راپۆرت

سیاسه‌تى توركیا به‌رامبه‌ر روسیا، ئێران و عێراق


ناوه‌ندی كوردستان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ململانێ و قه‌یرانه‌كان (كوردسام)
نوسینی :ئارون ستاین
وه‌رگێرانی/ دلاوه‌ر عه‌بدوڵڵا
سه‌رچاوه‌: Al-Bayan Center 

ده‌ستپێك:
توركیا هه‌وڵیداوه‌ ببێته‌ وڵاتێكى ئه‌كتیڤ بۆ گواستنه‌وه‌ى نه‌وت و گازی هاوسێ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی به‌وزه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا، ئه‌م سیاسه‌ته‌ش زیاتر گرنگی پێدرا له‌پاش كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ى ساڵى (1980)و به‌دواداهاتنى ریفۆرمه‌ لۆكاڵییه‌كان بۆ ئازاد كردنی ئابوری توركیا. حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانی توركیا هاوكاری ده‌وڵه‌تانی هاوسێى نێره‌ری وزه‌ی كردووه‌ له‌پێناو ده‌سبه‌ركردنى هه‌مه‌چه‌شنى له‌ناردنی وزه‌و به‌ده‌ستهێنانی گرنگی زیاتر له‌بازرگانی سنوریی له‌گه‌لأ ئه‌وروپا. ئه‌م هه‌وڵانه‌ نه‌یاربوو له‌گه‌لأ هه‌وڵه‌كانی ئه‌مریكا بۆ سزادانی روسیا له‌به‌رامبه‌ر داگیركردنی ئۆكرانیاو دابڕِینی ئێران یان له‌به‌رامبه‌ر هه‌وڵه‌كانی بۆ پێدانی په‌یام به‌سه‌ركرده‌ كورده‌كانى عێراق سه‌باره‌ت به‌پێویستبوونی مانه‌وه‌ی عێراق به‌یه‌كگرتوویی له‌ڕووی هه‌رێمییه‌وه‌. توركیا له‌نزیكایه‌تی كردنی ئه‌مریكا هاوبه‌شى گه‌له‌ك به‌ره‌ژه‌وه‌ندی ده‌ره‌كییه‌، به‌ڵام خاوه‌نی به‌رژه‌وه‌ندی ئابوری و جیۆسیاسى ئاشكرای تایبه‌ت به‌خۆشیه‌تى، به‌تایبه‌تى له‌قوڵكردنه‌وه‌ى هاریكاری له‌بواری وزه‌ له‌گه‌لأ زۆربه‌ی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. میكانیزمی دروستكردنی بڕیار له‌ئه‌نقه‌ره‌ له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو وه‌ك ئه‌و رێكارانه‌یه‌ له‌ده‌یه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا گیراوه‌ته‌به‌ر. ئه‌م رێبازه‌ هاوكار ده‌بێت بۆ فۆكس خستنه‌ سه‌ر سیاسه‌تى ئاینده‌ی توركیا به‌رامبه‌ر روسیا، ئێران و عێراق.
له‌پاش ماوه‌یه‌ك له‌روودانی كوده‌تا سه‌ربازییه‌كه‌ى ساڵى (1980)، حكومه‌تى توركیا گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی له‌یاساكانی وزه‌ی لۆكاڵیدا ئه‌نجامدا، كه‌ سمپڵى ئابوری ده‌وڵه‌تی له‌دابه‌شكردنه‌وه‌ بۆ دواین بازڕكردن به‌ئاڕاسته‌ى ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ گۆڕى. (تۆرگۆت ئۆزال – كارمه‌ندی پێشووى سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تى) هاوكاربوو بۆ سه‌ركردایه‌تیكردنی هه‌وڵه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى سوپا له‌پێناو جێبه‌جێكردنی رێفۆرمه‌كان پێش خۆكاندید كردنی له‌هه‌ڵبژاردنه‌كان، كه‌ پاشان له‌ساڵى (1983) به‌سه‌رۆك وه‌زیران هه‌ڵبژێردرا. ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی توركیا به‌خاڵى وه‌رچه‌رخان له‌سیاسه‌تی توركیادا داده‌نرێت، كه‌ هانده‌ری ئه‌و هه‌وڵانه‌ بوو بۆ گۆڕینی ئابوری توركی له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌. به‌ڵام حكومه‌ته‌كه‌ی (ئۆزال) رووبه‌ڕووی ئاڵنگاری ژێرخان و جیوسیاسى بوه‌وه‌، به‌تایبه‌تى له‌گه‌لأ هه‌وڵه‌ به‌په‌له‌كان بۆ پته‌وكردنی په‌یوه‌ندی وزه‌ى توركیا له‌گه‌لأ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، ئێران و عێراق. 
هێشتا به‌ڕاده‌یه‌كی زۆر توركیا بۆ به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با پشت به‌وزه‌ی په‌ترۆلأ** ده‌به‌ستێت و باشترین سه‌رچاوه‌كانیشى (روسیاو ئێران)ه‌، ئه‌و دوو وڵاته‌ی له‌ئه‌جندای سه‌رۆك (ترامپ)دا له‌ئه‌وروپاو خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست گرنگییه‌كی مه‌زنیان هه‌یه‌. كه‌ ئیداره‌ى (ترامپ) ئاماژه‌یدا به‌ئاماده‌ییان بۆ باشكردنی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌لأ روسیا، له‌هه‌مانكاتدا فشار خستنه‌ سه‌ر ئێران و بوونی ئه‌مریكا له‌عێراق به‌رده‌وام ده‌بێت، ئه‌گه‌ر جه‌نگی دژى (داعش) بووه‌هۆى كۆنترۆڵكردنی (كه‌ركوك) له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ (ئه‌و شاره‌ی كێشه‌له‌سه‌ره‌و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌په‌ترۆلأ و ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ ببێته‌ هۆى رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌لأ حكومه‌تی مه‌ركه‌زی)، هه‌روه‌ها حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانیش به‌كاره‌كته‌رێكى چالاك داده‌نرێت له‌یه‌كلاكردنه‌وه‌ى ئه‌و جه‌نگه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا دژ به‌(داعش) سه‌ركردایه‌تی ده‌كات، به‌دڵنیاییه‌وه‌ یه‌كتربڕینی سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ی توركیا له‌گه‌لأ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌و سێ وڵاته‌دا كاریگه‌ری له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت ده‌بێت. 
