یەکەم : کوردوستان و ووزە 
ووزە (Energy) سەرچاوەی جووڵەیە لەگەردوندا،هەرشتێک لەبۆشاییەکدا قەبارەیەک داگیربکات، پێی ئەوترێت (ماددە)، هەر ماددەیەک بۆئەوەی بجوڵێت پێویستی بەووزەیە، ڕەنگەکان و دەنگەکان و، تیشکە گەردونیەکان و مرۆڤ و درەختەکان و ئاژەڵەکان، تەنانەت بیروبۆچون و هەستەکانمان ،هەمووئەمانە لە "ووزە" پێکدێن ..بۆیە ووزە شێوەی جۆراوجۆری لەخۆی گرتووە، بۆنمونە: ووزەی گەرمی،ووزە لەتیشکی خۆرەوە،ووزەی جەستە،جووڵە ووزە،ووزەی ئەتۆم،ووزەی کارەبایی،ووزەی پیترۆڵ ،ووزەی سوتەمەنی ...تادوایی..
چینیەکان،یەکەمجار لەسەدەی (4 میلاد) ییەوە،دەستیان بەدەرهێنان کرد،لەسەرەتاوە لەئەنجامی بەهەڵم بونی زەیتی ژێرزەوییەوە ئاوێکی شۆریان بەرهەمهێنا،وەکو خوێ سودیان لێوەرگرت،دواتر لەئازەرباینجان نزیکی باکو هەرلەپێش میلاد یەکەم بیری نەوت هەڵکەندرا،مێژووە تازەکەی نەوت بۆ (1853) ئەگەڕێتەوە،یەکەمجار پرۆسەی پاڵاوتنی نەوت دۆزرایەوە لەباشوری پۆڵەندا کاری لەسەرکرا،دواتر لەڕوسیاپاڵاوگە دانرا... زۆردەمێکە،نەوت و غاز ڕیزبەندی یەکەمی گرتووە لەبازاڕەکانی جیهاندا،تەنانەت لەپێش بازاڕی خۆراک و چەک و دەرمان و ماددە هۆشبەرەکانیشەوە دێت . خستنە بازاڕی نەوت وەک کرۆکێکی گرنگ وایە لەبازرگانی نەوت و ستراتیژیی ئاسایشی نیشتمانیدا،ئەمەش دوو هۆکاری گرنگی هەیە: 
یەکەم: تائێستا نەوت و غازی سروشتی، بەگرنگترین سەرچاوەی ووزە و هەرزانترین سەرچاوە بۆپیشەسازیە قورس و سوکەکان دادەنرێت، بەهەموو جۆرەکانیەوەو باشترین سوتەمەنیە، بۆ بەگەڕخستنی هۆکارەکانی گواستنەوەی وەک: سەیارەو کەشتی و فڕۆکەو جوڵەلەکارگەکان و بەرهەمهێنانی کارەباو خزمەتگوزاریی دیکە لەڕێگەی پێکهاتەکانی نەوت و.......هتد.
دووەم: ئەم گرنگیەی نەوت وای لێکردوە ، کەچۆنیەتی کۆنترۆڵکردن و دەرهێنان و دابەشکردن و نرخ بۆدانانی، ببێتە یەکێک لەگەورەترین بنەما سیاسی و سەربازیەکان لای وڵاتانی جیهان، بەڵام زۆرجار دەبینین کەنەوت خۆشی و خۆشگوزەرانی بۆ ئەو وڵاتانە نەهێناوە، بەڵکو بەپێچەوانەوە کارەسات و ناخۆشی بۆهێناون، لەڕابردوویەکی نزیکدا،حەوت شەڕ ڕویداوە بۆکۆنترۆڵکردنی عێراق و هەموویان پەیوەندیان بەنەوتی عێراقەوە هەبوە، کوردستانیش یەکێکە لەناوچە ستراتیژییە گرنگەکانی کە ماوەی 500 ساڵە خاکەکەی گەورەترین سەرچاوەی وزەی نەوتیە لەجیهاندا.
