پێشەكی : گەر چاوێ بە مێژودا بخشێنین ئەوا چەندان زاناو موفەكیرو  سەركردەمان بەرچاو دەكەوێت ، بەتایبەتی ئەوانەی جێپەنجەیان دیارە جا چ بە باش بێت یا بە خراپ ، ئەگەرسەیری مێژوی سەدەكانی ناوە ڕاست بكەین ئەوا یەكێ لەو كەسایەتیەی كەبەر چاومان دەكەوێت (نیقۆلای میكیا ڤیلیە ) كەقسەی ئێمەش لەم كورتە باسەدا لەسەر كەسایەتیو بیروبۆ چونە كانی ئەم كەسەیە  ،  هەر كات ناوی ئەم كەسایەتیە دەبیسین ئەوا یەك سەر بیرمان بەلای فێڵە درۆو خیانتو پەیمان شكاندنو بابەت گەلێكی هاو شێوەی ئەمانە دا دەچێت ،لەم كورتە باسەدا ئێمە ئەمانەوێت بە شێوە یەكی كورت پوخوت باس لە كەسایەتیو بیرو بۆ چونە كانی بكەین  ، لەسەرە تاوە بە كورتی ئاماژە بە ژیانی میكیا ڤیلی دەكەین دواتر تیشك دەخەینە سەر تێڕوانینە كانی میكیا ڤیلی بۆ مەسەلە سیاسەت و ئە خلاق ،لەگەڵ ئەمەشدا قسە لە سەر چەند بابە تێكی  وەك ماستاو چیێتی میكیا ڤیلی بۆ میرو نزیكی لە گەڵ بۆر جیا و تێڕوانینی میكبا ڤیلی بۆ مەسەلەی ئاین و ڕێگە كانی گەشتن بە دەسە لات و ئەو كاری گەریەی میكیا ڤیلی بۆ سەر دیك تاتۆرە كان هەیبوە  دەكەین ، بەو هیوایەی  ئەوەی ئەم كورتە باسەی ئێمە  بیتە  دەر وازەیەك بۆ نیشان دانی ڕوی ڕاستە قینەی میكیا ڤیلی و كارە قیزەونەكانی .

یەكەم : ژیانی میكیا ڤیلی .

نیكۆلای دی بیرنار دۆ میكیاڤیلی  ناسراو یە (میكیا ڤیلی ) لەساڵی (1469)لە شاری فلۆ رەنسا لە خێزانێكی مام ناوە ند لە دایك بوە باوكی میكیاڤیلی قازی بوە دایكیشی بە پێی ئەو باسانەی دەكرێ شعری هۆنیوە توە واتە شاعیر بوە  ،میكیا ڤیلی لە خوێندنگە كانی فلۆرە نسا خوێندویەتی لە دوای تەواو كردنی خوێندن لە بارە گای كارگێری شار دادە مەزرێت وە بۆ ماوە چواردە  ساڵ وەك  ڕاوێشكاری دوە می سەرۆ كی هە رێمی فلۆرە نسا كار دە كات ، بە حو كمی ئەوە ی بنە ماڵە میكیا ڤیلی بنە ماڵە یە كی سیاسی بونە لە بە ڕیوە بردنی هەرێمی فلۆرەنسا ئەمەش دەورێكی گرنگی بیناوە لە پێگە شتنی میكیاڤیلیدا  ،ئەم دۆخە وای كردوە میكیا ڤیلی هەر لە منا ڵیەوە ئاشنا سیاست بێتو خولیای بۆ ئە و زانستە زیادكا ، حەتا بە شیوە یە بنەماڵەی میكیاڤیلی ڕۆچو بون لە سیاسە تا حەتا ئە وەی باپیری  میكیا ڤیلی لە ساڵی (1260)بە هۆی سیاسەتەوە لە شار دور دەخرێتەوە .