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ دابه‌ش ده‌بێت بۆ سێ لێكۆڵینه‌وه‌، كه‌ ئه‌و په‌ندانه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ له‌بڕیاره‌كانی پێشووتری توركیاوه‌ به‌ده‌ستهاتووه‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌و ئه‌جندایانه‌ى ئه‌گه‌رن له‌به‌رده‌م په‌یوه‌ندی ئاینده‌ی وزه‌ی (ئه‌نقه‌ره‌) له‌گه‌لأ روسیا، ئێران و عێراق(1)و ئه‌و لێكه‌وتانه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ له‌پالأ په‌یوه‌ندی دوولایه‌نه‌ى نێوان توركیاو ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا ببنه‌ كاریگه‌ر به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكاوه‌ له‌و سێ وڵاته‌دا. توركیا به‌رژه‌وه‌ندی گه‌وره‌ی له‌و سێ وڵاته‌دا هه‌یه‌و له‌پرۆسه‌ى بڕیاردان له‌ئه‌مریكا به‌ڕاده‌یه‌كی زۆر ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌وه‌، وێڕای گۆڕانكاریش له‌مه‌یدانى واقیعدا، كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی وزه‌ی تایبه‌ت به‌توركیا ده‌بێت. ئه‌گه‌ر ئیداره‌ی (ترامپ) هه‌وڵیدا بۆ توندكردنی سزاكانی سه‌ر ئێران یان ئه‌گه‌ر ئه‌ڵمانیا به‌رده‌وام بوو له‌سه‌پاندنی ئایڵوقه‌ به‌سه‌ر روسیادا، پشتیوانی كردنی توركیا له‌په‌یوه‌ندی وزه‌ قوڵتر كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌و پرۆسه‌یه‌ ده‌بێت. 

روسیا
توركیا بژارده‌كانی به‌كراوه‌یی ده‌مێنێته‌وه‌:
په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیاو روسیا گه‌له‌ك ئاڵۆزه‌، كه‌ روسیا دوژمنێكى جیۆسیاسى مێژوویی توركیایه‌، به‌ڵام گرنگترین پێده‌رى وزه‌شه‌ به‌توركیا(2). گه‌شتیاری روسى پشتگیرییه‌كى گه‌وره‌ پێشكه‌ش به‌كه‌رتی گه‌شتیاری توركیا ده‌كات، له‌كاتێكدا كۆمپانیاكانی خانوبه‌ره‌ى توركیا رۆڵێكى گه‌وره‌ له‌كۆماره‌كانی پێشتووتری یه‌كێتى سۆڤیه‌ت و له‌ناو روسیاشدا ده‌گێڕن(3). به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌سوریا، هه‌ردوو وڵات له‌ململانێدابوون به‌تایبه‌تى سه‌باره‌ت به‌كۆمه‌ككردن به‌(به‌شار ئه‌سه‌د). له‌كۆتایی مانگی تشرینی دووه‌می ساڵى 2015 هێزه‌كانی توركیا بومبهاوێژێكى روسیایان له‌جۆری (SU-24) خسته‌خواره‌وه‌، كه‌ له‌كاتی بۆردومانكردنی ئه‌و هه‌ڵگه‌ڕاوانه‌ی له‌لایه‌ن توركیاوه‌ پشتگیری ده‌كرێن، بواری ئاسمانی توركیای بڕیبوو. ئه‌م رووداوه‌ بووه‌هۆى دروستبوونی گرژى سیاسى له‌نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت. روسیا له‌ڕێگای كه‌رتی گه‌شتیارییه‌وه‌ رێوشوێنى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ى گرتبه‌ر، وێڕای ئه‌وه‌ش رێوشوێنى ناچاری و ناڕاسته‌وخۆى گرته‌به‌رو رێگریكرد له‌وه‌ی توركیا هێز یان فڕۆكه‌ بنێرێته‌ سوریا. 
له‌حوزه‌یرانی 2016، كاتێك سه‌رۆكی توركیا (ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان) پۆزشى بۆ (فلادیمێر پوتن)ى سه‌رۆكی (روسیا) هێنایه‌وه‌ حكومه‌تى توركیا رێگری كرد له‌گه‌وره‌بوونی گرژییه‌كان له‌گه‌لأ روسیا، كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌هۆى ئه‌وه‌ی روسیا كۆتوبه‌نده‌كانی سه‌ر سه‌فه‌ركردن بۆ توركیا كه‌م بكاته‌وه‌و ئاسانكاری بۆ توركیا كرد له‌پرۆسه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی له‌سه‌ر سنور له‌پرۆسه‌ى (قه‌ڵغان سوریا- فورات)و گفتوگۆكانی سه‌باره‌ت به‌ وزه‌ خێراتر كرد، كه‌ ئه‌م كه‌یسه‌ى دواییان گرتگییه‌كی جیوسیاسى گه‌وره‌ی بۆ ئه‌وروپاو ئۆكرانیا هه‌یه‌، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌گه‌لأ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی روسیا به‌ریه‌كده‌كه‌ون. بۆیه‌كه‌مجار له‌ساڵى (1984) په‌یوه‌ندی وزه‌ی نێوان توركیاو روسیا ده‌مه‌زرێنرا(4) و له‌ساڵى (1986) له‌دوای واژوو كردنی كڕین سروشتێكی فه‌رمی پێدرا(5). له‌وكاته‌وه‌ توركیا ده‌یه‌وێت په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌لأ روسیا قولأ بكاته‌وه‌و په‌یمانی رێكه‌وتنی گازى سرۆشتى له‌(1997و1998) هه‌بوه‌و ئنجاله‌ (2014) رێكه‌وتنی هێڵى (گازی تورك ستریم(6)) كرد.
