دروستبوونی كێشە ژینگەییەكان چەندین ئەنجامی نەخوازراو بەدوای خۆیدا دێنێـت و دەبنە مەترسی بۆ سەر ژینگە و ژیانی ژیانداران ، لەوانەیش :
1- دیاردەی بە بیابانبوون ئەنجامە :
  دیاردەی ژینگەیی بە بیابانبوون (Desertification – تصحر ) ئەنجامێكە و بەهۆی كۆمەڵێك فاكتەرەوە هاتۆتە ئاراوە ، هەر وەك هەر بابتێكی تر ئایینی ئیسلام گرنگیەكی زۆری داوە بە زیادكردنی ڕوبەری سەوزایی و چاندنی ڕووەك و درەخت  كە بێگومان زۆركردن و زیادكردنی ڕوبەرە سەوزاییەكان و پشتێنە درەختیەكان هۆكارێكی سەرەكی و گرنگە بۆ كەمكردنەوەی دیاردەی ڕوبەری ووشكایی و بە بیابانبوون ،وەك ئەم فەرمودەیە هانی مسوڵمانان و خەڵكی دەدات كە هەردەم لە خزمەت سەوزایی و ژینگەدا بن و چاندن و سەوزكردنی بە خێر و چاكە لە قەڵەمداوە لەوبارەوە پێشەوامان دەفەرموێت: (" مَا مِن مُسلم ێغڕسُ غَرْسًا أو ێزرَعُ زَرْعًا فیأكُلُ مِنه گَیرٌ أو إنسَانٌ أو بهیْمَەٌ إلا كان لهُ بهِ صَدقَە- رواه النسائی)
2- دیاردەی گەرمبوونی پلەی گەرمای گۆی زەوی ئەنجامە :
  لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابوردووە بەدواوە پلەی گەرمای گۆی زەوی بەرەو بەرزبوونەوەی ڕۆیشتووە چەندین هۆكار هەبون بۆ ئەوەی ئەو دیاردەیە سەرهەڵبدات زۆرترینیان  چالاكیەكانی مرۆڤایەتی خۆیەتی ، كاریگەریشی نەك بۆ مرۆڤایەتی بەڵكو بۆ تەواوی زیندەوەرانی ناو وشكانی و دەریاییش هەیە بەڕێژەی جیا جیا ، ئەمە جگە لەوەی توانەوەی سەهۆڵبەندانەكانی باكور و باشووری گۆی زەوی بەتایبەت ( گریلاند – قوتبی باكور) لە ئەنجامی ئەم بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی گۆی زەویدایە ، ئەنجامێكی تری ئەم دیاردەیە وە لەهەمان كاتیشدا ( یان هۆكارێكی تر )  زۆربوونی ڕێژەی گازی (CO2) دوانە ئۆكسیدی كاربۆنە لەسەر زەویدا كە ئەمیش دیسان هۆكارەكەی چالاكیە پیشەسازی و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و كەمبونەوەی ڕوبەری سەوزاییە گەورەكانی جیهانە وەك :( بڕینەوەی دارستانەكانی حەوزی ئەمەزۆن لە بەرازیل ) كەبە ( كۆئەندامی هەناسەدان – سیەكان – ی جیهان دادەنرێت ) ، 

3- دیاردەی زۆربوونی پاشماوە و زبڵ و خۆڵ و خاشاك ئەنجامە :
  گرفتێكی دی كە مرۆڤایەتی لە سەردەمی پێشكەوتن و بەرەوفراوانبوونی هەڵپەكانی بۆ بەكارهێنانی زیاتری دەرمەتە سروشتیەكان ، وە زۆربونی بەرچاوی ژمارەی دانیشتوانی سەرزەوی ، وە زیادبوونی پێداویستیە مرۆییەكان ، وە هەروەها پێشبڕكێی ناباشی هەندێك لە كۆمپانیا و ووڵاتەكان بۆ زۆرترین دەسكەوتی ئابووری و سیاسی  لەسەر حسابی ئەوانی تر ، ئەمانە بونەتە زۆرتربوونی بڕی پاشماوە و زبڵ و خاشاك لەسەر ئاستی جیهاندا ، ئاینی ئیسلام هەردەم لەگەڵ تێكدان و ناڕێكی و فڕێدانی زبڵ و پاشماوەكاندا نیە تەنانەت ڕێگری كراوە لە ڕۆكردنی تف لە چوارچێوەی سنوری مزگەوتدا وەك ئەم فەرمودەیە: ( قال النبی صلی الله علیه وسلم البزاق فی المسجد خگیئە وكفارتها دفنها) ئیتر چۆن ڕێگا دەدرێت بە زبڵ و خاشاكی زۆر ژینگە و سیما و جوانیەكان بشوێنرێت ، لە مێژوودا بۆمان نوسراوە لە كاتێكدا ئافرەتێكی ئینگلیزی – ئەوروپی -  لە سەرەدەكانی ناوەڕاست دا زبڵ و پاشماوەكەی لە پەنجەرەی ماڵەكەیەوە فرێداوتە سەر ڕێگاوبانەكان هەر لەو كاتەدا شارستانی ئیسلامی لە ڕۆژئاوای ئەفریقی و ئەندەلوسدا لەوپەڕی پێشكەوتن و جوانیدا بووە و پاشماوە و پاشەڕۆكان ( هی ماڵان ) بە شێوازی تۆڕی ئاوەڕۆی چاك ڕێك خراوە بێ ئەوەی زیان بە دەوروبەر بگەیەنێت.    
