهەلاتناسان پەیرەویان لێدەكرد لەكاتی لێكۆڵینەوەیان لەسەر ئەم ئاینە ئەوەبوو بە (پێوەر) كاریان دەكرد، وەك ئیدوارد سەعید دەڵێ: "مەسیح دامەزرێنەری عەقیدەی مەسیحیە، كەواتە لەم ڕوەوە محمدیش بۆ ئیسلامە، وەك چۆن مەسیح بۆ مەسیحیەتە!! نورمن دانییلیش دەڵێ: "رۆژهەلاتناسان دەیانوت ئیسلام ئەوەندەی وێنایەكە بۆ مەسیحیەتی (قروستی) ئەوەندە وێناكردن نیە بۆ خۆی" هەروەها ئیدوارد سەعید لەبەشێكی تردا دەڵێ: "سەدەی 12یەم وێنای خۆرئاوا بۆ خۆرهەڵات تەنها محمدە وەك بڵاوكەرەوەیەكی وەحی ساختە لەبەرگێكی چڵێسدا، لەهەمان كاتدا درۆزن و سێكسی و خیانەتكار، لەسەدەی 13هەمیشدا دەبێتە كەسێكی بەڵاو هەڵگەڕاوە، لەسەدەی 16یەمیشەوە و دوای دروستبونی مەزهەبی پرۆستانتی و دەركەوتنی مارتن لۆسەر دژایەتیان بونە ئەمری واقیع و لەشێوەی شێواندنی ئایەت و فەرمودەكان و مێژووی ئیسلامیدا خۆیان بینیەوە". 

سەرچاوەكان:
1. ادوارد سعید: الاستشراق (المعرفە-السلطە-الإنشا‌ء)، ترجمە الی العربیە: (كمال أبودیب)، الطبعە العربیە اڵاولی، بیروت/ لبنان 1981. 
2. الشیخ فۆاد كاڤم المقدادی: اڵاسلام وشبهات المستشرقین، سلسلە كتب دوریە تصدر عن مجلە رسالە الپقلین، الگبعە اڵاولی 1416ز
3. فالح عبدالجبار (ترجم و اعداد): الإستشراق والاسلام، الطبعە اڵاولی، سوریا-دمشق 1991ز
4. محمد محفوظ: الإسلام، الغرب وحوار المستقبل، للمركز الثقافی العربی، الطبعە اڵاولی-بیروت 1998. 
5. المنجد فی اڵاعلام، مۆسسە انتشارات دارالعلم، الطبعە السادسە والعشرون. 
6. ول دیورانت: قصە الحضارە(الإصلاح الدینی)، جز‌و 25، ترجمە: د.عبدالحمید یونس، محمد علی أبودرە2010. 
بەزمانی كوردی: 
1. بورهان محمد ئەمین و عەبدول كەریم: تەفسیری ئاسان
2. سارا فلۆوەرز: ریفۆرم، و: ئەبوبەكر خۆشناو
3. د.كمال پۆلادی: مێژووی هزری سیاسی لەرۆژئاوا، بەرگی دووەم،و: سیروان زەندی.
4. كاوە هاوراز: رۆژهەلاتناسی لەنێوان ستراتیژی داگیركاری و ئایدۆلۆژیای ستەمدا