ئامانجی هه‌ر سێ رێكه‌وتنی یه‌كه‌م دابینكردنی گازه‌ بۆ بازاڕه‌كانی توركیا، به‌ڵام پڕۆژه‌ى (تورك ستریم) لێكه‌وته‌ی هه‌بوو، كه‌ په‌یوه‌ستبوو به‌په‌یوه‌ندی (توركیا- ئه‌وروپا)و ململانێى (خۆرئاوا- روسیا) سه‌باره‌ت به‌هێرشى روسیا بۆ سه‌ر ئۆكرانیاو ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی نیمچه‌ دورگه‌ی (قرم)، كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌میانه‌ی گفتوگۆكانى ئه‌ندامانی یه‌كێتى ئه‌وروپا ده‌رباره‌ی داورۆژى ئۆكرانیا دووباره‌ ببێته‌وه‌. توركیا هه‌وڵیداوه‌ له‌ناو ئه‌و كێشه‌یه‌دا بێلایه‌ن بێت، به‌ئامانجی ئه‌وه‌ى ببێته‌ سه‌نته‌ری وزه‌ له‌ئه‌وروپا. روسیا وایده‌بینێت، كه‌ ئۆكرانیا، خاڵێكى لاوازه‌ له‌نێو تۆڕى گواستنه‌وه‌ بۆ ئه‌وروپاو بازاڕى توركیا(7). له‌به‌رئه‌وه‌ روسیا له‌ساڵى 2005 هه‌وڵێكی زیاتریدا تا هه‌مه‌چه‌شنه‌ له‌تۆڕى بۆری گواستنه‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا بكات و پشتبه‌ستنى به‌ئۆكرانیا كه‌م كرده‌وه‌و دوای دوو ده‌یه‌ له‌كێشمه‌كێشى دزیكردن ئه‌و بڕیاره‌ درا، كه‌ وێڕای ناكۆكی راسته‌قینه‌ له‌سه‌ر نرخ، كه‌ له‌لای كۆمپانیا (گازپڕم) گه‌یشته‌ لوتكه‌، له‌كانونی دووه‌می ساڵى 2006 بووه‌هۆى بڕینی یارمه‌تییه‌كان له‌ئۆكرانیا (8).
دواجار كاتێك كۆمپانیای (گازپڕۆم) هه‌نگاوی هه‌ڵگرت بۆ چاككردنی كه‌موكورتی هاوكارییه‌كان بۆ ئه‌وروپا ئه‌م گرفته‌ چاره‌سه‌ركرا. ئه‌م رووداوه‌ش بووه‌هۆى هاندانی ئه‌وروپا بۆ پشتگیریكردنی پڕۆژه‌ى (نۆرد ستریم1)، كه‌ ئه‌و هێڵیه‌ له‌(فیبورگ/ روسیا)وه‌ بۆ (گریفسواڵد/ ئه‌ڵمانیا) به‌ناو ده‌ریای (به‌ڵتیق)دا درێژ ده‌بێته‌وه‌(9). ئه‌م هێڵه‌ خاكی ئۆكرانیا ده‌په‌ڕێنێت و راسته‌خۆ ده‌گاته‌ بازاڕى ئه‌وروپا. له‌و ده‌مه‌وه‌ روسیاو ئه‌وروپا له‌گفتوگۆدان ده‌رباره‌ی ده‌ستپێكردنى پڕۆژه‌ی (نۆرد ستریم2)و درێژه‌ به‌دانوستاندن ده‌ده‌ن، به‌ڵام رێكخراوی دژه‌ مۆنۆپۆڵكردن له‌(پۆڵه‌ندا) دوایخستووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش بووه‌هۆى سزادانی كۆمپانیای (گازپڕۆم) به‌بڕێك دراوی گه‌وره‌ بۆ ته‌واو كردنی پڕۆژه‌كه‌(10).
گفتوگۆكان ده‌رباره‌ی پڕۆژه‌ى (نۆرد ستریم2) -كه‌ پڕۆژه‌یه‌كی پێشنیاركراوه‌ بۆ فراوانكردنی تۆڕه‌كانی هێڵى بۆرییه‌كانی ئێستا- له‌په‌ڕله‌مانی ئه‌وروپا به‌رده‌وام بوو، له‌پالأ ئه‌وه‌شدا گفتوگۆ كرا له‌سه‌ر لێكه‌وته‌ى ئه‌منى له‌بارێكدا زیاد له‌پێویست پشت به‌گازی سروشتى روسیا ببه‌سترێت، كه‌ حكومه‌تى توركیا ئێستا ئه‌م جه‌نگه‌ سیاسیه‌ سه‌ره‌كییه‌ ده‌كات. له‌كاتێكدا (یۆنان) -كه‌ ئێستاش له‌ژێر كاریگه‌ری قه‌یرانی ئابوری ساڵى 2008دا ماوه‌- هه‌وڵده‌دات له‌داهاتوودا داهاتی تێپه‌ڕكردنی گاز له‌پڕۆژه‌ى (تورك ستریم) به‌كاربێنێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی مه‌رجی نه‌رمتر له‌قه‌رزده‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی(11). ئه‌م گفتوگۆیانه‌ جه‌خت له‌بوونی سه‌ره‌تای جیاواز له‌ناو ده‌وڵه‌تانی یه‌كێتى ئه‌وروپا ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌وڵوێستى یۆنان به‌سووده‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌كێشمه‌كێشه‌كانی داهاتوو له‌سه‌ر سزادانه‌كانی یه‌كێتى ئه‌ورویا، كه‌ ئه‌ندامێكى ده‌ره‌وه‌ی یه‌كێتى ئه‌وروپا  -كه‌ ئه‌ویش توركیایه‌- به‌هێز ده‌كات له‌به‌رامبه‌ر زیان گه‌یاندن له‌ده‌وڵه‌تێكى دیكه‌ى یه‌كێتى ئه‌روپا، كه‌ به‌ته‌نگ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندی ئابوری و وزه‌وه‌ له‌گه‌لأ (مۆسكۆ) دێت. به‌ڵام به‌لایه‌ن روسیاوه‌ هه‌وڵدان بۆ هه‌ریه‌ك له‌پڕۆژه‌كانی (نۆرد ستریم 2 له‌گه‌لأ تورك ستریم) ته‌نها له‌ڕووی ئابورییه‌وه‌ گرنگ نین، به‌ڵكو بۆ ئامانجی ستراتیجی بنچینه‌ین، كه‌ خۆى له‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌ پێیده‌ڵێن ته‌سككردنه‌وه‌ى رێڕه‌وی گازی باشور، كه‌ ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا به‌ده‌وڵه‌تانی ده‌ریای (قه‌زوین)و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست گرێده‌دات، كه‌ له‌ڕێگای سێ بۆرییه‌وه‌ به‌ڕوسیادا تێپه‌ڕ نابێت(12). 
