تاوەكوئێستا بەتەواوی نەزانراوە ناوی شاری كفری لە چییەوە هاتووە ، كفری لەلایەنی زمانەوانیەوە وەكو وشویەك لە عەرەبیدا گەلێك واتا دەبەخشێت وەك (كفر-كفرا)واتا داپۆشینی شتێك ، (كفر – كفرانا)دژی ئیمان هێنان بەخودا، (كفر)ئەرزێكی دوور لەخەڵك.(كفور)ئاوایی(الكفر)شەوەزەنگ ،(كفر)لادێ‌ لەسریانیدا (كفرا).
سەبارەت بەناوی كفری هەندێك دەڵێن لە ووشەی(كفری)عەرەبیەوە هاتووە كەبەكوردی مانای (دارگەز)دەگەیەنێ‌، چونكە كاتی خۆی لەم جۆرە دارانە لەناوچەكە زۆربوون ، هەندێكیش دەڵێن كفر بەمانای قیر یان بەردە خەڵوز كە لە دێر زەمانەوە كانزاكانیان لە دەوروبەری كفری ئێستادا دۆزراوەتەوە و سودیان لێوەرگیراوە.
لە نوسراوە ئارامیەكاندا شاری كفری بەواتای گوند هاتووە، لە دەقە بزماریە ئەكەدیەكانداو پاشتر بابلیەكان و ئاشوریەكان پێی وتراوە(كەبرو)لە ئارامیەكاندا بە(كبرا) هاتووە و لە عیبرانیەكاندابە (كبیر)هاتووە. لەسەردەمی بابلیەكاندا بەگوندێكی كشتوكاڵی و كێڵگەیی وتراوە، وەك لەهەندێك لە نامەكانی (تەل حرمل)هاتووە.
ڕایەك هەیە ووشەی كفری لە (قار-قیر-كار)ی سۆمەرییەوە وەرگیراوە، بەتێپەڕبوونی كات ولە سەردەمە جیاوازەكاندا ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە.وتنی (گڕ)لە كوردیدا (گڕیئاگر)دەگەیەنێت و دووبارەكردنەوەی بۆ دڵنیابوون ئەو ووشەیە دەبێتە(گڕگڕ) كەباشووری ئەم ناوچەیە دەگرێتەوە كەبە(زفت)ناوبانگی دەركردووە كەبە (كیبرات)لەهەڵمەتەكانی (سیلهاك ئەنی شوشیناك)ی ئیلامی تۆماركراو شێوازی(كبرۆ)ی لە تۆمارە ئاشورییەكاندا دەركەوت، ووشەی(كفری)و(خورماتوو) مانەوە لەزمانی كوردیدا.
ناوی كفری لەبوونی داری گەز(كفر)هاتووە بەهۆی زۆری ئەو جۆرە دارە كەلەڕۆخەكانی دۆڵەكەدا هەبووە وەك لەهەندێك لەكتێبەكۆنەكاندا هاتووە كەبەهۆی بوونی هەندێك ماددەی (الكفر)كەلەشێوەی ماددە قیرو فەحم حەجەری لەناوچەكەدا هەیە زۆری ئەو مادەیە لە تەپ و تەپلانەكانی 
(ناصالح)كەكەوتووەتە ڕۆژهەڵاتی شارەكەوە ناونراوە.
یەكێك لەو بەڵگەكۆنانەی كەڕەسەنایەتی شاری كفری ئەسەلمێنێ‌ شێوەی بیناكردنی چوارتاقی سەر گۆڕستانەكەی (باوە شاسوار)ە كەبەشێوەی چوارتاقی پەرەستگاكانی ئاینی (زەردەشتی) دروست كراوە، زۆربەی بیناو خانووەكانی كفری لە كۆندا بە شێوەی كەمەر(كەوانە)دروست كراون ئەم جۆرە بیناسازییە لە دێرزەمانەوە لەناوچە كوردییەكاندا باوبووە ، لە كفریدا تاكو ئەم سەردەمەش ئەوخانووە كۆنانەماوون بەوشێوە كەوانەیەو بەبەردیش زۆریان دروست كراون نوێكردنەوەی خانووەكانیش مۆركێكی كۆنی پێوەیە.