4- جەنگەكان و كێشە سیاسیەكان ئەنجامە :
 ئەوەی لە ئەنجامی شەڕ و جەنگەكانەوە دێتە ئاراوە ماڵوێرانی و لەناوچوونی مرۆڤایەتی و ژینگەكەیەتی ، بەڵام لەوەیش گرنگتر ئەوەیە كە بزانین ئەم جەنگانە بۆچی سەرهەڵدەدەن و ڕوودەدەن ؟، ئەوەی ئاشكرایە ووڵاتان و كۆمەڵگاكان بە چەندین كێشەی سیاسی و ئابووریەوە گرفتارن و هەر یەك بۆ بەرژەوەندی خۆی لەهەوڵدایە و ئارەزوومەندە لەسەر قەواڵە و حسابی ووڵاتانی دی خۆی پێ بگەیەنێت و بگاتە بەرزترین بەرژەوەندی و مانەوەی خۆی برەو پێ بدات ، (وەك باسمان كرد )كێشەكانی زۆریان ئابوریی وسیاسی و فەرهەنگین ئابووری و سیاسیش بەندە بە بوونی وزەی زۆرتر و باشترەوە ئەویش لەمڕۆدا جێگای بایەخی مرۆڤایەتی بێت بوونی ( نەوتە ) لە زۆرێك لە وڵاتاندا، ئەمەیش وا دەكات بۆ گەیشتن بەو سەرچاوەی وزەیە هەوڵ و تەقالای زۆر تر بدەن ئەگەر تەنانەت بە جەنگیش بێت ، ئەمەیش ئەوە دەردەخات زۆرێك لە ووڵاتانی پێشكەوتوو زلهێز بەهۆی زۆری پێدوایستی بۆ وزە ( نەوت ) لە لایەك و كەمبونەوەی وزەی خۆیان لە لایەك وەك : ( كەمبونەوەی یەدەگە نەوتیەكانی قاڕەی ئەمریكای باكور و هێشتنەوەی بۆ كاتی لەبارتر یان بۆ داهاتوو )  ئەوا پەنا دەبەنە بەر ئەو سیاسەتە و زۆرجاریش جەنگ و شەڕی لێ دەكەوێتەوە ، وەك جەنگی كەنداوی یەكەم و هاتنی ئەمریكا لە ساڵی 1990 دا  بۆ نیمچە دورگەی عەرەبی ، كەواتە : شەڕ و جەنگەكان ( زۆربەیان ) لە ئەنجامی گەڕان و دەسكەوتنی وزەی زیاتر ، وە كەمبوونەوەی دەرامەتی سروشتی نێوخۆی هەندێك لە ولاتان بەهۆی زیادلە پێویست وەبەرهێنان لەو دەرامەتانەدا ڕوو دەدەن، ئایینی ئیسلام هەر ئایینێكی بواری تاكەكەسی نیە بەڵكو چەندین ڕێنمایی و ئامۆژگاری تایبەتی بە بواری جەنگەكان هەیە و پێویستە سەرباز و سوپای ئیسلامی پێوەی پابەند بێت وەك ئەوەی كاتی جەنگ و شەڕ و كوشتار ئیسلام بیری لە زۆر شت كردۆتەوە بۆ نمونە : پاراستی ژینگە یەكێكە لەو بابەت و خاڵانەی كە دەبێت ڕەچاو بكرێـت  كە دارستان و سەوزایی و درەختە بەردار و بەسودەكان لەناو نەبرێن ،!