توركیا ئاماده‌یه‌ سوود له‌پڕۆژه‌كانی (نۆرد ستریم2 و تورك ستریم) ببینێت، وێڕای ئه‌وه‌ى هێڵى بۆرییه‌كان به‌و حوكمه‌ى ئامانجه‌كه‌ى ناردنه‌ بۆ بازاڕه‌كانی ئه‌وروپا، له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وانه‌یه‌ به‌ربه‌ره‌كانێی ده‌كه‌ن. ئامانجی توركیا سه‌باره‌ت به‌روسیا به‌رزكردنه‌وه‌ى گرنگی توركیایه‌ وه‌ك وڵاتێكی پیاتێپه‌ڕ، ئه‌وه‌ش سیاسه‌تێكه‌ زه‌مینه‌ خۆش ده‌كات بۆ هاوكاری به‌رده‌وام له‌گه‌لأ ئه‌و وڵاتانه‌ی رێڕه‌وی گازی باشور ده‌یانگرێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌ژماری هه‌مه‌جۆری سه‌رچاوه‌ ده‌بێت و ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ی توركیا زیاتر پشت به‌گازی سروشتى روسیا ببه‌ستێت. پێشنیازی (تورك ستریم) پێویستى به‌دروستكردنی چوار هێڵى بۆری هه‌یه‌. یه‌كه‌میان (15,75) ملیار مه‌ترى چوارگۆشه‌ بۆ بازاڕى (ئه‌ستانبولأ) ده‌گوازێته‌وه‌و جێگای ئه‌و گازی روسیایه‌ ده‌گرێته‌وه‌ ئێستا به‌(ئۆكرانیا، رۆمانیاو بولگاریا)دا ده‌چێت بۆ ناوچه‌ی (تراكیا). پێشبینی ده‌كرێت هێڵى دووه‌میش دروست بكرێت، به‌ڵام گه‌شه‌كردنی هێواشى ئابوری توركیا به‌و واتایه‌ دێت، كه‌ هێڵى سێیه‌م و چواره‌م هه‌رگیز دروست ناكرێت. ده‌رئه‌نجام روسیا ده‌توانێت به‌پڕۆژه‌ى (نۆرد ستریم2) به‌هۆى ناردنی گاز له‌ڕێگای توركیا بۆ ئیتالیا كۆنترۆڵى خۆى قولأ بكاته‌وه‌ به‌سه‌ر بازاڕی ئه‌وروپادا.
رێكاره‌كانی توركیا گرتوویه‌تیه‌به‌ر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ده‌كه‌ن، كه‌ گرنگییه‌ بنچینه‌ییه‌كانی بۆ ئه‌وه‌یه‌ ببێته‌ وڵاتێكی پیاتێپه‌ڕ له‌جیاتی ئه‌وه‌ى فۆكس بخاته‌ سه‌رئه‌وه‌ى له‌پشتبه‌ستن به‌هه‌نارده‌كانی روسیا كه‌م بكاته‌وه‌و سزای روسیا بدات له‌سه‌ر هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازییه‌كانی له‌ئۆكرانیا. سه‌نته‌ری دروستكردنی بڕیار له‌توركیا پشت به‌به‌رژه‌وه‌ندی خودی ده‌به‌ستێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان یه‌كێتى ئه‌وروپاو روسیاو هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی كاریگه‌ری له‌سه‌ر سیاسه‌تی خۆرئاوا له‌به‌رامبه‌ر ئۆكرانیاو هه‌وڵه‌كان بۆ فره‌سه‌رچاوه‌یی هاورده‌ی وزه‌ ده‌بێت. هه‌ڵوێستى توركیا له‌به‌رامبه‌ر (تورك ستریم) گه‌له‌ك له‌گه‌لأ ئه‌جندای یۆنان و ئیتالیا ده‌گونجێت، كه‌ هه‌ردوو وڵات له‌به‌رامبه‌ر به‌رهه‌ڵستیه‌كانی وڵاتانی دیكه‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپا هه‌ولأ ده‌ده‌ن بۆ سوككردنی سزاكانی سه‌ر روسیا، چونكه‌ له‌به‌رفراوانكردنی هێڵى بۆرییه‌كان له‌داهاتوودا له‌یه‌كێتى ئه‌وروپا سوودمه‌ند ده‌بن. له‌كانونی یه‌كه‌می 2016 یه‌كێتى ئه‌وروپا ده‌نگی بۆ درێژكردنه‌وه‌ى سزاكانی سه‌ر روسیادا تا ناوه‌ڕاستى ساڵى 2017، كه‌ ئه‌مه‌ چاره‌سه‌رێكی ناوكۆییه‌ نه‌رمی و كات به‌سه‌رۆكه‌كانی یه‌كێتى ئه‌وروپا ده‌به‌خشێت تا باشتر تێبگه‌ین ئیداری (ترامپ) سه‌باره‌ت به‌سزاكان چى ده‌كات (13).
