ئەگەر لەڕابردودا، خێڵ پێكهاتەیەكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی بوو بێت، ئەوا ئەمڕۆ پێكهاتەیەكی ناشارستانییە‌و خێڵەكی بون، بەواتای پاشكەوتویی دێت. ئەمڕۆ بمانەوێت و نەمانەوێت خێڵ و خێڵ گەرایی لەدەرەوەی مێژون.

عەقڵیەتی خێڵەكی‌و بیری نەتەوەیی هەرگیز پێكەوە كۆنابنەوە، بۆیە خۆهەڵواسینی سەرۆك خێڵ بەشۆڕش و خۆناساندنی بەپاڵەوانی گەل تەنها لە پێناو مەرامی خۆیی و خێڵەكەیدایە و كەسانی ناو خێڵیش دوای سەرۆك خێڵ كەوتون نەك بیری نەتەوەیی كۆی كردبنەوە .

چونكە دروستكردنی دەوڵەت بەمانای توانەوەی ڕۆحی خێڵ دێت لەناو ڕۆحی دەوڵەت‌و نەتەوەدا، كە سەرۆك خێڵ‌و خێڵ تاهەتایە بەرگری لەو ڕ‌وحە دەكەن ئەگەر پێویستیشی بەخیانەت بێت‌و دوژمنەكەشیان بكوژن كە نەتەوەیە لەو باوەڕەدام دروستكردنی دەوڵەتی كوردی ئاسانترە لەوەی كەسێكی خێڵەكی بكەی بە هاوڵاتی و ئینتیمای بۆ خاك‌و نیشتمان هەبێت چونكە ئینتیما بۆسەرۆكی خێڵ لە نەستیدا ڕواوە بۆیە كوشتنی عەقلیەتی خێڵەكی بەواتای كوشتنی دوژمنە گەورەكەی نەتەوە دێت .

مۆتەكەی خێڵ، بۆساتێكیش غافڵ نییە، لەجوڵەی نەتەوە، هەر جوڵەیەكی نەتەوە، هەر هزرێكی نەتەوەیی گورزێكی كوشندەیە بۆ دنیای خێڵ و هێزەكەی. فراوان بونی دنیای نەتەوە دەبێ لەسەر حیسابی دنیای خێڵ بێت، وەك چۆن لەمێژوی كورددا، خێڵەكان لەسەر حیسابی نەتەوە ژیاون‌و بەردەوام بون، تا ئێستاش عەقڵیەتی خێڵ، لەغیابی هزری نەتەوەییدا تەراتێن دەكات.

بەدرێژایی مێژوی كورد، دەست كەوتەكانی خێڵ لەسەر حیسابی نەتەوە بەدەست هاتون. بۆیە ئەگەر ناوبەناو خێڵەكان ڕاپەڕیون، ئەو كاتانە بوە كە بەرژەوەندی خێڵەكەیان لە مەترسی دابوە، پاشان چونەتەوە سەردۆخی جارانیان و بونەتە كوتەكی دەستی داگیر كەران، واتە دوژمنانی نەتەوە. خێڵە كوردەكان نەك لەپێناو نەتەوەدا تێنەكۆشاون، بەڵكوو دژیشی بون، یان هەر ئاشناش نە بون بە چەمكی نەتەوە.

لەمێژوی كورددا سەرۆك خێڵەكان‌و سەرۆك جاشەكان، یەك شتن. جا لەبەرئەوەی خێڵەكان یان هزری خێڵ و هزری نەتەوەیی دژی یەكترن، داگیركەران هەمیشە لایەنگری خێڵ بون‌و نازناوی گەورەو گرانیان داوە بە سەرۆك خێلەكان وەك: خان و بەگلەر بەگ و قائیمقام و هتد.داگیركەرانی كوردستان لەوە تێگەیشتون كە پاشە كشە كردنی عەقڵییەتی خێڵ-دەبێتە هۆی گەشەكردنی هزری نەتەوەیی، بۆیە هەمیشە بەرژەوەندییەكانی خێڵیان پاراستوەو تەنانەت میرنشینیشیان بۆچێ كردون‌و هەركات میرێك هەوای فراوانكردنی سنورەكەی لەكەلـلەی دابێ، لەناویان بردوە. دنیای خێڵ دنیایەكی بچوكە لەبەرامبەر دنیای نەتەوەدا، بۆیە دروستبونی هزری نەتەوەیی‌و دنیای نەتەوە، بەواتای قیامەتی خێڵ دێت. ڕەنگە ئەحمەدی خانی یەكەم كەس بێت، هەستی بە هێزی نەتەوە كردوەو هەوڵی پێش خستنی داوە، ئەو بەباوكی ناسیۆنالیزمی كوردی دادەنرێت كەدواتر بۆ ئێمە بەیادگار مایەوە.

ڕۆحی نەتەوەو ڕۆحی خێڵ دوو ڕۆحی نامۆن بەیەكتر، كۆكردنەوەیان پێكەوە، وەك كۆكردنەوەی ئاو ئاگر وەهایە، ئەوان لە غیابی یەكتردا گەشەدەكەن، هەر بەرەو پێشچونێكی خێڵ ،دەبێتە هۆی دواكەوتنی هزری نەتەوەیی .