دەمێکە پیشەسازیی نەوت، لەتوانای گەورەی هێدرۆکاربۆنەکانی هەرێمێکی وەک باشوری کوردوستان ئاگادارە،هەندێک لەکۆمپانیا پێشەنگەکانی نەوت هەر لەدوای ڕزگاربونی عێراق لە (2003) دا هاتونەتە کوردوستان،پاش (10) ساڵ هەرێم وەک دواهەمین یاریکەری مەزن لەسەر گۆڕەپانی هێدرۆکاربۆنەکاندا دەرکەوتووە،(18) کێڵگەی نەوت و غاز دۆزراونەتەوەو،بڕی نەوتی یەدەگ بەنزیکەی (45) ملیار بەرمیل دەخەمڵێنرێ و،ڕەنگە بڕی یەدەگی غازیش (200) تریلیۆن پێ سێجا (5.66 تریلیۆن مەترسێجا) بێت،ئێستا لەکاتێکدا دەرگای نوێ بۆهەناردەکردن چاوەڕوانە،هەرێم ئەیەوێت لەبواری بەرهەمهێنانی نەوت و شلەکاندا،یەک ملیۆن بەرمیل نەوت لەڕۆژێکدا لەساڵی (2015) و (2) ملیۆن بەرمیلیش لەساڵی (2019) دا بنێرێت .بەپێی وەزارەتی سامانەسروشتییەکان (2995) کەس وەک ستافی شارەزای کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی نەوت و (1639) کەسیش وەک ستافی کۆمپانیا خزمەتگوزارییەکان لەکوردوستانن ،بەڕێژەو پێسپۆڕی جیاجیا خەڵکی وڵاتەکانی (ئەمریکا،کەنەدا،بەریتانیا،هەنگاریا،پاکستان،هندستان،ێین،میسر،ڕۆمانیا،مۆلدۆڤا)ن...لەشوێنێکی وەک (قوبرسی باشور واتە قوبرسی یۆنانی) لەسەر دەریای سپی ناوەڕاست تەنها بڕی (0،5%) دۆزراوەتەوە،کە (2) ساڵی تر نابات تەواو ئەبێت،ئێستا شەڕێکی گەرمی لەنێوان (ئیسرائیل-میسر-تورکیا-قوبرسی یۆنانی-یۆنان) هەڵگیرساندووە،ئەمریکاو بەریتانیا بەووردی چاودێریی ناوچەکە ئەکەن ...چ جای هەرێمی کوردوستان پێگەکەی کەوتۆتە نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپاوە،پێشوتر بەڕێگەی هێڵی (کەرکوک-جەیهان) ڕەوانەی جیهان کراوە،لەبەرئەوەی بڕیاربوو ئەم هیڵەو هەندێ لەکێڵگەکانیش نۆژەن بکرێتەوە،دواتریش داعش هەندێکی تەقاندەو داگیری کرد،چاوەڕوان ئەکرێت هیڵی بۆڕی خورمەڵە لە (2015) دا تەوابێت کە لەڕۆژێکدا دەتوانێت (1) ملیۆن/بەرمیل بگوازێتەوە،کەلەخورمەڵەوە درێژئەبێتەوە تاسەر سنوری فیشخابور بۆ سەرسنوری تورکیا (خورمەڵەلەنێوان مەخمورو موسڵدایە،ئەوشوێنەی پێش ئەوەی بە 3 کیلۆمەتر داعش بیگاتێ،فڕۆکەکانی ئەمریکا خێرا دەستی یان بەبۆمبارانکردنی داعش کردو نەیانهێشت تیرۆریستان بگەنە هەولێر)..جگەلەوەش بە درێژایی (81کم) لەنێوخۆدا بۆڕیی نەوتی تەق تەق بەستراوە بەنەوتی خورمەڵەوە .
دووەم: بەردی زەیتی نرخی نەوت لەجیهاندا دائەگرێت .؟.
بەگشتی دابەزینی نرخی نەوت لەسەرەتای (2015) ەوە،(4) چوار هۆکاری سەرەکی هەیە:
یەک: بەشێک لەوڵاتانی جیهان،وەک جێگرتنەوەیەک بۆ نەوت و غاز،خاوەنی بەردی زەیتی (الحجر الزیتی) ن،دوای قوڵیەکی کەم،بەشێوەیەکی ئاسۆیی زەوییەکە ئەبڕن،ئەم بەردانە دەرئەهێنن،بەگەرمییەکی نزیکەی (400 پلە) گەرمی ئەکەن و،ماددەکانی لێ دەرئەهێنن ،کەنەدا دەمێکە خەریکی ئەم پرۆسیسەیە،لەسەرەتاوە ئەمە بۆ ژینگە خراپ بو،بڕی تێچونیشی زۆربوو،بەپێی ماڵپەری (الغد الاردنی) بەبەکارهێنانی نوێترین تەکنیک و تەکنەلۆژیای سەردەم (OUTT300) سەرۆکوەزیرانی ئەردەن گرێبەستێکی واژۆکردووە، لەگەڵ کۆمپانیای (القمر) بۆ ووزەو ژێرخانی ئابوریی،تا لەڕێگەی بەردی زەیتی یەوە ڕۆژانە بڕی (10000) دە هەزار بەرمیل نەوت لەساڵی یەکەمدا بەرهەمبهێنن، دواتریش بیگەیەننە (40000) هەزار بەرمیل . هەر بەم هۆیەوە ئەردەن سەرقاڵی بەرهەمهێنانی کارەبایە ..ئەمریکا گەورەترین وڵاتی بەکاربەر(المستهلک) ی نەوتە لەجیهاندا،ئێستا ساڵانە (9،24) ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێکدا بەرهەم ئەهێنێت،لەبەرنامەیدایە بەم ڕێگەیە ئاستی تێرکردنی نێوخۆیی بەجێ بگەیەنێت،بەپێی سایتی (العربیە): جەزائیرو ئەرجەنتین نەوتی سەخەرییان لەئەمریکا زیاترەو،بۆساڵی (2020) بڕی (5) ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێکدا لەڕێگەی بەردی زەیتاوییەوە بەرهەم ئەهێنن .بەم پێیە جیهان لەڕێگەی نەوت و گازی سەخەرییەوە (Shale oil &Shale gas) خەریکی شۆڕشێکە لە ووزەدا .هەرچەندە لێرەو لەوێ سەرچاوەکان جەخت ئەکەنەوە کە ئەم ڕێگەیە سەرناگرێت .