ره‌فتاره‌كانی توركیا له‌به‌رامبه‌ر وزه‌ی (مۆسكۆ)دا ده‌رخه‌ری شێوازێكى روونى هاوبه‌شیكردنه‌ له‌گه‌لأ روسیا له‌پرسه‌كانی تایبه‌ت به‌وزه‌و كاریگه‌ری به‌سه‌ر گفتوگۆكانی یه‌كێتى ئه‌ورپاوه‌ هه‌یه‌ ده‌رباره‌ى سزاكانی سه‌ر روسیاو دوابه‌دوای ئه‌وه‌ش له‌شوێنێكى وه‌ك ئۆكرانیا كاریگه‌ری بۆسه‌ر سیاسه‌تى ئه‌مریكا ده‌بێت. به‌ڵام وادیاره‌ ئه‌م گفتوگۆیانه‌ كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆى نییه‌ به‌سه‌ر بڕیاره‌كانی توركیاوه‌، چونكه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی (ئه‌نقه‌ره‌) جه‌خت له‌وه‌ده‌كاته‌وه‌، كه‌ چه‌ند گرنگی به‌وزه‌ی روسیا ده‌دات، له‌وانه‌یه‌ ئه‌گه‌رى سوده‌ ئابورییه‌كان قوڵبوونه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان به‌دوای خۆیدا بێنێت و ته‌نانه‌ت ئه‌و بڕیارانه‌ ببێته‌ هۆى قوڵبوونه‌وه‌ى پشتبه‌ستنى توركیا به‌وزه‌ی روسیا.

ئێران
دابڕینی په‌یوه‌ندییه‌كان:
هه‌ردوو حكومه‌تی توركیاو ئێران له‌بواری وزه‌دا خاوه‌ن په‌یوه‌ندییه‌كی دوورودرێژن. وێڕای ئه‌وه‌ى زۆرجاران گرفت له‌سه‌ر جێبه‌جێكردنی رێكه‌وتنه‌كان دروست ده‌بێت، به‌ڵام هێشتاش ئێران بۆ توركیا به‌بازاڕێكی بازرگانی خۆش و سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی وزه‌ داده‌نرێت. ئێران له‌كۆندا وه‌ك ده‌وڵه‌تێكى ناوه‌ند گرنگی جیوسیاسى سه‌یری توركیاى ده‌كردو له‌ده‌ره‌وه‌ى كاره‌ ئاساییه‌كانی وه‌ك كه‌نداوی عه‌ره‌بی و شام جێگای سه‌رنجدانی نه‌بوو(14). دوابه‌دوای ئه‌وه‌ش له‌و بوارانه‌ی هه‌ردوو حكومه‌ت به‌مه‌یدانی تایبه‌تى كاریگه‌ری داده‌نێن شڵه‌ژانه‌كانی نێوان توركیاو ئێران له‌ئاڵنگاری راسته‌قینه‌و وێناكراوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. له‌و ساڵانه‌ی دواییدا حكومه‌تی توركیا هه‌وڵیداوه‌ له‌باكوری سوریاو عێراق نفوزی خۆى قولأ بكاته‌وه‌، كه‌ ئه‌م سیاسه‌تانه‌ش دژ به‌سیاسه‌ته‌كانی ئێرانه‌.
ئه‌م نیگه‌رانیانه‌ رێگر نه‌بووه‌ له‌وه‌ى هه‌ردوو وڵات به‌رده‌وام بن له‌به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌بواری وزه‌داو شێوازی هه‌ردوو وڵات، كه‌ خۆى له‌دابڕینی په‌یوه‌ندییه‌كانیان ده‌بینێته‌وه‌ له‌كاتی نیگه‌رانیه‌كاندا، به‌شتێكى نوێ دانانرێت و ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پرۆسه‌ى بڕیاردانى توركیا سه‌باره‌ت به‌ئێران له‌ساڵى (1979)وه‌. بۆنمونه‌، له‌كاتێكدا له‌ساڵى (1980) ئه‌مریكا سزاى سه‌پاند به‌سه‌ر ئێرندا له‌به‌رامبه‌ر به‌بارمته‌گرتنی ئه‌مریكییه‌كان توركیا به‌رگری له‌جێبه‌جێكردنی ئه‌و سزایانه‌ كرد. حكومه‌تی توركیا -ئه‌و كاته‌ به‌سه‌رۆكایه‌تى سلێمان دمریل بوو- بۆچوونی به‌وجۆره‌بوو، كه‌ رێكاره‌كانی ئه‌مریكا ده‌بێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆسه‌ر ئه‌و رێكه‌وتنه‌ نه‌وتیه‌ی له‌وكاته‌دا له‌نێوان هه‌ردوو وڵاتدا هه‌بوو(15). له‌كاتی جه‌نگی (ئێران- عێراق)یشدا ده‌وڵه‌تی توركیا هه‌مانجۆر سیاسه‌تى په‌یڕه‌و كردو پشتى به‌سیاسه‌تى دیبلۆماتی بێلایه‌ن به‌ست، به‌ڵام هه‌وڵیدا سوود له‌و جه‌نگه‌ وه‌ربگرێت. 