لە دوای لە دایك بونی میكیا ڤیلی تا ڕا دەیەك با ری ئا بو ری ئەم خا نەوا دەیە تێك دەچێت بە شێوە یەك ڕە نگ دانەوە ی لەسەر كە سایەتی میكیا ڤیلی دەبیت ، میكیا ڤیلی كەسێی چالاك بوە ئەمەش وای لیدەكات لەتە مەنی (7)ساڵی دا فێری لاتینی ببێت كە زمانی زانستو ڕۆشن بیری بو ،لەشەنسی مێكیا ڤیلی ئەو شارە كەتیایدا لە دایك بو مەڵبە ندی زانستو زانیاری بو شارێك بو كە هەردەم پیشەنگ بو لە پێگە یاندنی بیریارو فەیلە سوفان دا ،فەیلە سو فانی وە ك (لیۆ ناردۆ و داڤنشی  و دانتی و مایكل ئەنجیلۆ بو ،ئەوەی  لێی باس دەكرێ لە ما ڵە وە زۆر كەسیكی بەڕە وشت بوە هەردەم هەوڵی داوە بەشیوە یەكی تەندروست منداڵە كانی پێبە گەینێ و لەم چوار چیوە یەدا پابەند بو بە یاساو ڕێسا  ئەخلاقیەكانەوە  مایكیا ڤیلی ژنی زۆر خۆشویستوە و هیچ كاتیش  ئامادە نە بوە لەدابو نەرێتو یاساكان دەرچێت واتە لەماڵە وە كەسیكی زۆر بە رەوشت بوە..بەڵام بەداخەوە ئەو  بێر بۆ چونانە كە لە بەرهەماكانیدا تەرحی كردو تەواو پیچەوانە ئەوە كەسایەتیەی بو كە لە مالەوە پێی ناسراوبو چون ئەو كەسێك بو كەهیچ كاتی با بەندی یاسو ڕێساو دابو نەریت نەبو بانگەشە بۆ جیاكردەوەی ئەخلاق لە سیاسەت دەكرد ، میكا ڤیلی واخویندنەوەی بۆكراوە كە كە سیكی واقیع بین بوە بیرو بۆ چونە كانی لە سەر (یۆتۆبیا)خەیال  بنیادنە ناوە  ، مێكیاڤیلی بانگەشەی بۆ ئەوە دەكرد كە پیویستە میرە كان دو رویان هەبیت ڕوی شێرڕوی  ڕێوی بە پێی دۆ خەكە پێویستە میر ڕۆڵی  یەكێ لە و دو ئاژەڵە ببینێت  واتە ئە گەرپیوستی كرد میر ڕۆڵی رێوی ببینێت ڕێوی بێت بە پێچوانە شەوە ، سەردەمی میكیا ڤیلی  ئیتالیا  یە ك گرتو نە بو بەڵكو دا بەش بوبو بە سەر پینج هە ریم دا (میر نشینی ناپۆلی لە باشور،  میرنشینی میلان لە باكوری ڕۆ ژئاوا ،  كۆماری بوندوقیە ئؤرستۆ كراتی لە باكوری ڕۆژ هەلات  ،  كۆماری فلۆرەنسا  و دەوڵەتی پاپا لە ناوەڕاست) ئەم شپرزیو دا بەش بو نەش  كاریگەری زۆری هەبو لە سە بۆ چونە كانی میكیا ڤیلی وهەر ئەم دۆخەش وای كرد كە چەندین بیرۆكە و بۆ چونی نارەوا دور لە ئە خلاق تەرح كا بۆیە ك گرتنەوە ئیتالیا هەمو یاساو ریسا ئەخلا قیەكانی ژێر پێنا بۆ گە شتن بەو ئامانجە ئەمەش لە وجوملە قیزەوندا دەردە كەوی كە دڵیت (ئامانج پاساوی رفتارە ) واتە بۆ گەشتن بە ئامانج هەر ڕێگەیە دەگریت بیگرە ، میكیا ڤیلی زۆر هەوڵی ئەوەی داوە بگاتە دەسەلات پۆستی گەورەی سیاسی بە دەست بێنێت  بەڵام دوای ئەوەی (میدیچی )هاتە سەر دەسەڵات بە بیانوی ئە وەی میكیا ڤیلی هاو كاری پاشای پیشوی كردوە میكیا ڤیلیی  دەركردو  دواتریش ساڵیك زیندانی كردو  بۆ دورگەیەكی دور لە ئیتالیا دوری خستەوە ،  لەو ماوە یەدا میكیا  ڤیلی دەست دەكات بەنوسینو كتێبی  میر و هونەری جەنگ و سیاسەت  دەنوسیت و كتێبی میر  پێشكەشی پاشای دەكا بە ئامانجی لیخۆش بونی،  ئەم كتیبە با س لە سیا سەتی میر دە كا بە شێوە ی  پرا ك تیكی  وە  پڕیەتی لە فێڵو تەڵەكە ،بە ڵام  كاتێ میدیسی ناوە ڕۆ كی كتێبە كەی بۆ دەر دە كەوێت ئەوا بڕیار دەدا سزاكە میكیا ڤیلی قورس تر كرێت،میكاڤیلی  شارە زای هەبو لە زانستە كانی كۆمەڵناسی مێژو سیاسەت و لە سالی (1527)موردوە،واتە 57 ساڵ ژیاوە.