دوو: بەرزبونەوەی سەرفی دۆلار،کە زیاد لەڕادەی خۆی ئاستی هاوسەنگی سەرفی دۆلار بەرزبوبۆیەوە،بەتایبەتی لەچەند هەفتەی کۆتایی (2014) ەدا .سادەترین بەڵگەش ئەوەیە تائێستا (90%) ی بازاڕو بانکەکانی جیهان مامەڵە بەدراوی ئەمریکی بە ($) ئەکەن .بۆیە ئەبێت ئەمریکا دەست بگرێت بەسەرفی دۆلارەوە،بەڕەچاوکردنی ئەوەی قەرزەکانی سەر ئەمریکا خۆی ژمارەی فەلەکی و خەیاڵین .چەندین جار بانکەکانی هەرەسی هێناوە،وەکو لەسەروبەندی جەنگی سارد ساڵی (1975) ،دواتر لە (11ی سێپتەمبەر)،ئینجا لەساڵی (2008) جارێکی تر ئەم سەکتەیە لێیدایەوە،ئێستا لەسەروەختی ئۆبامادا ئەم گرفتە بە باندراوی ماوەتەوە،ئەمریکا قەرزەکانی سەری گەشتۆتە (16) تریلیۆن و (700) ملیار دۆلار!.
سێ: گەشەی ئابوریی لە چین و یابان بەتایبەتی،ئینجا ئەوروپای ڕۆژئاوا،ئەوسا هیندستان کەلەم دابەزینی نرخی نەوتە بڕی (16) ملیار قازانجی کردووە .لەکاتێک دا پێویستە ئەمریکا ئاستی ململانێکانی بەرەو سەروتر ببات لەگەڵ ئەم وڵاتانەی کەهەڕەشەن بۆ سەر ئابورییەکەی .
چوار: لەچوارچێوەی ئەو بلۆکبەندییە نوێیەی،بەتایبەتی لەدوای بەهاری عەرەبیەوە دەرکەوتووە، ئەمریکا خۆشی ئەیەوێت بەسیاسەتێکی هاوبەش لەگەڵ سعودییەو وڵاتانی تری کەنداو،گورزێکی کوشندە لە ئێران و ڕووسیا بدەن .
کەواتە،نەوت ،هەربەتەنها ماددەیەکی کیمیای ئەندامی و ستراتیجی نییە وەک سەرچاوەیەکی ووزە،بەڵکو هێزە بۆ دەوڵەت،ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گرنگیەکەی زیادئەکات،ڕاستە لە ناوەڕاستی (2014) ەوە نەوت نرخەکەی تووشی خوێن بەربون بووە،بەڵام ئەم دابەزینە شتێکی کاتییەو نرخی نەوت بەرزئەبێتەوە لەئایندەیەک دا،دابەزین و بەرزبونەوەی نەوت پێشهات و ئەگەرێکی جیهانیە بۆئایندە، ئەبێت کوردوستان کەبازاڕێکی تازە پێگەیشتوی هەیە،وەک مەترسییەک ڕەچاوی بکات ،تا زووە ژێرخانی ئابورییەکەی پتەو بکات .چارەسەرەکەی بە گەشەپێدانی ئاسایشی مرۆیی و ئاسایشی ئابوریی ئەکرێت .
سێهەم: گەشەپێدانی مرۆیی چی یە ؟.
گەشەپێدانی مرۆیی (التنمیە البشریە-Human Development) ،پرۆسەی ڕاهێنانی مرۆڤە،تا لەژینگەیەکی دروستدا کارلەسەر تواناو ئەزمون و مەهاراتەکانی خۆی بکات .لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە چەمکی "گەشەپێدان" سەریهەڵدا،بۆ سەرلەنوێ ئاوەدانکردنەوەی ئەوروپا لەڕووی توانستە زانستی و فێرکاریی و ئابورییەکانەوە .ئیمڕۆکە ئەم زانستە زۆرترین پەیوەندیی لەگەڵ فۆڕمەکانی ئیدارەو پلانی ستراتیژیی و سیستەمی حوکمڕانی دروست (Good Governance) دا، پەیداکردووە . دەوڵەت بۆچی برەو بەتوانا ئابورییەکانی ئەدات، سیاسەت و یاسا بۆ گومرک و باج دائەنات، بۆچی یاسای نەوت و غاز لەوڵاتانەی خاوەنی ووزەن هەیە،کەسامانێکی ئابورییە،ئەبێت سیاسەتێکی دروست بۆ ( بەرێوەبردنی سامانە مرۆییەکان –ادارە الموارد البشریە) وە (پلانێک بۆ سەروەتە مرۆییەکان) بونی هەبێت، مەگەر مرۆڤ و تاکەکان سامان نین !؟.
