لەوسەردەمەی ئیستا زیاتر وا دێتە بەرچاو كەهەرچی زانیاری وشارستانی هەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە كۆنەكانی ئەوروپی ولەویش بۆ یۆنانی ،بەتایبەتی كە دەبینرێ‌ وا ئیستا ئەوان نمونەوسەرمەشقی پیشكەوتنن وئیمەش والەدواین، داكانەكانی زانستی وفكری وفلسفیش بۆ ئەوان دەگەڕێتەوە ، بۆمێژوو دەگۆترێ‌: هیرۆدتس- باوكی میژوو، ئەبیكرات- باوكی پزیشكی، سیۆكریتشس –باوكی هونەر،هیركلیتس- باوكی دیالكتیك،ئیكلیدو فیساگۆرس باوكی ئەندازەو ژمارە، ستراپۆ- باوكی جوگرافیا،  تالیس وبیتلیمۆس –باوكی گەردوونناسی، ئەفلاتوون وئەرستۆش –باوكی كۆمەلێك لقی زانستی تریان پێ‌ بەخشراوە،..كەچی بەسەرنجێكی ووردتر دەردەكەوێ‌ زۆربەی زانیاریەكانی یۆنانی كۆن سەرچاوەكانی رۆژهەلاتین،بەنمونە هەندێكی وەردەگرین:
 أ-رۆژئاوا زۆر شانازی بە دیموكراسی دەكا وەك میراتیكی بیڕكەبەری رۆژئاوایی یۆنانی ،كەچی ئەسلی دیموكراسی لە عەجەم وەرگیراوە، لەعەجەمیش لەلایەن زەردەشتیەوە هاتوە ، بە پێی كتیبی (.Asinclair-Ahistory of Greekpolitical thought  p36) ئەو مشت ومڕەی نیوان زانایانی فارسی كەلەلایەن (هیرۆدۆتس)ەوە لە522پ ز لە كتیبە میژووییەكەی نەقل كراوە لەدوای ئەوەی فارس ناوچەكانی ئەوانی داگیر كردوە 7 زانای فارسی سێ‌ جۆر حوكم باس دەكەن و لەكۆتایی دا لەسەر پیشنیاری(ئۆتانۆس شێوەی ئیزۆنومیا)هەلدەبژێرن كە هاوشیوەی  دیموكراسیە، لەوەش زیاترهەر ئەسلی دیموكراسی ئاینیە، چونكە ئەمبادیقلس بە باوكی دیموكراسی وەسف دەكرێ‌ ،ئەویش قوتابی (ح داود) بوە ، كەواتە لیبرال دیموكراسی زادەی بیری ڕۆژئاوایە بەلام خودی دیموكراسی  مولكی هەمو مرۆڤایەتیە.
 ب- ئەسلی بیرۆكەی زانستی وفلسفی گەردونی بی سنور ووەستاو(كون الساكن-قدم العالم)ناگەریتەوە بۆ تالیس و ئەنكسامیندەر یان بۆ ئەرستۆ وەك ئەبو حامد الغزالی دەلیت  (بە پیی پەراویزی  ص15تهافت الفلسفە ئەوا ئەرستۆ بۆ یەكەم جار لە كتیبی(السما‌و والعالم) ووتی جیهان ئەبەدی وئەزەلیە،بەلام واپێدەچی زۆر پێش ئەو بۆچوونە هەبووبێ‌ ، لەزەبوورو تەورات ئاماژەی وای تیدایە،لە پیش ئەرستۆ بۆبتلیمۆس لە كتیبی (مەجەستی)باسی ئەو بیرەی كردوە ،كە لە ئەسكەندەریە بوە  ،لەویش لە سومەریەكان هاتوە،لە كتیبی(  المعتقداتالدینیە لدیالشعوب  ص12) واهاتوە:ولقداعتقدالسومریون حوالی١٩٠٠ق م أنلكلموجودكونیأوپقافیقواعدهوقوانینهالخاصەالتیتجعله یستمرفیالوجودإلیاڵابد  .،لەویش لە مەزمورەكانی داودپیغمبەر هاتوە،لەمەزموری ژ:78  دەڵێ‌: (كاڵارچ اسسها الی اڵابد  ) ،زیاتر لەوە ئەگەر بەووردی سەرنج بدەیە ئنجیلی برنابا(فصل95 ئایەتەكانی 11-12) وئەو ئایەتە: ( انه مكتوب هناك كیف ان سما‌و السموات  تسعه ، ڵان الهنا غیر محدود ، 12 فقال الكاهن :" هكژا قال سلیمان النبی یا یسوع) ، دەردەكەوێ‌ لە بنەچەدا بیری (نامحدود)ی گەردوونیان لە ح سلیمان وەرگرتبێ‌ كە لەتەورات وكتیبە كۆنەكان هاتوە ، سپینوزا لە (رسالە فی اللاهوت والسیاسە  ص145) دەلێ‌ سلیمان بە حكیم ترین مرۆڤی سەر زەوی وەسف كراوە، فیساگورسیش قوتابی حسلیمان بوە، مەرج نیە بەو شێوەیەی كە(ابدی وازلی )و (كون الساكن)ی لێ‌ هاتە دی ڕەنگە(ح سلیمان) وەسفی بەگەورەیی كردوە وا سوڕدراوەو بوویتە بیكۆتایی، واتە دەقی ئاینی گەردوونی بە ئەبەدی وئەزەلی وبیپایان وەسف نەكردوە ، بەگەورەیی زۆر باس كراوە ئەوە فقی بەشەریە باش لە دەق ناگات و زانیاریەكە وای بەسەردێت ،لەزۆر گەورەو فراوانیەوە بوە (كون الساكن-قدم العالم).