هه‌ردوو وڵات گفتوگۆیان له‌سه‌ر پڕۆژه‌ى هێڵى نه‌وت بۆ گواستنه‌وه‌ى نه‌وتی خامی ئێران بۆسه‌ر ده‌ریای سپى ناوه‌ڕاست ده‌ستپێكردبوو(16)، به‌ڵام پڕۆژه‌كه‌ به‌هۆى نه‌بوونی دراوه‌وه‌ راگیرا. له‌گه‌لأ ئه‌وه‌شدا ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ نیه‌تى توركیاو ئێران بۆ قوڵكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌بواری وزه‌. له‌ساڵى (1996) حكومه‌تى توركیا -به‌سه‌رۆكایه‌تى ئه‌و كاته‌ى نه‌جمه‌دین ئاربه‌كان- له‌ تاران دواین چاوخشاندنه‌وه‌ى له‌بواری رێكه‌وتنی گازی سروشتى به‌بڕى (20) ملیار دۆلار ئه‌نجامدا، كه‌ ئه‌م رێكه‌وتنه‌ دژ به‌و سزایانه‌بوو به‌سه‌ر ئێران و لیبیادا سه‌پێنرابوو له‌شكاندنی سنوره‌ هه‌رێمیه‌كان. سزا سه‌پێنراوه‌كان رێگره‌ له‌وه‌ى كۆمپانیان نێوده‌وڵه‌تی و لۆكاڵییه‌كان له‌بواری كه‌رتى نه‌وت و گازی ئێراندا به‌بڕى زیاتر له‌(20) ملیۆن دۆلار سه‌رمایه‌گوزاری بكه‌ن(17). توركیا هه‌نجه‌تی بۆ هه‌ڵوێستى خۆى هێنایه‌وه‌، كه‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ی له‌گه‌لأ ئێران یاساى سزاكانی ئه‌مریكای پێشێل نه‌كردوه‌، چونكه‌ رێكه‌وتنه‌كه‌ بۆ كڕینی گازی ئێرانه‌ نه‌ك سه‌رمایه‌گوزاری له‌كه‌رتی وزه‌ی ئێران(18).
له‌ساڵى (2001) هێڵى بۆری (ته‌برێز- ئه‌نكارا) ته‌واو بوو. له‌ساڵى (2002) به‌فه‌رمی كاریپێكرا، به‌ڵام رێكه‌وتنه‌كه‌ وه‌ك بایه‌تێكى ناكۆك مایه‌وه‌. ئه‌و نرخه‌ی توركیا به‌گازی سروشتى ئێرانی ده‌دات گه‌له‌ك زیاتره‌ له‌وه‌ى به‌سه‌رچاوه‌كانی دیكه‌ی ده‌دات. له‌ساڵى 1996 (ئه‌نكارا) رازی بوو به‌و كڕینه‌ی، كه‌ توركیا ناچار ده‌كات نزیكه‌ى (87%)ى كۆى رێكه‌وتنه‌كه‌ بدات، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر كۆی ئه‌و گازه‌ی هه‌نارده‌ی توركیا ده‌كرێت له‌وه‌ش كه‌متر بێت له‌سه‌ری رێكه‌وتوون. هه‌رله‌سه‌ره‌تای ئه‌م رێكه‌وتنه‌وه‌ توركیا ئێرانی تاوانباركرد، كه‌ نه‌یتوانیوه‌ به‌ڵێنه‌كانی جێبه‌جێ بكات و ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران ئه‌و گازه‌ی تایبه‌تكراوه‌ به‌توركیا ره‌وانه‌ی بازاڕه‌ لۆكاڵییه‌كانی ده‌كات. له‌گه‌لأ ئه‌وه‌شدا -به‌هۆى تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی گرێبه‌ستى كڕینه‌وه‌- توركیا به‌رده‌وام بوو له‌پێدانی پاشماوه‌ى (87%)ى به‌های ئه‌و گازه‌ى گرێبه‌ستى له‌سه‌ر كردبوو(19). توركیا ده‌ستیكرد به‌دوباره‌كردنه‌وه‌ى گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌و له‌تایبه‌تمه‌نده‌ داراییه‌كانى پێویست بوو بیداته‌ ئێران رێژه‌كه‌ی بۆ (70%) دابه‌زاند، به‌ڵام ململانێكان له‌نێوان هه‌ردوو وڵات به‌ده‌وامه‌.
تا ساڵى (2013) توركیا ژێرخانی پێویستى نه‌بوو بۆ هه‌ڵگرتنی گازی سروشتى و ژماره‌یه‌كی ته‌واوی (وێستگه‌ بۆ هه‌ڵدانی گاز له‌خۆرهه‌ڵات بۆ خۆرئاوا)ى نه‌بوو(20). ئێران ئه‌م هه‌نجه‌ته‌ی به‌كارهێنا -سه‌ره‌ڕای هێرشه‌كانی پارتی كرێكارانی كوردستان بۆسه‌ر بۆرییه‌كان- بۆ لۆمه‌كردنی لایه‌نى توركی له‌به‌رامبه‌ر دابه‌زینی قه‌باره‌ی ئه‌و هه‌نارده‌یه‌ی له‌سه‌رى رێكه‌وتوون(21). له‌به‌رئه‌وه‌ كۆمپانیای (بۆتاس) -كه‌ ده‌وڵه‌تى توركیا خاوه‌نێتى بۆ نه‌وتی خام و گاز- هه‌ستا به‌ناردنی ئه‌م كه‌یسه‌ بۆ دادگای نێوده‌وڵه‌تى (ICA)و له‌ساڵى (2009) ده‌سته‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی توركیا بڕیاریدا، كه‌ بڕى (800) ملیۆن دۆلار قه‌ره‌بووی به‌خشییه‌ كۆمپانیای (بۆتاس). توركیا دوو كه‌یسى دیكه‌شى ره‌وانه‌ی دادگای نێوده‌وڵه‌تی (ICA) كرد، كه‌ بریتیبوون له‌یه‌كه‌م، جۆری گازه‌كه‌ی ئێران خراپ بوو. دووه‌م، نرخه‌كه‌ی له‌نرخی نێوده‌وڵه‌تی زیاتر بوو. داداگاكه‌ له‌باره‌ی نرخه‌وه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی توركیا بڕیاریداو له‌و هه‌نارده‌یه‌ی له‌ساڵى (2011)وه‌ كراوه‌ داشكاندنێكى (10-15%)ى به‌توركیا به‌خشى، به‌ڵام له‌كه‌یسى جۆری گازه‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئێران بڕیاریدا(22).