لەبەرئەوەی تواناو گەشەپێدانی مرۆیی لاوازە،لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا تەنها پشتی یان بەسەرچاوەی نەوت بەستووە،لەڕووی زانستییەوە هەڵەیەکی گەورەیە سەرچاوەی داهات یەک جۆر بێت،لەگەڵ ئەمەشدا،وڵاتێکی دەوڵەمەندی وەک عێراق، ڕۆژانە (3) ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردەئەکات، ڕێژەی هەژاری لە (19%) ەوە گەیشتۆتە (40%) مینحەو بودجەو یارمەتی هەموو نەخۆشخانەو دامودەزگە پەروەردەییەکانی بڕیوە،بەملیارەها بۆ مزگەوت و مەزارگە ئاینی و مردوەکان تەرخان ئەکات ..!!. کەواتە لەم نمونەیەوە تێدەگەین،گەشەپێدانی مرۆیی بریتییە لە زانستی ئیدارەی کار و توخمەکانی (ڕێکخستن،پلان دانان،چاودێریی کردن،وەگەڕخستن،ئاڕاستەکردن ) کەلەبری ئەمانە ئاین و مەزهەب ڕۆڵی گێراوە ..لە هەرێمێکی نزیک بە (5) ملیۆن کەسی وەک کوردوستانی باشوردا (1% دانیشتوان ملیۆنیرن و 14% داهات بەشی ڕۆژانەیان ناکات،ڕێژەی بێکاریش نزیکەی 20%) ە !!..
ئامانج لەگەشەپێدانی مرۆیی ئەوەیە وابکات : هاوڵاتی مەعریفەو مەهارەتی بەدەستخستن فێربێت: لەڕێگەی مەشق و ڕاهێنانی پەروەردەیی و خوێندنی دروستەوە ،تەمەنێکی درێژو پڕلە تەندروستی هەبێت: لەڕێگەی پلانی تەندروستی و دەرونی گونجاوەوە ، ژیانێکی شایستەی هەبێت لەڕێگەی دابین کردنی شوێنی نیشتەجێبون و تۆڕەکانی پاراستنی کۆمەڵایەتی و ژینگەی مادیی و گرتنەبەری سیاسەتی پاراستنی ئاسایشی خۆراک و ژینگەو ...تادوایی ،،هەروەها هاوڵاتی چێژ لەمافەکانی مرۆڤ وەربگرێت و گرەنتی ماف و ئازادییە گشتی و تاکەکەسییەکانی بکرێت ...ئایا چۆن ئامانجێک بۆخۆت دیاری ئەکەیت ؟.ئایا توانای ئەوەت هەیە ئامانجێک بۆخۆت لەژیانتدا دیاری بکەیت ؟.چۆن ئەتوانین بەدوای ژیانێکی باش و باشتردا بگەڕێین ؟.چۆن متمانە لەخۆتدا دروست ئەکەیت ؟...بۆیە گرنگترین فاکتەرە ستانداردە جیهانییەکانی گەشەپێدانی مرۆیی کەپێویستە ڕەچاوبکرێت،وا پۆلێن کراوە :
• ژینگەو بارودۆخی سیاسیی: قۆرخ نەکردنی دەستەڵات و پەیڕەوکردنی دیموکراسییەت وەک فۆڕمێکی باشی حوکمڕانی لەجیهاندا .
• بارودۆخی دانیشتوان : دانیشتوان باشترین و ئەولەویەتترین سەرچاوەی سامانی مرۆیین (ئەمە لەدیدی سەرمایەدارییەوە وایە،ئەو کەپیتاڵیزمەی وەکو شمەک و کەرەستە لەمرۆڤەکان ئەڕوانێت) .
• هەلومەرجی شوێن ونیشتەجێبون : بەرزبونەوەی ئاستی ژیان و گوزەران پێویستی بەنزمی و دابەزین نییە لەچڕی دانیشتواندا،ناکرێت خەڵکی کوەیت بەخۆشبەخت بزانین کەژمارەی دانشتوانی کەمەو هەموو کاری خۆیان هەیەو ئەکەن،لەبەرانبەردا وڵاتی ێین (china) زۆرترین ژمارەو چڕی هەیە،تواناکانی گەشەپێدانی مرۆییشی تیابەرچاوە .
• بەڕێوەبردن : گەشەسەندنی شێوازەکانی بەڕێوەبردن و پاڵپشت بەپلان و داتاو ئاماری ڕاست و دروست .
• تەکنیک و کارکردن : بەکارهێنان و خۆماڵی کردنی تەکنیکی گونجاو و هاوچەرخ،تا تواناو ئەزمونی کارکردن پێش بخات .