وەك ئەم فەرموودەیە: (" ۆلا تَحْڕقْ نَخْلا ، ۆلا تُغْڕقْهَا ، ۆلا تَقْگَعْ شَجَرَەً مُپْمِرَەً ، ۆلا تَقْتُلْ بَهِیمَەً ڵیْسَتْ ڵكَ بِهَا حَاجَەٌ ، ۆاتَّقِ أَژَی الْمُۆْمِنِ ") ئەمەیش گرنگی ئەم ئیسلامە دەردەخات كە چۆن لە هەستیارترین كات و لەو پەڕی جەنجاڵی شەڕ و كوشتار و بۆنی باروت و دوكەڵی جەنگی كاولكاری هێشتا لە بیر ژینگە و ژێواری مرۆڤایەتیدایە و بەدەم ئاوەدانی و سەوزاییەوەیە ، لە ئاینێكدا كە نزیكەی 14 سەدە و نیو لەمەو بەر ئاوها یاسا و ڕێنماییەكی ژینگی داڕشتبێت بەلام بەداخەوە تا ئێستا ولەدوای ئەو هەموو ئەزمونەی ژیانی مرۆڤایەتی و شەڕ و كاولكاری تازە بەتازە نەك هەر بیر لە ژینگە و ڕوبەری سەوزایی ناكرێتەوە بەڵكو مرۆڤایەتی لەناو دەبرێت ئەوەیش نمونەی بەكارهێنانی چەكی ئەتۆم بوو لە لایەن ئەمریكاوە دژ  بە ووڵاتی یابان لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابوردودا كە تەواوی ژینگە و هۆكاری مانەوەی مرۆڤی لەو ووڵاتە لەناو برد .
   

باسی چوارەم : ڕێكەوتننامە نێودەوڵەتیەكانی بواری ژینگەی جیهانی :
  هەر لەئانی سەرهەڵدانی كێشە ژینگەیەكانەوە لەسەر ئاستی جیهاندا كۆمەڵێك ڕێكەوتن و گۆنگرە و كۆنفرانس بەسترا بەمەبەستی كەمكردنەوەی دیاردەی كێشە جیهانیەكان وەك : گەرمبوونی زەوی و كەمبونەوەی ڕوبەری دارستانەگەورەكان و ڕوبەری سەوزایی و كێشەی دەریا و زەریاكان ، ئەم ڕوداو كارەساتە ژینگەییانە هەمووی ( یان زۆربەیان ) بە دەستی خودی مرۆڤایەتی هاتۆتە بوون ئێستایش چارەسەری قورسە و ئاسان نیە وەك كورد دەڵێت:( بەردێك نەزان بیخاتە گۆمێكەوە بە سەدان زانا ناهێنرێتە دەرەوە ) ، خوای گەورەیش زۆر لە پێشتر ئەم بابەتەی لە قورئانی پیرۆزدا باس كردووە وەك دەفەرموێت :( ڤَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ ۆالْبَحْڕ بِمَا كَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُژِیقَهُم بَعْچَ الَّژِی عَمِلُوا ڵعَلَّهُمْ ێرْجِعُونَ) واتە : تاوان و خراپەكاری دەركەوت و ئەنجامەكەی بۆ مرۆڤایەتی بەدەركەوتن ( هەموو ئەو تاوان و شەڕ و كوشتار و وێرانكاریە ژینگەییانە جا  چ ژینگەیی مرۆیی  بێت یان ژینگەی سروشتی بێت ) هەموویشی بەدەستی خودی مرۆڤەكان تا لە تاڵاوی ئەو فەساد و وێرانكاریە بچێژن و هەست بەو كارە ناڕەوایە بكەن كە كردوویانە بۆ  ئەوەی بە هۆی  ئەوەوە بگەڕێنەوە و تەوبە بكەن لەو خراپەكاریانە .