رَایەكی دیكە هەیە سەبارەت بە ناوی كفری كەدەگەرێتەوە بۆووشەی (كفر) كەوشەیەكە لە زمانی تۆرانیەتدا بەرامبەر بە(تەروو)لە زاراوەی سۆرانی كوردیدا دێت. لەسەردەمی عوسمانیدا كفری بەشارەكە وتراوە بەقەزاكەش(صلاحیە)بۆئەوەی شێوازە كۆنەكەی نەمێنێت ، هەندێك شوێن لە گەرمیان و ناوچەكانی تردا تاوەكو ئێستاش ووشەی كفر بەكاردێنن بۆناوهێنانی دارگەز. 

 سنوری جوگرافیای كفری
كفری شارێكی زۆركۆنی كوردستانە دەكەوێتە نێوان بازنەی پانی(34-35) هێڵی درێژی(45)،دەكەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی كەركوك (120كم) دوورە لێیەوە، لەسنوری ڕۆژئاوای ئێرانەوە بەماوەی (60كم)دوورە، باشوورەكەی جیادەبێتەوە لە پارێزگای دیالە بەهۆی زنجیرە چیای حەمرینەوە، ناحیەی قەرەتەپە دەكەوێتە ناوسنورەكەیەوە كەبەكشتوكاڵ دەوڵەمەندە ، لەباكوورەوە تاكوناحیەی سەنگاو دەروات كە سەربەقەزای چەمچەماڵە، لە ڕۆژئاواوە ڕووباری(ئاوە سپی)جیای دەكاتەوە لە قەزای (دوزخورماتوو).
سنوری كارگێڕی قەزای كفری لەسەردەم و قۆناغەكاندا گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە بۆیە دەبینین نوسەران و مێژوونوسان هەندێكجار جیاوازی لەسنورە ئیدارییەكەی دەكەن، سنورەكەی لە ڕۆژهەڵاتەوە زێی سیروان و لە ڕۆژئاواوە ناحیەی قادركەرەم و قەزای دوزخورماتووە لە باكوورەوە قەزای هەڵەبجەو ناحیەی سەنگاوە لە باشوورەوە بەشێك لە ڕووباری سیروان و چیای حەمرینە، ڕووبەرەكەی (5275كم دووجایە)دوای خاپوربوونی (كەبرو یان كیماش)شوێنی دووەمی شارەكە لە(قەرەئۆغلان)بنیات نرا كە دەگەڕێتەوە بۆسەردەمی پێش هاتنی ئیسلام واتە لەسەردەمی ساسانییەكاندا بووە.

دانیشتوانی كفری
دانیشتوانی شار بەگشتی لە كوردو توركمان پێك هاتوون ، لە دەوروبەری كفری هۆزەكانی (جاف،زەنگەنە، داودە، دەلۆ، تاڵەبانی، زەند، پاڵانی، گێژ)دەژین لەعەرەبیش هۆزەكانی(كەرەوی، لەهێب، جبور)لە ڕۆژئاوای شار نیشتەجێن.
(ئەدمۆنس)لە دەیەی دووەمی سەدەی بیستەمدا ئاماژە بەوە دەكات شاری كفری نزیكەی(20000)نفوسە ، لەپاش گرتنی كفری لەلایەن ئنگلیزەكانەوە لە مانگی( ئایاری 1918ز)لە كفری سەرژمێریەكیان كرد ئەمە ئامارەكەیەتی:- 
1- (4283) توركمان لەكفری و خورماتوو قەرەتەپە.
2- (458) جولەكە.
3- (276) ئێرانی.
4- (370) عەرەب لە خورماتوو و قەرەتەپە.
5- (1) خێزانی مەسیحی لە كفری.
6- (60000)كورد لە كفری و خورماتوو و قەرەتەپە.