• بارودۆخی دەرونی و چینایەتی :کڕۆکی فەلسەفەی مارکس بریتییە لەئابوریی و باسوخواسی چینایەتی ،هەموو کەس پێوییستی بەڕەخساندنی ژینگەی دەرونی هەیە تاکارێک بکات ،دروستبونی چینایەتی هۆیەکەی دەرەبەگ و بۆرجوازو چینەکانی سەرەوەن .
• ژینگەی زانستی و کۆمەڵایەتی : پەرەپێدانی کەرت و ئامرازەکانی خوێندن،کلتوری کارکردن و پیشەیی بون لەکۆمەڵدا پەرەبسێنێت،بەپێچەوانەوە تاکەکان بەرخۆر و بخۆر نەبن وەک لەوڵاتە نەوتاوییەکاندا بەگشتی وایە .
چوارەم: پەیوەندیی گەشەپێدانی مرۆیی بەئاسایشی نیشتمانییەوە .
ئاسایش (الڕمن-Security) لەڕووی زمانەوانییەوە بەپێچەوانەی ووشەی (ترس-الخوف-Fear) ە . نەتەوە لەزمانی عەرەبیدا (القوم- الامە) ی بۆبەکارهاتووە..لەزمانی ئینگلیزیدا لەبەرانبەر هەردوو چەمکی ( نەتەوە) و (نیشتمان- وەتەن) دا تەنها یەک ووشە (Nation) بەکارئەهێنرێت،نیشتمان چەمکێکی فراوانترە،ئەکرێت لەنیشتمانێکدا زیاد لە سەد نەتەوەو زمان هەبن وەک (هیندستان) .ئەوانەی چوونە ئەمریکاوەو لێی نیشتەجێبون و،دواتر دەوڵەتی نەتەوەییان بۆیەکەمجار لەساڵی (1776) ڕاگەیاند، چەندین نەتەوەی جودا بون،بۆیە شتێک نییە ناوی نەتەوەی ئەمریکابێت،هەروەک هیچ گرفتێکی "دین" یشیان نەبو،چونکە چەندین ئاین و کەمینەی بێ دین پێکەوە بون،یەک دین دەستی بەسەر هەموو "شت" دا نەگرت، کەواتە پیرۆزترین شت ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکایە،هەرکەسێک لەهەرشوێنێک گوێی لەسرودی نیشتمانی بو،ئەبێت ڕابوەستێت....
ئەگەر چەمکی سنورداری ئاسایشی نیشتمانی وەربگرین،ئوا بریتییە لە: دابینکردنی سەلامەتی دەوڵەت دژی ئەو مەترسییە دەرەکی و ناوەکیانەی کە دەبنە هۆی کەوتنە ژێر چنگی داگیرکاری بیانیەوە ،لەئەنجامی فشاری دەرەکی و داڕمانی ناوەکیەوە) یا چەمکە فراوانەکەی وەربگرین (کە لەبەری ناوخۆییەوە دەست پێدەکات بۆ پاراستنی ناسنامەی کۆمەڵگەو بەهاکانی و دڵنیاکردنی هاوڵاتیان لە ترس و هەژاریی و زامنکردنی لانی کەم خۆشگوزەرانی و بەشداری سیاسی بۆیان) ئەوا ئاشکرایە کە دەوڵەتانی جیهانی سێیەم چەندین گرفتیان لە بواری ئاسایشی نیشتمانیدا هەیە.هەرخودی خۆیان بون بەهەڕەشە بەسەر ئاسایشی مرۆییەوە،چونکە بنەماو ڕەگەزەکانی ئەم ئاسایشە لە ئارادانیە،وە هۆکارەکانی لاوازی ئاسایش ڕوو لە زۆربونن .چونکە ژیان تادێت ئاڵۆز ئەبێت بەهۆی " ماددە" ەوە،لەمەبەدوا "ئاسایشی ئەلیکترۆنی و تەکنەلۆژی" هەرە هەڕەشە گەورەکە ئەبێت لەسەر مرۆڤایەتی . بەڕێژەیەکی ئێجگار زۆر تاکی شەرقی بەرخۆر بونە و تەکنەلۆژیا کردونی بەبەکاربەرو کۆیلەی خۆی،نە ئەقڵیان کارئەکات،نە دەست و پێ و چاوەکانیان،تەنها ماعیدەو ورگیان و زمانیان ..
