دۆزینەوەی كیشوەری ئەمریكا لەلایەن (كریستۆڤەر كۆڵۆمبس)لە ساڵی(1492ز)زانایان وزەویناس و شوێنەوارناسان گەیشتنە ئەو ڕاستیەی كە مێژووی ئەو كیشوەرە بۆ(5000)ساڵی پێش زایین دەگەڕێتەوە ، بەوەی مرۆڤی سەرەتایی تیادا ژیاوە ، بەوەش قۆناغی مێژووی كۆنی بۆ دانراوە ، لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ژیانی مرۆڤە سەرەتاییەكانی ئەو دورگەیە قۆناغی مێژووی ناوەڕاست سەری هەڵدا ، كاتێك ئەم كیشوەرە دۆزرایەوە دانیشتوانی (100هەزار)كەس بوون.
لێكۆڵەر (دیا سومیرو)گەیشتۆتە ئەو ڕاستییەی دانیشتوانی یەكەمی ئەمریكا ڕەگەزی ڕەش بوون و گەیشتونەتە كەنار دەریاكانی بەڕازیل و لە ئەفریقاوە بەرەو ئەمریكا هاتوون ، ئەو خێڵە هندیانە بوون كە ناویان بە(الافتوفاكس ، الارنب كبیر ، الناهاوس ، النولسیستاكس ، الكرایسبس ، الالینكایكا )هاتووە.
یەكەمین مرۆڤەكان كە پێیان ناوەنێو ئەمریكاوە بە بێئەوەی بزانن هاتوونەتە كیشوەرێكی نوێوە ، درێژەیان بە داب و نەریتی باوباپیرانیان دا بۆماوەی هەزاران ساڵ و بە كەنارەكانی سیبریادا تێپەڕبوون و بە ناوچەی پردی و وشكانیدا تێپەڕیان كرد ، پاشان گەیشتنە (ئالاسكاو) هەزاران ساڵ تێپەڕی تا یەكەمین دانیشتوانی ئەمریكایی ڕێگای خۆیان بە ئاڕاستەی كێوە سەهۆڵینەكانی باشوور كردەوەو تا گەیشتنە ئەو شوێنەی كە ئێستا بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەناوسرێت ، كاتێك(كریستۆڤەر كۆڵۆمبس)لە ساڵی (1492ز) كیشوەری ئەمریكا دەدۆزێتەوە بینی كە (هندیە سورەكان) دانیشتوانی ڕەسەنن و ئەوان لە هەردوولای باكوور و باشووری ئەم كیشوەرە گەورەدا بڵاوبوونەتەوە چەندین هۆزی جیاواز پێكدەهێنن.
هندیە سورەكان خۆیان بە دانیشتوانی كۆن و دێرینی ئەم سەرزەمینەی جیهانی نوێ‌ دەزانن ، پێش دۆزینەوەی هەردوو ئەمریكا لەلایەن ئەوروپیەكانەوە دانیشتوانی هندیە سورەكان لە هەردوو كیشوەرەكە بە(80ملیۆن)كەس مەزەندە دەكران.
دانیشتوانە بەراییەكانی كیشوەری ئەمریكا ئاسیایی و ئەفریقین لە بنچەی جوگرافیادا شێوەو رەنگ و بۆی دەرەوەیان لە قژی ڕەش و شین و ئێسكی چەناگەی دەرپۆقیویان نیشانەی بنچەی ڕۆژهەڵاتیە.
