پێشەكی
لەو كاتەوە ئەوروپا هەنگاوی بۆ ڕیفۆرم(چاكسازی)ی ئاینی نا، بەهۆی خراپی دیوی مەعنەوی كڵێسای كاسۆلیكی و هەربۆیە سەدەی شانزەیەم ئاژاوەی ئاینی و سیاسی بەخۆوە بینی، كە ئەم ئاژاوەیە دەربڕی تایبەتمەندی ڕیفۆرم بوو. دەرئەنجامی ڕیفۆرمیش ڕێنسانسی لێكەوتەوە، بەڵام لە بابەت ڕۆژهەلاتناسی و رۆژهەڵاتناسانیەوە، ڕۆژهەلاتناسان كەوتنە مومارەسەكردنی و دراسەكردنی تەواوی ئاینی ئیسلام و دانانی چەند قوتابخانەیەك بۆ ئەو مەبەستە، كە ئەنجام دەستیان دایە شێواندنی دەق و تەفسیری ئایەتەكان و هەڵبەستنی وتە و شێواندنی مێژووی ئیسلام، ئەمەش دوای ئەو شكستە گەورەیە كە شەڕی خاچپەرستی هێنای لەبەرامبەر سوپای موسڵمانەكاندا....
لەم لێكۆڵینەوەدا هەوڵمداوە بابەتەكە بۆ دوو بەش پۆلێن بكەم ئەویش:
بەشی یەكەم: ڕیفۆرمی ئاینی لە ئەوروپا
بەشی دووەم: وێناكانی كڵێسا بۆ خۆرهەڵاتی ئیسلامی لەنێوان سەدەی (13-17)ز
بەشی یەكەم:
ڕیفۆرمی ئاینی لە ئەوروپا
لە ئەنجامی زوڵم و ستەمەكانی كەنیسەی كاسۆلیكی لە ئەوروپا لە بوارەكانی (زانستی و كۆمەڵایەتی و سیاسی،...) بۆ نمونە لە بواری زانستیدا لە یەكێ لە دەستورەكانیاندا هاتبوو: (ئەوەی بۆ هەموان قەدەغەیە، خوێندنەوە و وەرگێڕان و دانان و چاپكردنە "بەئاشكرا و نهێنی")، لە بواری سیاسیشدا ئەو هەموو شەڕەی بە چاخپەرستی ناودەبرێ و كە بەشێكی بەر جیهانی ئیسلامی كەوت. بۆیە ڕیفۆرم كردن لەم ئاینە كە خەڵكی بەرەو فەوتانێكی حەتمی دەبرد باشترین چارەسەر بوو هەرچەندە نەیتوانی چارەسەری هەموو ئەم كێشانە بكات بەڵام رێخۆشكەرێ بوو بۆ ئەو چاكسازیە سەرتاسەریەی كە بە ڕێنسانس ناودەبرێ...
لەبەرئەنجامی ئەو خراپ بەكارهێنانەی كە سەرانی كڵێسای كاسۆلیكی پیادەیان دەكرد شاڵاوێكی ئاینی دژ بەم مەزهەبە دەركەوت ئەویش پرۆستانتە كە بوونە داڕێژەری مەزهەبێكی نوێ لە ئاینی مەسیحی كە تەفسیری جیاوازیان بۆ كتێبی پیرۆز و ژیان و ڕێنوماییەكانی عیسای مەسیح دەكرد بە ڕادەیەك ئەتوانین بڵێین جیاوازی ئەم دوو مەزهەبە یەكجار زۆربوو لەلاینی ئاینی و بیروباوەریەوە.
دوو كەسی ڕیفۆرم خواز هەن لەپێش ڕیفۆرمی ئاینیەوەن ئەوانیش (جۆن ویكیلیف 1330-1380ز) و (جان هۆس) كە وتەی تەواو ڕوگیریان هەیە لەبەرامبەر كڵێسادا وەك ویكلیف دەڵێ:(خەڵكی خۆیان دەتوانن هیدایەتی فەرمانڕەوایانی گوناهبار بكەن)، یان دەیوت:(كڵێسەی ڕۆما كەنیسەی شەیتانە و پاپاش جێگرەوەی مەسیح و هاوەڵەكانی نیە). جان هۆسیش كەلە پراگ دەژیا و لەوێ وەعزی دەدا وتەكانی ویكلیفی دەوتەوە بۆیە لەلایەن كڵێساوە فەرمانی سوتاندنی درا.