ج- بیری فلسفی چوار توخمە بنچینەیەكە(ئاوو وهەواوا ئاگروگڵ) كە تەواوی فلسفەی یۆنانی وجیهانی تەنیبۆوە،زیاتر دەدریتە پال ئەنپادیكلیس(495-435 ق م) ئەسلەكەی رۆژهەلاتیە،لە ئاینی زەردەشتی بە ڕوونی هاتوە ، هەتا نیشانەی (+) نازیایەتی كە بە ئەڵمانی پێی دەوترا (سواستكا ) ئەوە نیشانەی ( خاچ ) نەبوو، بەلكوو هیمایەكە میللەتانی پێشووی زەردەشتی ودوای مەغۆل و جەرمانی كۆن و هەتا هیندی سوورەكانیش هەڵیانگرتووە، گوزارش لەو چوار توخمەكە دەكا،(مەسحەفی رەشیل79 ئایەتی 17) ئیزیدیانیش باسی ئەو چوار توخمە وا كردوە:(خوا دابەزیە قودس فەرمانی بە جوبرائیلدا كەمیك خۆل وهەواو ئاگرو ئاوی تیكەل كردئادەمی لێ‌ دروست كرد-عەرەبیەكەی-ﺃﻤﺭﺠﺒﺭﺍﺌﻴل ﺠﻠﺏﺘﺭﺍﺏﻤﻥﺃﺭﺒﻊﺯﻭﺍﻴﺎﺍﻟﺩﻨﻴﺎﻓﺠﺎﺀﺒﺘﺭﺍﺏﻭﻫﻭﺍﺀﻭﻨﺎﺭﻭﻤﺎﺀﻓﺨﻠﻕﻤﻥﻜل ﻫﺫﺍﺁﺩﻡﺍﻷﻭل). 
بە پێی هەندی سەرچاوە تەواوی فلسەفە سەرچاوەكەی رۆژهەلاتیە،ویل دیورانت لە پیشەكی كتیبەگەورەكەی (قصە الحچارە)بەو دەقانە دەستی پیكردوە :("تراپنا الحدیپ" وفیه تاریخ الاختراع والسیاسە والعلم والفلسفە والدین واڵاخلاق واڵادب والفن فی أوربا منژ تولی نابلیون الحكم إلی عصرنا الحاچر،
إن قصتنا تبدأ بالشرق، لا ڵان ێ‌سیا كانت مسرحاً ڵاقدم مدنیّە معروفە لنا فحسب، بل كژلك ڵان تلك المدنیات كونت البگانە واڵاساس للپقافە الیونانیە والرومانیە) ،براتراند راسل دەلێ‌  فلسفەو زانست لەلای دەریای سپیەوە بەرەو ئەوروپا هاتوە، هەروەك تالیس وئەفلاتون وهیرۆدۆت ووتویانە زانستەكانی بیركاری وفەلەك وئاینی لە رۆژهەلات بۆ رۆژ ئاوا هاتوە ،بە پێی ( كتیبی فكر الشرق القدیم )یەكەم جار ئەرستۆ دانی بەوە نا كە فلسفەی سروشتی لە تالیس وەرگیراوە ئەویش لەسەدەی 6ی پ ز لە رۆژهەلاتی وەریگرتوە ، ئیستا كەمێكی تر دەردەكەوێ‌ لەكێی رۆژهەلات هاتوە، جارێ‌ بالەبیرمان نەچێ‌ ناوی یۆنانیشی لە(یونس) پێغمبەرهاتووە،بەرەبەرە توێژینەوەكان وادەری دەخەن كە سەرچاوەی مدرسەی یۆنانی ئاینیە،(المقدسی) لە كتیبی(البد‌و والتاریخ ص150)دەلێ‌ باپیرانی ئەفلاتون لە پیغەمبەرانن( وأماالحرانیە فإنهم یقولون لن تحصی أسما‌و الرسل الژین دعوا إلی الله وان مشهورهم أرانیواغپا وژیمون وهرمس وسولن جد أفلاگن ڵامه)، بە پییكتیبی(رەوشی فلسفی سەدەی 21)هەریەكە لە ئەنباكلیدس و فیساگورس (581- 497 پ ز) لە سەر دەستی پیغەمبەران (ح داود و حسلیمان )دەرسیان خویندووە، لەوەوە ئەرستۆ  ووتویەتی فلسفەی سروشتی لە تالیس وەرگیراوە ئەویش لەرۆژهەلاتی وەرگرتوە،بە پیی (ابن خلدون-مقدمە ص480)بوكرات قوتابی لوقمانی حەكیم بوە ،دەقەكەی وا هاتوە:واتصل فیها سند تعلیمهم علی ما یزعمون من لدن لقمان الحكیم فی تلمیژه بقراگ الدن پم إلی تلمیژه أفلاگون پم إلی تلمیژه أرسگو پم إلی تلمیژه الإسكندر اڵافردوسی وتامسیگون وغیرهم ).