لەڕاستیدا خێڵ ئەو قامچییەیە كەپشتی نەتەوە زامدار دەكات، خێڵ جەللادی نەتەوەیە، هەزار ساڵە سەر كوتی دەكاف. یەكەمین دەوڵەتی كوردی كەدروست بوە لە ٧٠٠ساڵ پ.ز عە قڵێكی نەتەوەیی لەپشت بوە كەتوانیویەتی خێڵە كوردەكان یەك بخات ،بەڵام ئەم عەقڵە عەقڵێكی گشتی نە بووە ،واتا هزری نەتەوەیی گەشەی نەكردووە،بۆیە تا هزری نەتەوەیی گەشەنەكات، دەوڵەت چێنابێت، ئەگەر دروستیش بێت، بەردەوام نابێت، چونكە دەوڵەتی هێزدەبێت، نەك دەوڵەتی یاسا.

عەقڵی خێڵ عەقڵی بەڕێوەبردنی دەوڵەت‌و دەوڵەتداری نیە، هەروەها هەڵگری تۆوی شارستانیەت نییە ڕێك پێچەوانەی نەتەوەیە.نەتەوە هەڵگری تۆوی شارستانیەت‌و مەعریفەیە، بەڵام خێڵ هەڵگری تۆوی بەربەریەت‌و جەهلە. لەم سەردەمەدا دەوڵەت‌و نەتەوەكان پشت ئەستورن بە هێزی مەعریفە هێزی مەعریفەش سنوری نییە .ئابوری كۆڵەكەی هەموو دەوڵەتێكە، ئەگەر هەندێ دەوڵەت لەڕابردودا بەئابرویەكی پشت ئەستور بەنەوت دەوڵەتیان چێكرد بێ، ئەمڕۆ دەتوانرێ دەوڵەت پشت ئەستور بێت بەئابوری مەعریفە.

بەڵام تا دەسەڵاتی خێڵ لەئارادا بێت، مەعریفە نابێتە هێزی نەتەوە چونكە خێڵ ئیحتیاجی مەعریفە نیەو بەردەوام شەق ڵە مەعریفە دەدات. دەسەڵاتی مەعریفە دەسەڵات لە خێڵ دەستێنێتەوە نەك هەرئەوە، بەڵكوو دەیخاتە دەرەوەی هەموو كایەكانی ژیان. لۆژیكی خێڵ، لۆژیكی هێزە، بەڵام نەتەوە هێزی لۆژیك پێش دەخات، بۆیە لەمێژوی كورددا خێڵەكان بەردەوام لەشەڕدابون نەك دژی دوژمن، بەڵكو دژی نەتەوە و خێڵەكانی هاوسنوریان بۆفراوان كردنی پاوانەكانیان لەسەر حیسابی یەكتر، بۆچی دەڵێین پاوان؟چونكە ئابوریی خێڵ مەڕو ماڵات بەخێوكردن بووە، ئێستاشی لەگەڵبێت خێل جگە لەفرۆشتنی نەوت شتێكی تری نییە شایانی باس بێت، كەواتە فرۆشتنی نەوت هیچ مەعریفەیەكی لە پشتەوە نییە، بەڵكو لەبۆشایی مەعریفەدا نەوت فرۆشتن وەهمی ئابورییە كە دە سەڵاتە خێڵەكییەكان دروستی دەكەن.

لە شەڕی نێوان خێڵ و نەتەوە دا تائێستاش خێڵ براوەیە، بڕاوە بەواتای باڵادەستی سیستەمی خێڵ و دەسەڵاتی خێلەكی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چەند هۆیەك لەوانە: یەكەم-داگیركەرانی كوردستان بەردەوام لایەنگری خێڵ بون‌و فویان كردوە بە میزڵدانی خێڵداو گەورەیان كردوە، بۆ ئەوەی هزری نەتەوەیی بپوكێتەوە.

بۆ ئەم مەبەستە پشغێری سەرۆك خێڵەكانیان كردوەو نازناوی خان‌و میری میرانیان پێ بەخشیون، لەبەرامبەردا خێڵەكان بونە كوتەكی دەستیان. دوەم –میلـلەتی كورد عەقڵیەتی خێڵی تێنەپەڕاندوەو هەمیشە لایەنگری هێز بون، نەك لایەنگری حەق یان بڵێین نەتەوە، ئێستاش دەبینین حزبە كوردیەكان برەو بە خێڵ گەرایی دەدەن . سێیەم خێڵەكان لەسەر حسابی نەتەوە تەمەنی خۆیان درێژكردۆتەوە، هەركات سەرۆك خێڵێك مەترسی لەسەر خێلەكەی بوو بێت، پەنای بۆ دوژمن بردوە و خیانەتی لەنەتەوە كردوە. كەواتە بونی خێڵ‌و خێڵگەرایی رێگرن لەبەردەم دەوڵەتی یاساداو لەمپەرێكی بە هێزن لەبەردەم پێشڤەچونی هزری نەتەوەیی. كەواتە بۆ ئەوەی نەتەوە یان یەكێتی نەتەوەیی چێ بێت دەبێ مرۆڤی خێڵەكی بگۆڕین بیكەین بەهاوڵاتی، بەجۆرێك كە ئینتیمای بۆ نەتەوە و نیشتیمان بێت، نەك بۆحزب یان سەرۆك خێڵ. كاتێك خێڵ دەسەڵات دارە مانای نییە باس لەدەوڵەتی كوردی بكەین، بێماناییە لە غیابی هاوڵاتیدا باسی دەوڵەتی قانون، یان دیموكراسی بكەین و باوەڕمان بەهەڵبژاردن هەبێت. چونكە بنەمای هەڵبژاردن عەقڵانییەتە لە غیابی عەقڵانیەتدا، هەڵبژاردن زامنی دیموكراسی ناكات، دیموكراسی دەمامكی خێڵە و هیچی تر.