دکتۆر (هەیسەم گەیلانی ) ژینگەی ئاسایش لەسەر سێ بنەمای سەرەکی بنیات دەنرێت، ئەوانیش : هێزی چەکدار و گەشەپێدان و مرۆڤە.. (براوان) یش وای بۆدەچێت، کە ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی لەسەر بنەماکانی سیاسەتی دەولی و پەرەسەندنی سەربازیی و کاروباری ناوخۆو پێشکەوتنی تەکنەلۆژیی دادەنرێت، بەپێی دکتۆر (احمد عێمت عبدالمجید) (ئەمینداری پێشوی کۆبەندی دەوڵەتانی عەرەب) یش : (ئاسایشی نەتەوەیی عەرەب بریتیە لە توانای نەتەوەیی عەرەب بە گەل و حکومەتەکانیانەوە، لەسەر پاراستنی و گەشەپێدانی توانا عەرەبیەکان) ..بە بۆچونی سەرۆکی پێشو (جۆرج دەبلیو بوش) ئاسایشی نیشتمانی لەبەردەم هەڕەشەی موشەکی بالیستی و شەڕی ڕاگەیاندن و هەڕەشەی شەڕی بایۆلۆژی و کیمیایی و تیرۆری نێودەوڵەتی و دەوڵەتانی بەرەی خراپەدایە ...
بەلای ئیسرائیلیەکانیشەوە، چەندین پێناسەی جیاواز بۆ ئاسایشی نیشتمانی هەیە، بۆ نمونە جەنەڕاڵ (سیراتیل تال) لە کتێبەکەیدا کە بەناوی (ئاسایشی نەتەوەیی کەم لەبەرامبەر زۆردا) دەڵێت: ئاسایشی نەتەوەیی بریتییە لە زامنکردنی بوونی نەتەوەو بەرگری کردن لەبەرژەوەندییەکانی جەنەڕاڵی پرۆفیسۆر (یەهو شغاگ هارکابی) یش لەکتێبەکەیدا (شەڕ و ستراتیژی) چەمکێکی زۆر فراوانی بۆ ئاسایشی نیشتمانی داناوە، بەجۆرێک کە بەرگری لەبوونی سەربەخۆیی دەوڵەت و پێگەی هەرێمی و داکۆکیکردن لە ژیانی هاوڵاتیانی و سروشتی ڕژێمی حوکم و ئاسایشی ناوخۆیی و ئاسیایشی ڕۆژانەی لەسەر سنورەکانی لەخۆگرتووە،لەگەڵ بەرگری کردن لە ئایدۆلۆژیاکەی و تایبەتمەندیە دیمۆگرافیەکانی و پێگەی لەجیهاندا..
ئێمەو هیچ توێژەرێکی تریش، لەنێوان (گەشەپێدانی مرۆیی) و (ستراتیژیی نیشتمانی) و (ئاسایشی نیشتمانیی) دا،جیاوازییەکی ئەوتۆ بەدی ناکەین،بەبێ یەکێکیان،ئەویتر مانای نییە،نەبونی پلان و ئیدارەی سەروەتی مرۆیی کەتاکەکانی دەوڵەتن،بۆهەڵسوڕاندنیان و تاقیکردنەوەو گەشەپێدانی تواناکانیان،نەبونی ستراتیژێکی نیشتمانی و ئاسایشی نیشتمانییە،هەموویان مەبەست لێی پاراستنی کەرامەتی کۆمەڵ و تاکەکانە،ئاسایشی نیشتمانی ڕەهەندی سەربازیی و سیاسیی (ئەمنی) و ئابوریی (بانکی و کشتوکاڵ و پیشەسازیی و سەرچاوە سروشتییەکانی وەک نەوت و غاز و ‌وئاوی شیرین) و کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیریی هەیە .ئاستی نێوخۆیی و ئیقلیمی و نیۆدەوڵەتی هەیە (واتە ئەبێت لەسەر سێ ئاست کاربکات و پلانی هەبێت) .بەهەمان شێوە گەشەپێدانی مرۆییش تەواوکەرییەتی .هەربۆیە لەنێوان ئاسایشی نیشتمانی و گەشەپێدانی مرۆییدا،چەمکێکی هاوبەش لەدوای جەنگی ساردەوە سەرهەڵئەدات (ئاسایشی مرۆیی –الڕمن البشری-Human Security) ە.ئەمە نمونەیەکە بۆ لاوازییەکی جیهانی کە بەردەوام خوێندنەوەی کلاسیکی بۆ ئاسایشی نیشتمانی کراوە،بەوپێیەی مەرجەعی ڕاستەقینە کەپێویستە بپارێزرێت (تاکە-الفرد) ە نەک دەوڵەت .وەک بیرخستنەوەیەکیش لەمدواییە "کۆفی ئەنان" سکرتێری پێشوی (UN) چەمکی (سەروەری تاک-السیادە الفرد) ی بەکارهێنا لەبری دەوڵەتان .ئەمنی بەشەری لەبەرنامەی نەتەوەیەکگرتوەکاندا پاراستنی ئاسایشی (ئابوری،خۆراک،ژینگە،تەندروستی،سیاسی،کۆمەڵگە) یە .
پێنجەم: نەوت سنور و ئینتیمای نەتەوەیی ناهێڵێت .