،ابن خلدون وای ڕێز كردوە: ئەرستۆ قوتابی ئەفلاتونە،ئەویش قوتابی سوكرات،ئەویش  قوتابی فیساگۆرس ،فیساگۆرسیش قوتابی تالیس بوە ،تالیس فلسفەی لە لوقمان وەرگرتوە، لە قورئانیش ئاماژە بە لوقمان دەدا كە حیكمەت وفلسفەی بە پەیام بۆ هاتوە ،لوقمان كتابی بۆ نەهاتوە تەنها حیكمەی بۆ هاتوە (ولقد اتینا لقمان الحكمە ..سورە لقمان ایە 12) ،هەر لەسەر ئەو بنچینە كاتێ‌ كیشەی وولات بەرەو دیكتاتۆری چوو لەسەر دەستی (پۆلیكراتیس) ئەوا فیساگۆرس هەڵاتەئیتالیا لەوێ‌ كۆمەلیكی ئاینی پیك هیناوە ،زیاتر لەوە لەكۆنەوە بەشێك پێیان وابوە فەیلەسوفەئاینیەكانی یۆنان پیغمبەر بووینەهەروەك المقدسی دەلێت:(ومن القدما‌و من یقول بنبوە افلاگن وسقراگوارسگاگالیس وهولا‌و یقولون النبوە علم وعمل) .
زاراوەی (ئەسترۆنۆمیا)لاتینی كە تایبەتە بە گەردوون ناسی ئەسلەكەی رۆژهەلاتیە ئەگەر زیاتربیپشكنین كوردیە لە (ئە ستێرە –نامە) هاتوە، هەر خودی(نۆمی وەك ئۆتۆنۆمی) گوایە لە مانای لاتینی بە ئەسلی یاسا دێت هەر لەو (نامە)یە هاتوە،مانگا پەرستی لە یۆنان وئەلمانیاو تەواوی ئەسكەندیناڤیای لەهندەوە بۆیان چوە،زیاتر لەوەش زۆربەی شارستانی ویاسا كۆنەكانیش ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە شۆڕشی پێغمبەرێك هاتوە، لە سەر ئەو بنچینەیە دەبینین شارستانی رۆم ویۆنان ومیسرو چین ومیزۆپۆتامیا ..بەرهەمی پێغمبەرانن بەوشێوەیەی خوارەوە : بناغەی ئیمپراتۆریەتی رۆم هەروا لە باپیرە گەورەیان كە ناوی (روم بن عیسو بن اسحاق النبی )ە،شریعەتی حەمورابی درێژ كراوەی شریعەتی ح ئیبراهیمە ،بە پێی (پەیمانگای ئیسلامی بریتانی –زانستەكانی بەراوردی ئاینی )ئەوا حەمورابی 300 سال دوای ح ئیبراهیم هاتوە لە 1870 پ ز ،بۆیەش بەشی زۆری مادەكانی شریعەتی حەمورابی لەتەورات و ئینجیل وشریعەتی ح ئیبراهیم وهەندێكیشی لە ئاڤیستای زەردەشتی دەچێ‌ ، هەندێكی لەگەل قورئانیش لێك نزیكە،رۆژهەلات وعەجەم وفارس لەو كاتی زانیاری وئاینیان ناردوە بۆ رۆژئاوا، كە دەلین فارس ئاگر پەرست بووینە نەك خوا پەرست واپیدەچی وانەبێ‌ (ابن مسكویە) لە كتیبی(تجارب الامم ج1 ص)18دەڵێت:( وأفریژون أوّل من تسمّی ب « كی ». فكان یقال له: كی أفریژون، وهی كلمە تعنی التنزیه، أی: روحانی، أی: هو منزّه متصل بالروحانیە. وكان جسیما وسیما حسن البها‌و، محربا عڤیم القوە)، دەگۆترێ‌ كۆپەرنیك وگالیلۆ یەكەم جاردۆزیانەوە كە زەوی بەدەوری خۆر دەسوڕێتەوە، كەچی ئەوەش زانیاری كۆن