توركیا وێڕای ئه‌م گرژییانه‌ش له‌به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ئه‌مریكا بۆ جێبه‌جێكردنی سزاكانى ده‌ره‌وه‌ی سنورى هه‌رێمایه‌تى به‌رگری كرد -كه‌ بۆ زیاتر فشار خستنه‌ سه‌ر ئێران داڕێژرابوو تا دانوستاندن له‌سه‌ر به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ى بكات. توركیا له‌نێو گرێبه‌ستی كڕیندا بۆشاییه‌كى بینیییه‌وه‌ تا پاره‌ی گازی سروشتى ئێرانی به‌ئاڵتون بدات، كه‌ له‌سه‌رچاوه‌یه‌كی ده‌ره‌كییه‌وه‌ كڕابوو(23). ئێرانیش له‌به‌رامبه‌ر هه‌نارده‌كانی له‌گازی سروشتى بۆ توركیا به‌لیره‌ی توركی به‌هاكه‌ی وه‌رگرت، كه‌ به‌كاریهێنا بۆ كڕینی ئه‌و ئاڵتونه‌ى یه‌كه‌مجاره‌ توركیا ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی ده‌كات(24). له‌میانه‌ی زنجیره‌یه‌ك له‌چاوپێكه‌وتن له‌گه‌لأ به‌رپرسانی حكومه‌تی ئه‌مریكا، توركیا هه‌ستا به‌كه‌مكردنه‌وه‌ى هاورده‌كردنی بڕی نه‌وتی خاوی ئێرانی(25). له‌ئه‌نجامی واژوو كردنی نه‌خشه‌رێگای گشتى هاوبه‌ش (JCPOA) یان رێكه‌وتنی ئه‌تۆمی ئێرانی ده‌بوو هاورده‌كردنی نه‌وتی خاوی ئێرانی بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆئاستى پێش ساڵى (2012)، ئه‌وه‌ش به‌پێى فه‌رمانگه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ى كۆنگرێس(26).
مێژووی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ شه‌قڵێكی روون ئاشكرا ده‌كات، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حكومه‌تی توركیا خۆراگری له‌به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ئه‌مریكادا ده‌نوێنێت، كه‌ هه‌وڵده‌دات سنورێك بۆ مامه‌ڵه‌كردن به‌وزه‌ی ئێرانه‌وه‌ دابنێت. هه‌تا ئێستا په‌یوه‌ندی وزه‌ بڕبڕه‌ی پشتى په‌یوه‌ندی ئابورییه‌ له‌نێوان ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌، له‌گه‌لأ ئه‌وه‌ش جیاوازی نێوان هه‌ردوكیان سه‌باره‌ت به‌گرێبه‌ستى كڕین و مه‌رجی گرێبه‌سته‌كانی وزه‌ هێشتا مایه‌ی مشتومڕه‌. 

به‌باشتردانانی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌لأ هه‌ولێر له‌چاو به‌غدا
توركیا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌بژارده‌كانی له‌گه‌لأ كورده‌كانی عێراق ده‌كات
له‌و ساڵانه‌ی دواییدا په‌یوه‌ندییه‌كانی حكومه‌تى توركیا له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێمی كوردستان په‌ره‌سه‌ندنى گه‌وره‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. به‌لایه‌نى توركیاوه‌ (پارتی دیموكراتی كوردستان) وه‌ك هاوپه‌یمانێكى باوه‌ڕپێكراو له‌ناو عێراق و دژ به‌(پارتی كرێكارانی كوردستان) ده‌ركه‌وتووه‌. هۆى ئه‌وه‌ى پارتی كرێكاران -كه‌ له‌1978 دامه‌زراوه‌- سه‌ركردایه‌تى هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك دژ به‌توركیا ده‌كات بۆ دوو فاكته‌رى سه‌ره‌كی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌: یه‌كه‌م، راگه‌یاندنی راشكاوانه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان. دووه‌م، له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی سیاسى(27). پارتی دیموكراتی كوردستان به‌سه‌رۆكایه‌تى (مه‌سعود بارزانی) به‌و هێزه‌ داده‌نرێت له‌پالأ (یه‌كێتى نیشتمانی كوردستان و بزوتنه‌وه‌ى گۆڕانی جیابوه‌وه‌ له‌یه‌كێتى نیشتمانی كوردستان) هه‌ژموونی هه‌یه‌ به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی كوردا. ئه‌م سێ پارته‌ نوێنه‌ریان له‌ناو په‌ڕله‌مانى هه‌رێمى كوردستان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی غیابیش بێت، ئه‌وه‌ش به‌هۆى هه‌ڵپه‌ساردنی په‌ڕله‌مان له‌تشرینی یه‌كه‌می ساڵى (2015) پاش سه‌رهه‌ڵدانی جیاوازی، چونكه‌ (مه‌سعود بارزانی) پاش ته‌واوبوونی ماوه‌ی سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ى ره‌تیكرده‌وه‌ واز له‌ده‌سه‌ڵات بێنێت(28). 