 دووەم : ئەخلاق و سیاسەت لای میكیا ڤیلی .

كتێبی میر كە بە ناو بانگترین كتێبی میكیا ڤیلیە ئاڵۆز ترین پرس كە بەرچاو دەكەوێتتیادا  مەسە لەی  سیاستو ئە خلاقە ، بە ڕای میكیا ڤیلی  سیاسەت زیاتر لە قومارێك دەچێ كە هەریەك لە قومار بازن هەوڵی ئەوە دەدەن بەرام بە رە كانیان ببە زێنن و پارە یە كی زیا تر دە ست خەن ، ئەمە تێڕوانینی میكیا ڤیلیە بۆ سیاسەت ،ڕونە ئە خلاق و سیاسەت دوشتی وا بە ستەن بە یە كەوە بە ومانایەی كەهیچ كات سیاسەتێكی ساق واتە بەو  مانایەی كە سیاسەت مایەی خۆش گوزەران كردنی خەڵكی بێت نایەتە بو ن ئە گەر ئەخلاقی لێ داببڕێ ، سیاسەت واتە شێوازە كار كردنێ لەلایەن كاربە دەستانەوە  بەشێویەك كە تا كەكانی كۆمەڵگا لەژێر سایەی ئەوشێاوازە كار كردنە دا ژیانێكی خۆشیان بۆ فەراهەم بێت ، بەڵام ئە گەر سیاسەت ئەخلاقی لێ جیا بكریتەوە وەك ئەوەی میكیا ڤیلی بانگەشەی بۆ دە كات (سیاسەت بەبێ ئەخلاق) ئەوا هیچكات بەو ئامانجەناگات كە فەراهەم كردنی ژیانێكی خۆش بێت بۆ خەڵكی ،میكیا ڤیلی لە كتیبی میردا ڕێ نیشانی میرە كان دەدات و داوایان لێدەكات لە ڕەوشت دوركەونەوە هەمو كارێكی بەد ڕەوشتی ئەنجام بدە ن و ئەو ئامانجەی كە هەوڵی بۆ دەدەن بكەن بە پاساوی كارە قیزە ونە كانیان ، میكیاڤیلی ئەمە پاساوانە بە مەقبول ئەزانێتو ڕێگەی پێداوە ،میكیا ڤیلی دەڵێت( ئامانج پاساوی ڕفتارە)  واتە هەمو ئەو ڕێگە یانەی كە میر بۆ گەشتن بە ئامانجە كانی دەیگرێتە بەر  بە شە رعی دە زانێ فرتو فێڵ، درۆ، خیانەت ،خۆفرۆشی ،بەكار هێنانی هیز كوشتو بڕهەڵ وە شاندنەوەی پەیمان  ....هد هەر ڕێگە یەك  كە كەسی مەبەست دار خۆی بۆ خۆی بە شە رعی دەزانێ بابیان گرێتە بەر هەرچەندەش لەسەر حسابیی كەسانێكی تریشبێ و كەسانێكی تر زەرەر مەند بن گرنگنیە تۆ پاساوت بۆ ڕفتارەكەت هەیە كەئامانجەكەتە،بەڵی كاتێ لەسەدەی (16) میكیاڤیلی كتێبی میر دەنوسێ هەمو بانگخوازانی مرۆ ڤایەتی و  دادپەر وەران بەم كتێبە دێنەڕاچە ڵە كین ،  چون ئەوەمان ڕون كردەوە  ناوە ڕۆكی ئەم كتێبە  دەستورە بۆ میرە  دیك تاتۆرە كان  بەشیوەیە ڕەوای بە هەمو ئەو ستەمو كارە دڕندانە دەدات كە میرە  دیك تاتۆرە كان بەرام بەر بە گەلە كانیان ئە نجامی دەدەن دیارە ئەمەش بە پاساوی ئەوەی ئەوڕیگە یانە سە قام گیری لە ولات دێنێتە بەرهەم،میكاڤیلی هەموكات دژی ئەوە بوە كەڕە وشتو سیاست پیكەوە بن ، ئەودەیگوت ڕەوشت سیاسەت گەندەل دەكات لە كاری گەریە