لێرەدا گەورەترین ئەو شارۆچكانەی سەر بەكفری دەبن خورماتوو و قەرەتەپە دەبێت ، دەشتی قەرەتەپەی باشووری كفری سەر بەپارێزگای كەركوك هەندێك خێڵی كۆچەری عەرەب بەهاران ڕوویان لێدەكرد، پاشان حكومەت هەلی نیشتەجێبوونی لەو دەشتانەدا بۆ ڕەخساندن ئەوەش بووەهۆی جێگیربوونی چەند كۆمەڵەیەك لە خێڵەكانی (كەرەوی و لهێب) لە باشووری دەشتەكانی قەرەتەپە، هەروەها بەشێك لە هۆزی (عززەی عەرەبی)پەڕینەوە بۆ دۆڵەكانی باكووری چیای حەمرین بۆناوچەی قەرەتەپەی سەر بە قەزای كفری ، شوێنی بنچینەی هۆزی عززە لەلای باشووری چیای حەمرینەوە درێژدەبێتەوە تاكو خاڵس هۆزێكی بەناوبانگەو دۆستایەتیان لەگەڵ كوردا هەیە بۆیە شۆڕشگێڕی كورد (برایم خانی دەلۆ)كە شاری كفری لە ژێر دەستی بەریتانیا لەساڵی(1920ز) ڕزگاركرد هاتە ناو ئەم هۆزەو دووچاری نەخۆشی بوو ، هەر لەناوچەكانی ئەواندا كۆچی دوایی كرد كاتێك ئاگاداری هەوڵەكانی ئنگلیز بوون بۆ دەرهێنانی تەرمەكەی  تاكو سوكایەتی پێبكەن ڕۆڵەكانی هۆزی عززە لەگەڵ هەندێك لە كەسوكارەكەی تەرمەكەیان گواستەوە بۆ شوێنێكی تر لە چیای حەمرین تاكو ئنگلیز تەرمەكەی نەدۆزیِتەوە لە گۆڕەكەیدا.
خەڵكی عەرەبی هەردوو قەزای كفری و دوزخورماتوو بەپێ‌ ی قسەی خەڵكی ناوچەكە لە ساڵی (1919ز)ەوە كەبەساڵی (گرانی گەورە)ناسراوە بەشوانكارەیی و دەوارنشینی هاتوونەتە لای بنەماڵەی بابانییەكانی كفری، زۆربەی خەڵكی ئەم ناوچەیە كوردبوون، هەندێك گوندی دەوروبەری زۆربەیان لە هۆزی بەیات یان كورد یان عەرەبن هەر لەسەردەمی عوسمانیەكانەوە پێكەوە دەژین.
لە دێرزەمانەوە لەبەشی باشووری شارەكە هۆزی (تاتران) نیشتەجێبوون كەلەبنەچەدا دەگەڕێنەوە بۆپاشماوەی ئەو هۆزە تەتەرییەی كەلە ناوەڕاستی ئاسیاوە كۆچیان كردبوو، سەرباری ئەوەی جلوبەرگیان گۆڕیبوو، بەڵام بەزمانی توركمانی كۆن قسەدەكەن هەندێ‌ زاراوەیان لەگەڵ عەرەبیدا تێكەڵاو بووە.
هۆزی بەیات ڕەگەزیان دەگەڕێتەوە بۆ باپیرەیەكی توركمان كەلە خۆراسانەوە كۆچی كردووە ژنە عەرەبێكی هێناوە ئێستا ئەم هۆزە گیرخواردووی دوولان(سەدا شەست و پێنجیان)دەڵێن توركین و ئەوەی ماوەتەوە خۆیان بە عەرەب دادەنێن و كەسوكارییان لە ناو عەرەبیشدا زۆرە بەجۆرێك هیچ هەستێكی نەتەوایەتیان تیادا بەدی ناكرێت ئەم هۆزە بە زمانی توركی و عەرەبیش دەدوێن ، بەڵام زۆریان تەنها بەیەك زمان دەدوێن توركی یان بە عەرەبی.