   یەكەم كۆنگرەی نێودەوڵەتی بواری ژینگەیی كەلە جیهاندا بەسترا لە ساڵی (1972)بوو  لە ( ستۆكهۆڵم ) ، لەم كۆنگرەیەدا گرێبەستێك لە نێوان ووڵاتانی بەشداربوودا ئەنجام درا كە لە ( 109) پێشنیار و ڕاسپاردە و لە (26 )بنچینە و ئەساس پێكهاتبوو بۆ پاراستن و پاراستنی ژینگەیی سەر زەوی ، بەلام ئەم كۆنگرەیە شتێكی وای لێ نەكەوتەوە كە جێگای بایەخ و لە خزمەت ژینگەدا بێت هەتا دووەم كۆنگرەی نێودەوڵەتی لە ساڵی (1977) بەسترا لە (نایرۆبی) لەم كۆنگرەیەدا ووڵاتانی بەشدار ناچار كران بە جێبەجێكردنی ڕاسپاردە و پێشنیارەكانی كۆنگرەكەدا بۆ مەبەستی پاراستنی ژینگەیی جیهانی .
   وە لە ساڵی (1987 ) ئیمزا لەسەر ڕێكەوتنامەی ( ئۆزۆن ) كرا لە نێوان ووڵاتان دا و لە ساڵی دواتر و لە (1988) پەیكەری دامەزراوەی بەرنامەی ژینگەیی لە ئەنجومەنی نەتەوە یەكگرتووەكاندا پێك هات ، پاشانیش تا ساڵی (1992) كۆنگرەی لوتكەی زەوی ( قمە الارچ) لە بەرازیل بەستراو لە (27) مادە پێك هاتبوو بۆ مەبەستی كێشەی پیسبوونی ژینگە و پاراستنی چینی ئۆزۆنی هەوایی ، پاشانیش كۆنگرەی دووەمی لوتكەی زەوی( قمە الارچ)  لە (نیۆرك ) ساڵی (1997)بەسترا ، هەموو ئەم كۆنگرە و بڕیارانە بەگشتی لە جێگای پێویست دا نەبوون ئەوەی چاوەڕێ دەكرا نەهێنرایەدی.
 هەڵوێستی ئاینی ئیسلام لەبارەی ئەم ڕێكەوتن و كۆنگرە نێودەوڵەتیانەوە ئیجابیە و هەر كاروبارێك یان كۆبونەوەیەك یان چالاكیەك لە خزمەت مرۆڤایەتی و بە سوودی گشتی تەواو بێت ئەوا ئایینی پیرۆزی ئیسلام لەگەڵیدایە هەروەك چۆن كاتێك پێشەوامان محمد ( صلی الله علیە وسلم ) بەشدار بوو لە (پەیمانی  فزوڵ ) لە دوای جەنگی فجار ( حرب الفجار) كە یەكێك بو  لە جەنگەكانی پێش ئیسلام چەند تیرەیەك لە هۆزی قورەیش بوە ناكۆكی لە نێوانیان یەكێك لەو تیرانەیش تیرەی ( عبدالمگلبی كوری عبدالمناف ) بوو ، پاش شەڕەكەیش پەیمانی ( فزوڵ ) بەسترا لە نێوانیان بۆ پشتگیری لە ستەملێكرا و گێڕانەوەی مافیان ، هەروەها فەرمویشی : ئەگەر ئێستایش داوام لێ بكرێت بۆ بەشداری پەیمان و ڕێكەوتنامەیەكی لەوشێوەیە ئەوە بێ دودڵی بەشداری تێدا دەكەم .


باسی سێیەم :  گرنگی زانایانی پێشینی ئیسلام بۆ بواری ژینگە و ژێواری مرۆڤایەتی :
  زۆرێك لە زانایان و شارەزایان و نوسەرانی ئیسلامی لە كۆندا بەشێوەیەكی گشتی گرنگیان بە بابەتی ژینگە و ڕەگەزەكانی داوە و لە كتێبەكانیان دا بۆمان ماوەتەوە  لەوانە :
1- هەندێكیان لە بواری ئاژەڵان و ژیانی ووردیلە زیندەوەران و زیندەوەرانی ناو دەریا و ئاژەڵە كۆشتخۆر و ترسناكەكان و مەڕ ماڵات و ئاژەڵانی ماڵی و جۆرەكانی باڵندە و مێرو ، وە پۆلێنكردنی ئاژەڵان و بەكارهێنانیان لە بواری سوودی پزیشكی و دروستكردنی دەرمان لە بەرهەمەكانیان .