هندیە سورەكان خاوەن پاشایەتی و شارستانیەتی گەورەبوون وەكو شارستانیەتی(مایا ، تۆلتیك ، ئەنكا ، ئەزتك)،ئەم ئەمریكیە ڕەسەنانە هەزاران ساڵ گژوگیایان كۆدەكردەوە و ڕێكوپێكیان دەكردن بۆ(خواردەمەنی ، دەرمان ، كاروباری ڕۆحانی)لە زەویدا چاندیانن بەو جۆرە كە كۆنینەناس (برایان م.فاگان)دەڵێ‌((ئەمریكاییە ڕەسەنەكان پسپۆڕی و شارەزایی باشیان لە چاندنی هەموو جۆرە گژوگیایەكی خۆ وەڵاتی بەدەست هێنابوو))، ئەمانە كشتوكاڵیان دەكرد وەكو (گەنمەشامی ، ئەناناس ، بیبەر ، تەماتە ، پەتاتە ، توتن)،لەزۆربەی ناوچەكانی ئەمریكادا بوونیان هەبووە بە تایبەت لە دەوروبەری دەریاكان و شارەكانی ئێستای ئەمریكا ، ناوچەی نیشتەجێبوونیان بەرزاییەكانی (گواتیمالاو مەكسیك و پۆلیڤیا و پیرۆ و ئیكوادۆر و هەندێ‌ لە ناوچەكانی كۆڵۆمبیاو چیای ئەندێز بوون) ، زۆربەی خێڵە هندیەكان لە ناوچە دارستانەكانی ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتیشدا بە(ڕاو و شكارو بەرهەمهێنانی گەنمەشامی)خۆراكی خۆیان دەست دەخست ، لە زۆربەی كاتەكاندا ژنان ئەركی كشتوكاڵكردن و دابەشكردنی خواردەمەنیان دەكەوتە ئەستۆ و پیاوانیش بە ڕاو شكارو جەنگەكانەوە خەریك بوون هۆزە دراوسێكان پەیوەندی گشتگیرو ڕەسمیان بەیەكەوە هەبووە كە زۆر دۆستانەو هەندێك جاریش دوژمنانە بووە ، ئەم نەتەوانە توانیان كۆمەڵگەیەكی جیاواز لە فەرهەنگ و كۆشك و تەلاری پێشكەوتوو بنیات بنێن ، لەوانەشە دوای بڵاوبوونەوەیان بێت لە هەردوو ئەمریكای باكوور و باشوور.
هندیە سورەكان تاتواناو هێزیان هەبوو لە ناوچەو هەرێمەكانی نیشتەجێبوونی خۆیان كرد ، لە دژی فراوانبوونەوەی ئەوروپیەكاندا، بەڵام ئەم بەرەنگاریە بێ‌ ئاكام بوو لەبەر نەبوونی هاوسەنگی تەرازووی هێز لە نێوانیاندا ژمارەیەكی زۆریان كوژران.
هندیە سورەكان كاتێك ئەوروپا وڵاتەكەیانی داگیركرد ژمارەیان نزیكەی (15-20
)ملیۆن كەس بوون، دوای ئەوەی دەستیان بەسەر كیشوەرەكەدا گرت لە ژێر بارودۆخێكی سەختدا كاریان بە هندیەكان كرد زۆریان لێ‌ مردن، بەهۆی ئەو نەخۆشیانە ئەوروپییەكان لەگەڵ خۆدا هێنایان زۆری دیكەیان لێ‌ مردن، هەندێكیشیان بۆ ناو دارستانەكان و جەنگەڵەكان هەڵهاتن لەوێدا زۆربەیان لەناوچوون، لە ماوەی سەدەی شانزەیەمدا ڕێگایەكی نوێیان لەبەر گرت بۆ بەكارهێنانی هندیەكان تا لەمەزراكانی سپیەكاندا كاربكەن، هەنێك جاریش بە تۆمەتی ساختەوە هندیەكانیان دەگرت لە جیاتی ئەوەی بیخەنە زیندانەوە سپی پێستێك پارەكەی دەدا لە جیاتی هندیەكە لە بەرامبەر ئەو پارەیە دەبوایە لە مزراكەیدا كاری بكردایە تا قەرزەكەی بداتەوە ئەمەش ساڵانێكی ئەخایاند، هەندێك جار هەندێك ناوچەی كیشوەرەكە كەنیسە هەوڵی دەدا هندیەكان بەزۆر بهێنێتە سەر ئاینی مەسیحی تا پەیوەندی هندیەكان و ئەوروپیەكان باش بكات، لە دوای جەنگی سەربەخۆی ئەمریكا بەلًێنی ئەوە درا بە هندیە سورەكان كەوا لە ویلایەتی(ئۆكلاهۆما)كە دەكەوێتە باكووری ویلایەتی تەكساسەوە خود موختارییەكیان پێبدرێت كەچی ئەم بەڵێنە فەرامۆش كرا، ئیتر ئەم هندیە سورانە سەرگەردان و ئاوارەی نیشتیمانی خۆیان بوون و ئێستا ژمارەیەكی زۆریان لە بەرزاییەكانی (چیای ڕۆكی )لە نێوان كەنەداو ویلایەتە یەكگرتووەكان دەژین.