وێڕای بایەخە بێ شومارەکەی،تاکە فاکتەرێک بەپلەی ئیمتیاز،لەعێراق و کوردوستاندا گەشەپێدان و ئاسایش بخاتە مەترسییەوە،ئیمتیاز نەوت و غازە . بەپێی ڕیزبەندی ئەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن لەسامانی سروشتی وەک نەوت دا،بەمشێوەیە: 
(ڕووسیا،سعودیە،ئێران،عێراق،ئیمارات،مەکسیک،کوەیت،نەیجیریا،جەزائیر،لیبیا،میسر،قەتەر،سوریا) ،بێجگە لەئەمریکاو کەنەدا کەخاوەنی نەوتن..دەرئەکەوێت کەشۆکی نەعلەتی نەوت لەهەموویانی داوە،لەئاستی نێوخۆدا بەدەست پەتای مافیاو گەندەڵی و لەئاستی دەرەوەشدا شەڕو ئاژاوەو موئامەرات و موخابەراتی بۆهێناون، بەشێوەیەکی گشتی دەتوانین ،چوار ڕەهەندی خراپ و نەرێنی نەوت دیاری بکەین: 
یەکەم: دەبێتە هۆی سەر هەڵدانی توندوتیژیی و شەڕلەوڵاتاندا. لە شەڕی کەنداوی یەکەمدا کە بەشەڕی ئێران – عێراق ناسراوە ، زیانی نەوت گەیشتە 106 ملیار دۆلار و لە کۆتایی شەڕدا عێراق قەرزێکی زۆری کەوتەسەر، کە گەیشتە نزیکەی ( 320 ) ملیار دۆلار . دواتر بۆشاردنەوەی لوت شکانەکەی ڕژێمی سەددام چوو پەلاماری کوەیتی دا،لەئەنجامی پەلاماردانی کوەیت یش لەلایەن عێراقەوە ، کوەیت نزیکەی 99 ملیار دۆلار زیانی لێکەوت و تا ئێستاش بەپێی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش لە ( 2011) ەوە عێراق 5 % ی بودجەکەی وەک قەرەبوو دەداتە وڵاتی کوەیت ، لەشەڕی هاوپەیمانان لەدژی عێراق لە ساڵی 2003 دا عێراق نزیکەی 1143،7 ملیاردۆلار زیانی لێکەوتوە .هەموو ئەم شەڕانەو دەیان کارەسات و ماڵوێرانی تر جگە لەشەڕی مەزهەبی،هەمووی بەهۆی نەوتەوە بووە .
دووەم: نەمانی ئینتیمای نەتەوەیی لای هاوڵاتییان (بەگشتی ئەمە لای بۆرژوازییە نەتەوەییەکان) .
سێهەم : بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و جیاوازی چینایەتی (چینێک شەڕ ئەکەن و چینێکیش لەگەڵ دوژمن قاچاخچێتی ئەکەن،چینێکی زۆر هەژارن،چینێکیش سەرقاڵی قومار و وێرانکردنی پرۆژەکانی نیشتەجێبون و پاڵاوگەو دەرمانن )...
چوارەم : ئیختراقی سنورو ئاسایش و کیانی نیشتمانی لەڕێگەی دەستوەردان و کاری جاسوسی و موخابەراتی بەهۆی بونی بەرژەوەندیی ئابورییەوە .
پێنجەم: لەهەرە سیفاتە خراپەکانی نەوت لەهەر وڵاتێکدا،ئەوەیە کەرتەکانی تری تیا فەرامۆش ئەکرێت،لەبری پاڵپشتێکی باش بێت بۆ بەهێزکردنی ئاسایشی : کشتوکاڵ (وەزیری کشتوکاڵ: سێکتەرەکانی کشتوکاڵ لەکوردوستان هیچی لەنەوت کەمتر نییە) ،پیشەسازیی (بڕی سەرفکراو بۆکارگەیەکی چیمنەتۆی وەک تاسلوجە دووهێندەی دەستکەوت و بەرهەمەکەی بووە!!) ،سەربازیی (نەبونی مەشق و هێزی حزبی و نەبونی چەک و پۆشتەوپەرداخی و نەمانی ئینتیماو پەروەردەی سەربازیی و هەواڵگریی نیشتمانی) ،خوێندن و پەروەردە (چواردە زانکۆی حکومی بێ توێژینەوەو بەرهەمن) ،سیستەمی بانکی و بازاڕ (باڵاترین بەرپرسی حزبی : ژێرزەمینەکان پڕن لەپارەو بانکەکانیش بەتاڵن!) . لەلایەکی دیش هەموو ئەو کەرتانەی تر فەرامۆشکراوە کە لەناو خودی لقەکانی " ووزە" دان، وەکو کارەبا...