بەڵام دواجار ئەم هەوڵانە بونە شۆرشێكی سەرتاسەری كەلە سەرەتای سەدەی شانزەیەم لە ئەوروپای باكور بزافەكە دەركەوت و دواجاریش لەساڵی (1517)ز مارتین لوسەر كە بۆ خۆی قەشە بوو ڕاگەیەندراوێكی 95خاڵی لەبەردەم كڵێسای وتنبرگ هەڵواسی كە دەربارەی ڕێوڕەسمی لێخۆشبونی گوناهەكان و هەندێ پرسی باو لە كڵێسای ڕۆم بوو كە تیایدا باس لەوە كرابوو كە كرداری دەرەكی وەك ڕێوڕەسمی كڕینی لێخۆشبونی گوناهەكان (كە لە چوارچێوەی كڵێسای كاسۆلیكیدا باوبوو) ناتوانرێ جێگای ئەو تەوبە بگرێتەوە كە لەناخی دڵەوە هەڵدەقوڵێ، بەم جۆرە ئەم ڕاگەیەندراوە بووە دەستپێكێك بۆ ڕیفۆرمی ئاینی لە هەموو ئەوروپادا، لێرەدا بە كورتی ئاماژە دەدەینە جۆر و شێوازی ڕیفۆرمەكان لە ناوچە گرنگەكانی ئەوروپادا:
یەكەم: ڕیفۆرم لە بەریتانیا
لە بەریتانیا ڕیفۆرم ڕەوتێكی جیاوازی گرت، گەلێ ڕوناكبیری ئینگلیزی بەلایەنی كەمەوە هەندێ بیروبۆچونی مارتین لۆسەریان بەدڵ بوو، بەڵام زۆربەی خەڵكی كە نەیاندەزانی بە ئەڵمانی یا لاتینی بخوێننەوە ئەوەندە نەكەوتنە ژێر كاریگەری ئەو دیدوبۆچونانەی لە وتنبرگ دەرچون، بەڵام ئەم وتە ببووە شتێكی سانا: كێ بەرپرسی كڵێسەیە؟ پاپا یان شا؟ ئەمەش كاتێ بوو كە هینری هەشتەمی پاشای بەریتانیا هیچ جۆرە حسابێكی بۆ كڵێسە نەدەكرد و وەك دەیگوت: (ئەگەر پایەی پیرۆزی پاپا خراپترین كار بە تەكفیری من و كەسانی تر بكا للای من هیچ بایەخێكی نیە، چونكە هیچ تەكفیرێكی ئەو نرخی نیە، لێگەرێ لە رۆما كاری خۆی بكا، منیش ئەوەی باوەڕم پێی هەیە باشترە لێرە ئەنجامی بدەم، ئەوەبوو لەساڵی (1529)ز توانی قەناعەت بە ئەنجومەن بكات و دەسەڵاتی كەنیسە كەم بكاتەوە و دواتریش لەساڵی (1534)ز یاسایەكی دیكەی لەلایەن ئەنجومەنەوە دەرچواند : (شا بەرزترین پلەی كڵێسای ئینگلیز دەبێ و هەرواش دەبێ).
دووەم: ڕیفۆرم لە دانیمارك
كریستیانی دووەم(1513-1523)ز پاشای دانیمارك هەوڵی زۆریدا بۆ بنیاتنانەوەی وڵات و چەند چاكسازیەكی لەیاساكانی وڵاتدا كرد ئەویش بە گەڕانەوە بۆ دەقە ئەسڵیەكان، هەروەها هەڵوەشاندنەوەی یاسای خراپ مامەڵە كردن لەگەڵ كۆیلەدا، وە بەتاڵكردنەوەی سزای لە سێدارەدان و یارمەتیدانی لێقەوماوان و كردنەوەی قوتابخانە بۆ هەژاران و هەوڵدان بۆ فێركردن بە زۆر. لە ساڵی (1526) یش لەلایەن پاشا (فردریكی یەكەم)ەوە چەند دەسكەوتێكی تری ئەم چاكسازیە بەرهەم هات لەوانە لەوتەیەكیدا دەڵێ: (ویلایەت هەر ئەوەنیە لەسەر ڕۆحی خەڵكی دروست بكرێت) بەمەش ڕەدی ئۆسقوفەكانی دەدایەوە، دواجاریش لەساڵی (1536)ز بازرگان و باڵادەستەكانی دانیمارك هەستان بە دانانی كریستیانی سێیەم و دواتریش دانانی كەنیسەی لۆسەری و بەمەش كەنیسەی كاسۆلیكی و ئوسقوفەكانی ئەو مەزهەبە كەوتنە لەرزە و تا پاشا فەرمانی كرد كە موڵك و ماڵی پەیرەوانی ئەو مەزهەبە بەكاربهێنرێت بۆ بەرژەوەندی پاشا.