2- هەندێك لە زاناكان گرنگی و نوسینیان لە بواری زانستی ڕووەك و گژوگیاداهەبوو وەك : ( ئەبو حەنیفەی دەینەوەری ) لە ساڵی (282 كۆچی )دا كە ناساندنی جۆری ڕوەكەكان و پەیوەستبوونیان بە ژینگەكانیان و ووردەكاریەكانیانی لەو كتێبەدا باس كردووە ، هەروەها كتێبی ( بلاد والزرع) لە نوسینی (مفچل بن سلمە) وە هەروەها (الجامع لصفات أشتات النبات) ، للإدریسی ، وكتاب البستان لمحمد بن عبد ربه ، وكتاب البستان-  أیچاًـ لجابر بن حیان ، والمنیە فی الزراعە ، ڵابی عمرو بن حجاج الإشبیلی ، والفلاحە  ڵابی الخیر الإشبیلی ، وكتاب الفلاحە اڵاندلسیە لمحمد بن یحی العلوم) .
3- زانا (صاعد اڵاندلسی ( ت 462هـ 1070م ) لە كتێبەكەیدا بەناونیشانی " گبقات اڵامم") باس لە پەیوەندی نێوان ژینگە و مرۆڤ و ئاژەڵ و ڕوەك دەكات لە ژێر كاریگەری ڕەگەزەكاتی تری ژینگەی سروشتی.
4-  هەروەها زانای بەناوبانگ (ئیبن خەلدوون ) باس لە كاریگەری پلەی گەرما دەكات لەسەر خاك و دەڵێت : لە ژێر كاریگەری بەرزی پلەی گەرمادا خاكی ئاسایی بەرەو خاكیكی لمین دەچێت و خاكی لمینیش توانای بەرگەگرتنی بای نیە و دەگوێزرێتەوە ، وە هەروەها پەیوەندی و كاریگەری جۆرەكانی خاكی لەسەر دانیشتوان و شوێنگەكان دیاری كردووە .
5- هەروەها زانا (شمس الدین محمد بن أبی گالب الدمشقی الصوفی " ت 727هـ ") لە كتێبی (نخبە الدهر فی عجائب البر والبحر ") باس لە دەریا و ڕووبەر ئاویەكان دەكات و دیاردەی هەڵچون و داچونی دەریایش شی دەكاتەوە ، وە ژینگەی دەریایی بە ووردی لەو كتێبەدا باس دەكات .
6- وە زانا ( مەسعودی ) یەكێكە لە زانا ئیسلامیە مەشهورەكان لە كتێبی (" مروج الژهب ومعادن الجوهر") باسی ژینگەی كەش و هەواو دەریایی دەكات و بە جوانی كاریگەری و ڕۆڵی كەش و هەوای لەسەر دیاردەی (مد وجزر) هەڵكشان و داكشانی دەریا و گەردەلول و تەیارات  و شەپۆلی دەریایی لە كەنداوی عەرەبی دەخاتە ڕوو.
  ئەمانە نمونەی كۆمەڵێك زانان بوون كە لە مێژووی ئیسلام دا و لەوكاتەی ئەوروپا زۆر بێ ئاگا بوو لە زانستی ژینگە و ژینگەپارێزی ئەمان پەیان بە كۆمەڵێك بیرۆكەی زانستی سەرەتایی ژینگە جیاوازەكانی سەر زەوی بردووە .
  سەرچاوەكان :
1- اڵاستاژ الدكتور عبد القادر محمد أبو العلا : البیئە والحفاڤ علیها من منڤور إسلامی ، دولە الإمارات العربیە المتحدە.
3- http://ar.wikisource.org
4- د. لیلی بیومی : مقالە بعنوان (الانسان والبیئە فی تصور الاسلامی ).
5- الروم (41).
6- الشیخ خلیل المیس : البیئە فی الفقه الإسلامی وقایە وتنمیە.
7- البخاری : ، باب كفارە البزاق فی المسجد ،  حدیپ رقم :405 .
8- الدكتور شوقی أحمد دنیا: الإسلام وحمایە البیئە  ، إمارە الشارقە -دولە الإمارات العربیە المتحدە .