غاز ،یانی دروستکردنی بەرژەوەندیی سیاسیی (لەگەڵ کێ ؟)..بەپێی هەموو لێکۆڵینەوە جیۆ-ئیکۆنۆمیکیەکان،(80%) ی غازی سروشتی عێراق لەهەرێمی باشوری کوردوستاندایە، بەتەنها کۆمپانیای (جینێڵ ئێنێرجی) ڕێککەوتنێکی لەگەڵ هەرێمی کوردوستان مۆرکردوە،لەسەر بەرهەمهێنانی غاز لەهەردوو کێڵگەی (بینا باوی ) و (میران) کە لەساڵی (2018) بەرهەمی غازی ئەم دوو کێڵگەیە بگەیەنێتە تورکیاو جیهان چاوەڕێی خستنەگەڕی ئەم پرۆژەیەیە، کە بڕی غاز تیایاندا،مەزەندە ئەکرێت بە (11.4) تریلیۆن مەتر سێجا.بەبەهای (2،6) دوو ملیارو شەش سەد ملیۆن دۆلار..لەهەمان کاتدا نەوت یانی بازاڕ،بازاڕ یانی دۆلار،دۆلار یانی لیبراڵیزم و سەرمایەداریی،لیبراڵیزم و سەرمایەداریی یانی بەهاو کەسێتی ئەمریکا،،ئەمریکا یانی ئەوەی هیچ شوێنێکی ستراتیژیی نییە لەم دونیایە ئەو بنەو بارگەی لێ نەبیت،هیچ ڕێرەوێکی ئاویی نییە ئەو بەرژەوەندیی تیانەبێت و کۆنترۆڵی نەکردبێت،هیچ شتێک نییە لەفەزاو ئاسماندا بسۆڕێتەوە،ئەو وێنەو تەسویری نەگرێت .سیاسەتێکی گەردونی هەیە ..
(جەیمس ڕۆزناو) یەکێکە لە زانا دیارەکانی ئەمریکا، جەخت لەسەر هاوجووتبوونی جیهانگیریی و سەرمایەداری و سیستمی جیهانی نوێ دەکاتەوە، چونکە جیهانگیری بریتییە لە: سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی بەرهەم و بەیەکداچوونی پیشەسازییەکان بەناو سنورەکاندا و بڵاوبوونەوەی بازاڕەکانی پارە دابینکردن و ،لێکچونی شمەکە بەکاربراوەکان لە وولاڵاتە جیاوازەکاندا و هەموو ئەمانە ئەو چالاکیانەن کە هەموویان لەژێر ناونیشانی (جیهانگیریدا) کۆدەبنەوە، بەبۆچوونی ئەو دەسکەوتە زانستیە بنەڕەتیەکانی جیهانگیری بریتین لە:
1-بڵاوبوونەوەی زانیاری و تەشەنەکردنی لەناو هەموو خەڵکدا.
2- نەمانی لەمپەر و سنورەکان لەناو بازاڕ و ڕۆشنبیری و دەوڵەتەکاندا.
3-گۆڕانی ڕۆڵەکانی دەوڵەت و فەرمانەکانی لە دەوڵەت خۆشگوزەرانی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتییەوە بۆ دەوڵەتی پارێزەری نەرم، کەئەمەش بۆتە بناغەیەک بۆ کەمکردنەوەی کۆتە گومرگیەکان و هەڵوەشاندنەوەی پلاندانانی ناوەندی و خۆدانە دەست کۆمپانیا و دەزگا نێودەوڵەتیەکان و نەهێشتنی یا کەمکردنەوەی سەپاسی نیشتمانی بۆ ڕێخۆشکردن بۆ بنیاتنانی ئەوەی دەوڵەت بەکەرتی تایبەت بکرێت (بەکەرتی تایبەتکرانی دەوڵەت) .
4- زیادبوونی ڕێژەکانی هاوشێوەبون و لێکچون لەنێوان کۆمەڵەو دەزگاکاندا، پاش باڵادەستبوونی ڕۆشنبیریی و کەلتوری ئەمریکی و داهێنانەکانی بواری تەکنەلۆژیای زانیاری و کۆمینیوکەیشن و هەژموونی لیبرالیزمی نوێ..
بۆ نوسینی ئەم بەدواداچون و توێژینەوە باسە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
1- Jay Hakes: A declaration Of Energy Independence، How Freedom from Foreign Oil Can Improve National Security، Our Economy، and the Environment، Published in Canada.2008.
2- Sonia G. Austrian، Editor: Developmental Theories Through the life Cycle. Columbia University Press New York.2002.
3- شبکە فولتیر: البترول ومێادر الگاقە (Voltaire net) : http://www.voltairenet.org/mot212.html?lang=ar
4- الجزیرە: ڕسباب انخفاچ اسعار النفگ http://www.aljazeera.net/…/%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%…
5- الغد: اتفاقیە لڕنتاج 10 الاف برمیل النفگ من الێخر الزیتی یومیا
http://www.alghad.com/…/834754-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%…
7-سایتی وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان-عێراق (گرێبەستەکان) بڕوانە :
http://mnr.krg.org/index.php/ku/the-ministry-ku/contracts 
8- توێژینەوەیەکی چاپ نەکراوی نوسەر بەناونیشانی (نەوت و ئاسایشی نیشتمانی "ڕوانگەیەک بۆئایندەی هەرێمی کوردوستان".