كانی كەم دە كاتەوە بۆیە ش پابەندی یاسا ڕە وشتیە كان نەدەبو ،میكیاڤیلی دەڵێت میر ئە گەر پابەندە بە ڕێنماو بنەما ڕە وشتیە كان بێت ناتوانیت هێچ جمو جۆڵێ بكات دەست بە ست دەبێت ،بۆیە دەبێت میر وەك ڕێوێی بێت فرتو فێڵەو مەكرو ناز بە كاربێنێت، وە دەبێت وەك شێریش بێت بەهێزبێت واتە هێز بە كار بێنێت بۆ گەشتن بەدەسە ڵات و مانەوە لە دەسەڵاتا، وە دەڵێت ئەو فەرمان ڕە وانە شێوازی توندو تیژی و فرتو فێڵ و دڵ ڕە قی لە گەڵ میلە تە كەیدا بە كار دێنن ،ئەوا ئەو فەرمام ڕەوانە سەركەوتودەبن ، چون ئەم شێوازانە خەڵكی لە گرێی و پیسی  و خراپە كارییە كۆمە ڵاتی و دەرو نیە كان ئا زاد دەكەن.میكیاڤیلی  دەڵێت گرنگ ئەوەیە میر بژی ئیتر بە چ ڕێگە یە ك دەژی گرنگ نیە ،میكیا ڤیلی دەڵێ زۆر كات كۆمەڵگا دابەش دەبن بە سەر دوتەرفدا كاتێ كەمیر بڕیارێ دەدات لەوكاتە دا كەدژایەتی بڕیارێكی میر دەكرێت لە لایەن بەشێك لە كۆمەڵگاوە ئەوكات پێویستە  لە سەر میر هەموڕێگەیەك بگریتە بەر بۆ خەفەكردنی  ئەوبە شەی كۆمەڵگا حەتا ئەگەر ڕێگای كوشتنو بڕینیشبیت  دەبێت میر بیگرێتە بەر تاوەكو سام پەیداكاو خەڵە كەكەی ناو خۆ و  دەورو  بەریشی لێی بترسن، هەر ئەم تێڕوانیەنە سە قەتەی میكیا ڤیلی بو بە بناغەو ئیلهام بە خش بۆ دروستبونی چەندان دیكتا ۆری وەك (هیتلەر و مۆسۆلۆنی  و چەرچڵ و ناپلوێنو ...چد ) بەڵێ ئەوەی میكیاڤیلی بانگەشەی بۆ دەكرد لە باسی سیاسەتدا بریتیبو لەبێ ئەخلا قی سیاس و یە كسان كردنی مرۆ ڤەكان بە ئاژەڵ چون میكیا ڤیلی هاو شیوەی (چارلس داروین )دەگوت مانەوە بۆ بە هیزە كانە واتە هەمان یاسای دارستانی بەسەر مرۆ ڤەكانا ئەسە پان  ، هەر لە ژێر ئەم تێڕوانینەشدا بو  زانای ئە ڵمانی (نیچە) (1844- 1900) خەریكبو هەزاران خەڵكی بێ دەسەڵاتو لاواز لە ناو بەریت ،چون باوەڕی بە پاڵەوانو مرۆڤی بەرز تر هەبو ، بەبڕوای نیچە هێز شوێنی  ڕەوشت دەگرێتەوە ، ئاخر چۆن ماف بە خۆمان نە دەین بڵێین بێ ڕەوشت ترین سیاسەت مە دار لە مێژودا ئە گەر هەبو بێ میكیا ڤیلیە  كاتێ دەڵێت :ئە گەر لە كاتی كێشەو قەیرا نە كاندا دا وای هاو كاریت لە توێژێ یا لایەنێ كرد تا هاو كاریت كات  لە دوای ئەوەی كە دەگیتە ئامانجو سەر كەوتن بە دەست دێنیت  ئەوكات پێویشستە  تەواوی هاو كاران و هاو پەیمانە كانت لە ناو بەرێت  چون ئە گەر  وانە كەیت ئەوا هاو پەیمانە كانت دەبنە برا بەشو ڕە نگیشە داوای دابەش كردنی دەسەڵاتیش بكەن)یان كە