سێیەم: ڕیفۆرم لە هۆڵەندا
هۆڵەندا لەمیانەی سەدەی (16)ز ڕۆڵێكی سەرنج ڕاكێشی گێڕا، ئەم وڵاتە كە لەژێر فەرمانڕەوایی ئیسپانیادا بەڕێوە دەبرا كە بە بەهێزترین میللەتی كاسۆلیكی دەژمێردرا تا سەردەمی فیلیپی دووەمیش كە پاشای ئیسپانیا و فەرمانڕەوای كاسۆلیكی هۆڵەندا بوو دەیوت: (سەد جار بمرم نەك پاشان بیدعەكاران بم). بەڵام شازادە (ویلیەمی سێیەم) مەزهەبەكەی خۆی گۆڕی بۆ (كالڤینزم) و لە هۆڵەندا ڕێبەرایەتی بزافی پرۆستانتی كرد.
چوارەم: ڕیفۆرم لە سوید
جوستافوسی پاشای سوید كە گەنجێكی تەمەن 27 ساڵ بوو هەستا بە چاكسازی لە سویددا و بۆ ئەو مەبەستەش هەستا بە كەمكردنەوەی سەروەتی كەنیسە و دابەشكردنی پارە بەسەر هەژاران و نەداراندا، كاتێكیش (ئولا سەبتری) كە یەكێ بوو لە ڕێبەرانی ڕیفۆرم گەرایەوە سوید لەساڵی (1519)ز لە وتە بەناوبانگەكەیدا كە دەڵێ: (با بانگەواز بكەین بۆ ئینجیل بەو شێوەی داوامان لێكراوە) خەڵكێكی زۆر لە دەوری ڕیفۆرمەكەیدا كۆبونەوە.
پێنجەم: ڕیفۆرم لە سویسرا
ڕیفۆرمیستی سویسرایی (ئولیش تسوینگلی) دەیوت: (تەواوی ڕاستیەكانی مەسیحیەت لە ئینجیلدا بەرجەستە بووە) وە ڕەخنەی لە كاری وەك فرۆشتنی پسوڵەی لێبوردن و پلەوپێگەی ئاینی دەگرت. كاڵڤینیش كە یەكێكە لە ڕیفرمیستە سویسریەكان و لەساڵی (1536)ز كتێبێكی دانا بەناوی (سەرەتاكانی ئاینی مەسیحی) و تیایدا باسی لەوە كردبوو دەبێ ئێمە بۆ هەموو شتەكانی ژیانمان پشت بە ئینجیل ببەستین نەك تەنها بۆ ئاكار و رەفتارمان بەڵكو بۆ مێژوو بۆ سیاسەت بۆ... بۆچونەكانی ئەم پیاوە ئاینیە زۆر دەنگدانەوەی هەبوو لە وڵاتانی (فەرەنسا، بوهیمیا، پۆڵەندە، هۆڵەندا، سكۆتلەندا).
شەشەم: ڕیفۆرم لە سكۆتلەندا
سكۆتلەندا یەكێ بوو لەووڵاتانەی درەنگ ریفۆرمی تاقیكردەوە ئەمەش بەهۆی سەركوتكاریەكانی (جیمسی پێنجەم). بەڵام ئەویش وەكو باقی وڵاتان هاتە سەر ئەوەی ئەمە بخاتە كاریەوە و ئەوەبوو (جۆن فۆكس) بووە یەكێ لە بانگەوازكارانی ئەم مەزهەبە و وەعزی دەدا بۆ خەڵكی و دەیوت: (نابێ وێنە هەڵبگیرێ و نابێ بپەرسترێت)، یان دەیوت: (نابێ پاشماوەی پیاوچاكان بپەرسترێت)، هەروەها دەیوت: (هەرپیاوێك یان ژنێك بۆ خۆی قەشەیەكە).
حەوتەم: ڕیفۆرم لە پۆڵەندە
ڕیفۆرم لە پۆڵەندە لەسەردەمی (سجسموندی یەكەم 1506-1548)ز و (سجسموندی دووەم 1548-1572)زبوو، ئەم دوو پاشایە گرنگیەكی زۆریان دایە لایەنی رۆشنبیری و ئەدەب و هونەر، بۆ ئەمەش چەندین بانگەوازكار بۆ فیكری ئازاد و ڕای پێچەوانەی كڵێسای كاسۆلیكی دەركەوتن، لەوانە (سرفیتۆس) لەساڵی 1546ز هەستا بە نەهیكردن لە (سێ خوایی) و ئارازموسیش لە 1523ز نوسی: (پێویستە زانست لەگەڵ یاسا و ئەخلاق و دونیادا بگونجێ، ئەوانیش جیابن بۆ ئەوەی بگەنە ئاستی گەشەكردن).