وئاینی لە پشتە، یاقوت حموی دەلی: (وقال قوم اڵارچ تهوی إلی ما لا نهایە له والسما‌و ترتفع إلی ما لا نهایە له. وقال قوم إن الژی یری من دورانا لكواكب إنما هو دور اڵارچ لا دور الفلك)،مەقدیسی هەمان ڕاستی دەڵێ‌ بەشێك لە زانایان پێیان وابوە وادەردەكەوێ‌ كە ڕۆژومانگ وئەستیرەكان بەدەوری زەوی بسوڕێنەوە كەچی زەویە بەدەوری خۆی دەسوڕێتەوە،  لەكۆنەوە ئەو زانیاریە هەبوە و واش پیدەچی ئاینی بیت،مادلر لە كتیبی(تاریخ علم الفلك ص44 ) دەلی (لارستارخۆس)لە270 ق م تیۆریكی وەك كۆپەرنیكی گەلالە كرد ،(فریدریك انجلس ) لەكتیبی (دیالكتیك الگبیعە ص217، ص213) دان بەوە دەنی ودەلی تالیس(كە ئارستەیەكی ئاینی هەبوە) سالی بە 365 رۆژ داناوەو لە 585ی (پ ز)پیشبینی رۆژ گیرانی كردوە،ئاریستاگۆریس لە سەدەی (3)ی بەر لە زاین زانیویەتی كە زەوی چەقی گەردوون نیەو خۆر زۆر لەزەوی گەورەترە ،فیساگۆرس ووتی زەوی بەدەوری ئاگریك دەسوڕێتەوە بەلام نەیووت ئەوە خۆرە، شیشرۆن لە لارستاخۆرسی(310-230 پ ز) وەرگرتوە دەلێ‌ ئەو پێی وابوو رۆژ ناجولێ‌ بەلكو زەوی بەدەوری دەسوڕێ‌ ،ئەلبیرۆنی لە973 ز زانیویەتی زەوی خڕەو نیوەتیرەشی دۆزیتەوە، هەمو ئەو ڕاو بۆچوونانە لەلایەن (یاقوت حەمەوی)نەقل كراوەو دەردەكەوێ‌ لەلای زاناو فەیلەسوفانی ئیسلامەوە پیش كۆپەرنیك ئەو زانیاریە گەردوونیانە هەبوە،ابن حزم(كە لە 456ه مردوە) دەلێ‌  ئەوەی پێی ووترابێ‌ زانای ئیسلامی زانیویەتی زەوی خڕە ، ،بەپێی هەندێ‌ سەرچاوە (قەزوینی ) پیش كۆپەرنیكۆس باسی سوڕانی زەوی كردوە،تەنانەت لە كتیبی پیرۆزی ئیزیدیەكان(ئایەتی ژ:11) بە ڕوونی باس لە خڕی زەوی دەكا(..ئەودەمانە هیشتا زەوی خڕ وبێ‌ درزبوو)، لە رسالەكانی ئیخوان سەفاش دەردەكەوێ‌ زانیویانە زەوی خڕە، لە سەر ئەو بنچینە قووڵانە( ڕۆسۆ)لە كتیبی(العقد الإجتماعی- ص201)دەلێت یەكەم دەسەڵات وشارستانی ئاینی بو، ئاینیەكانیش زیاتر رۆژهەلاتین چونكە دانیشتوان وشارستانی لە رۆژهەلات بوە،  بەلام ئەوە مانای ئەوە نیە كە رۆژهەلات عاقل تر بن لە رۆژئاوا ،بەلكو زیاتر مانای ئەوە دەدا كە یەكەم جارئادەمیزاد بەعەقل وشارستانیەوە لە رۆژهەلاتەوە لە جودیەوە بەرەو رۆژئاوا ڕۆیشتون ، ئەسلی شارستانیەكانیش ئاینین ، رەهەندی ئاینیش بە ئاشكرا لە فلسفەی یۆنانی دەدرەوشیتەوە ،كە دەلێین ئاین مەرج نیە تەنها ئاینی محمد مەبەستمان ئەوەیە :كاتێ‌ رۆژئاوا ئەو منەتە لەسەر جیهانی ئیسلامی دەكەن ودەلین ئەگەر فەرهەنگی رۆژئاواتان لیبسەنین رووت دەبنەوە ،لەو دەمە راست دەكەن ،بەلام ئەوەش راستە ئەگەر فەرهەنگی ئاینەكان لەرۆژئاوا بسینیەوە ئەوانیش ڕووت دەبنەوە .