دەڵێت واپێویستە ئەو فە رمان بە رانەی تائاستی تۆكار دەكەن لە ناویان بەریت چون ڕەنگە بەوهۆیەوە  پێگەو دسە ڵاتی تۆ بكەوێتە مەترسیەوە ، لە نوسینە كانیدا میكیاڤیلی ئا ماژە بۆ ئەوە دەكات كاتێ كە سێك دەیەوێ بگاتە دەسەڵات پێویستە كەسێكی نە رمو نیانو باش بێت هەوڵبداد خەڵكی بە لای خۆی دا ڕاكێشێ  تائەو كاتەی  لەو ڕێگەیەوە دەگاتە دەسە ڵات دواتر كە گەشتە سەردەسە ڵات ئاسایە بگەڕێتەوە سەر كارە قیزەونەكانی خۆی بەمەرجێ دۆخە كە بەو شێوە نەبیت كە مە ترسی بۆ دەسەڵاتەكەی هەبیت، بەڵی ئە گەر لەو  خاڵە ورد بینەوە هەست بەوە دەكەین كە خودی میكیاڤیلی زانیویەتی ئەوەی خەڵك ئەیەویو پێوستی  پێیەتی نەرمو نیانیی  میرو كردنی كاری باشەیە ،ئەمەش پیچەوانی ئەو بۆ چونەی  خۆیەتی كە دەڵێت مرۆڤ بە سروشتی خۆی كەسێكی شەر خوازە ،بەڵێ هەرلەم خاڵەشەوە دەگەینە ئەو ڕایەی  كە میكیاڤیلی كەسیك نەبوە هەوڵی خۆش بەخنت كردنی خەڵكی داوێت بەڵكو بە پێچەوانەوە لە هەوڵی بە د بە خت كردنی خەڵكیدابوە ، خۆشبەختیو مانەوەی دەسەلاتی میری خستۆتە پێش خۆشبە ختی خەڵكەوە ، میكیا ڤیلی  بە بێ ڕە شترن شێوە دەڵێت یاری بە یاسا كە لە بەر ژەوەندی خۆت واتە (میر)  گەرویستت  دەسەلات لە دەس كەسێكی تر دەركەیت ئەواپیویستە هیز بە كار بێنی ، بەس بۆ ئەوەی حوكم رانی گەل كەیت دەبێت یاسایانە كاربكەیت تاگەل گوێرایە ڵیت بكەن  بەلام پیویستە ئەویاساینە ی كەكاریان پیدەكەیت  لە بەرژەوەندی خۆت بیت واتە پیویستە یاسایەك دابڕ یژریت كەلە بەرژەوندی میردا بێت بەو جۆرە یاسایانەش زە بتی خەڵكی بكات ، یەكێ لە بانگەشە قیزەونە كانی تری كە میكیا ڤیلی بانگەشەی بۆ دەكات بریتیە لە (لەدروست كردنی سەركەوتن داڕشتنی سینارویی چەپەلانە بۆ ئەم كارە) میكیا ڤیلی دەڵێت جار جار وا پیویست دەكات لەلایەن میرو كار بە دەستانەوە پرسیك بتە قێنریتەوە بە مەرجێ بزا نرێت كەدە توانرێت بەسەری دا زاڵ بێت  وە ئەنجامەكەشی سەركەوتن بیت  بەر لە سەركەوتن دەبێت نە خشەو پلانیكی تۆكمە هە بیت بە شیوە یە دڵنیابیت كە دە گیتە مەبەست  واتە سەر كەوتن مسۆگەر بیت دوا تریش ئەم شتە گەورە بكریتو بە شانازی بۆ میر حساب بكریت وە لەو  ڕێیشیەوە ترس باخاتە دڵی خەڵكەوە ،  میر سامێك بۆ خۆی دروست كات . میكیا ڤیلی لە كێشە سیاسیە كانا دا دانی ی بە هیچ یاسایە كی ئەخلاقیدا نە دەنا چون لای  ئەو سیاسەت ئەو یار یە یە كە تیادا ڕێگە بە هەمو فرتو فێڵێك دەدەرێ تیایدا ئە نجا بدرێت، هەر   ئەم بۆچونە سەقەتانەی میكیا ڤیلەیە كەوات لێدەكا بڵێی  بۆ دابین كردنی ئاسایشی كۆ لۆنیاڵ  پێویستە بێهێزە كان لە ناوبەرێتو ومیكیا ڤیلی ڕای وایە هە ژارە كان ناتوانن بە رگری لە خۆ یان بكەن ئەمەش بە ڵگە یە كە لە ڕیگەیەوە دە خوازین بڵێن ئیوە بە هیزنو ئەوانیش لاواز بۆیە پێویستە لە ناوببرێن ، باشەئەمە ئەتوانرێ پێی بو ترێ بەڵگە بۆ ئەو كار قیزەونە ، یائەوە ئەو پەرێ بێ ڕە شتیە،  بەڵێ هەركاتێ ئەخلاخ لە سیاسەت جیا كرایەوە ئەوا ئەو بەرهەمانەی دەوێت كە ئاماژەمان پێكرد ئەوا شەرعێت بەو كارە قیزەونانە دەد رێت كە ماكیاڤیلی ئاما ژەی پێدە كات ،میكیایاڤیلی بۆ گەشتن بە ئامنج  ئامادەیە ئەوەی كاری بێرە وشتانەیە ئەنجامی بدات .                                                                             

سێیە م: ما ستاو چێتی ماكیا ڤیلی بۆ دی مید یچی.

پێشو تر بە كورتی ئاماژە مان بەوە كردبوو  كە میكیا ڤیلی لە كتێبی میر دا چەند ان بیر و بۆ چونی نوێی خستبوە ڕو  سە بارە ت  بە شێوازی كار كردنی میر كە زۆرێ لە بۆ چونە كانی بە شێوەیە دەربڕیبو  تابتوانێ لە ڕیگەیەوە سۆزی میر بە لای خۆیدا ڕابكێشێت و لەم ڕێیە وە لە می دیچی نزیك بێتەوە  بە ئامانجی ئەوەی میر می دیچی  لێی خۆش بێت  دواتر پۆستێكی حوكمی پێشكەش بكات ، لەژێر ڕۆشنای كتوێبی میردا  ئەوە مان بۆ دەر دەكەوێت كە میكیاڤیلی دەستی كردوە بە چی ماستاو كردنێ بۆمیدی چی لە سەر حسابی خەڵ كی ، كاتێك دەڵێت ( كاتێك ویستم مە رامی بۆ میر بكەم  ،وام بە باش زانی دیاریە كی پێشكەش بەكەم شایەن بەو بێت ،هەروەها بەڵگەیەك بێت لە سەر دڵسۆزیم بۆ دەسە ڵاتە كەی پاشان خۆم باش لە سوكو ڕسوایەكەی دەگەم  ، بڕوام وایە ئەم دیاریەم شایەن بە پایەی بەرزو بڵندتان نیە، دوایش  خاوەن شكۆ چاوێك بە دەورو بەرتا بگێڕە لەخواری خوارەوە كابرایە ك دەبینیت ، دۆخی ئەو پێویستی بە بەزەی پیادا هاتنەوە ە دەكات لە وەی بە سەریدا هاتوە لە دەردی سەری و ئازار و ناحەزیو ستەم  لە لایەن كەسو كاریەوە )واژۆ ملكەچی بەر دەرگەتان :  نیكۆڵۆ میكیا ڤیلی ،ئەمە قسەی میكیا ڤیلی بو ، ئەگەر لەم قسانە ورد بینەوە دە بینین كەمیكیا ڤیلی چەند مەرامی و ماستاو چێتی ی كردوە  بەشانو باڵی میردا چەندی هەڵداوە ، چەندێ خۆی بچوك كردۆتەوە بەرام بەر بە میر ، لە گەڵ ئەم هەمو خۆسو ك كردنەیشی دا بەدست كورتی و لەبیر كراوی مرد وەو  بە ئاوە تی خۆی نە گەشتوە  .