په‌یوه‌ندی توندوتۆڵى نێوان توركیاو بارزانی به‌ستراتیجی داده‌نرێت. له‌ده‌یه‌ی رابردوودا به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو گۆڕانكاری به‌سه‌رداهاتووه‌. ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌وڵ وكۆششى توركیا و پارتی دیموكراتی كوردستانه‌ بۆ فێڵكردن له‌حكومه‌تی مه‌ركه‌زیی عێراقی و ناوچه‌ كێشه‌له‌سه‌ره‌كان و ده‌ستوری عێراقی. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش (ئه‌نكارا) هه‌وڵیداوه‌ پشتگیری (پارتی دیموكراتی كوردستان) بكات بۆ هاوسه‌نگ كردن به‌رامبه‌ر به‌(پارتی كرێكارانی كوردستان)و (ئۆجه‌لان)ى سه‌ركرده‌ی زیندانیكراوی. شایانی باسه‌ هه‌ردووكیان دوو تێڕوانینی جوداو دژبه‌یه‌كیان هه‌یه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ی كورد، كه‌ (بارزانی) توانایه‌كی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ هاریكاریكردنی توركیا، له‌كاتێكدا بۆچوونی (ئۆجه‌لان) بۆ ناسه‌نتراڵییه‌كى توندڕه‌و هه‌تا ئێستا پێچه‌وانه‌ی حه‌زه‌كانی سه‌ركردایه‌تییه‌ له‌(ئانكارا). 
ئێستا له‌ناو سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ی توركیادا پارتی دیموكراتی كوردستانى به‌هێز پێكهاته‌یه‌كی بنچینه‌ییه‌. ئه‌مه‌ش پاڵنه‌ربوو تا توركیا پشتگیری له‌و لێكدانه‌وه‌ كوردییه‌ بكات سه‌باره‌ت به‌یاسای نه‌وتی عێراقى كێشه‌ له‌سه‌ر -كه‌ له‌ده‌ستوری ساڵى 2005دا هاتووه‌. بۆچوونى حكومه‌تى مه‌ركه‌زی له‌به‌غدا جیاوازه‌ له‌حكومه‌تى كوردی له‌هه‌ولێر سه‌باره‌ت به‌دیاریكردنی داهاتی نه‌وت و سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانى له‌دوو ماده‌ی (111و 112) دا هاتووه‌(29). سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی روونیده‌كاته‌وه‌، كه‌: (به‌پێى لێكدانه‌وه‌ی به‌غداد ته‌نها حكومه‌تى فیدراڵى مافی هه‌یه‌ له‌په‌ره‌پێدان و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت و واژۆی گرێبه‌ست له‌سه‌رانسه‌ری خاكی عێراقدا. رێگا به‌حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان نادرێت رێكاری تاك لایه‌نه‌ بگرێته‌به‌ر بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كێڵگه‌ی نه‌وت و گاز، به‌ڵام لێكدانه‌وه‌ی هه‌ولێر بۆ ئه‌و دوو ماده‌یه‌ به‌وجۆره‌یه‌، كه‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌شداری گرێبه‌ست و هه‌نارده‌كردنی نه‌وت به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ له‌به‌غداد بكات(30).
ئه‌م ململانێ ناوخۆییه‌ى عێراق كاریگه‌ری زۆری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر داڕشتنی سیاسه‌تى توركیا به‌رامبه‌ر به‌عێراق و مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌لأ پارتی دیموكراتی كوردستان و حكومه‌تى مه‌ركه‌زی به‌غداد. ئێستا حكومه‌تى توركیا لایه‌نى ئه‌كتیڤه‌ له‌سیاسه‌تى وزه‌ى لۆكاڵى عێراقدا. ئه‌م كێشه‌یه‌ به‌شتراوه‌ به‌پرسى سه‌ربه‌خۆیی كوردو چاره‌سه‌ركردنی ئه‌وه‌ی به‌خاكه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان ناسراوه‌ له‌پارێزگاكانی كه‌ركوك، موسلأ، سه‌لاحه‌دین و دیاله‌(31).
سیاسه‌ته‌كانی توركیا سه‌باره‌ت به‌كه‌ركوك و مافی یاسایی حكومه‌تى هه‌رێم له‌و شاره‌ پاش واژووكردنی رێكه‌وتننامه‌ی سه‌ربه‌خۆى نه‌وت تاڕاده‌یه‌كی زۆر گۆڕانی به‌سه‌ردا هات. له‌سه‌ره‌تای داگیركردنی عێراق له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ له‌ساڵى (2003) په‌ڕله‌مانی توركی(32)، كه‌ له‌لایه‌ن (بوله‌نت ئارینج)ى ئه‌ندامی پارتی دادو گه‌شه‌پێدانه‌وه‌ سه‌رۆكایه‌تى ده‌كرا، نه‌یتوانی ده‌نگی پێویست ده‌سه‌به‌ربكات بۆ رێگادان به‌داگیركردنی عێراق له‌باشوری خۆرهه‌ڵاتی توركیاوه‌(33). له‌به‌رئه‌وه‌ پارتی داداو گه‌شه‌پێدان بله‌ز كه‌وته‌خۆى بۆ رێگادان به‌فڕینی فڕۆكه‌كان له‌بنكه‌ى سه‌ربازی ئه‌مریكاوه‌ (ئنجه‌رلیك). به‌ڵام له‌قۆناغه‌كانی سه‌ره‌تای ئه‌و هێرشه‌دا هه‌ندێك گروپى تایبه‌تى سوپا(34) ناچار به‌هاوكاری پێشمه‌رگه‌ی كورد بوو تا به‌پشتیوانی هێزی ئاسمانی ئه‌مریكا سنوری ئه‌و خاكه‌ دیاری بكات به‌هێڵى سه‌وز ناسراوه‌، كه‌ ئه‌و هێڵه‌یه‌ بۆ دوباره‌ كێشانه‌وه‌ى سنورى هه‌رێمى كوردستانى عێراق و حكومه‌تى مه‌ركه‌زى(35).
پاش كه‌وتنی به‌غداد، هه‌ولێر، ده‌ستیكرد به‌كۆنترۆڵكردنێكى سیاسى و ئابورییانه‌ی خاكی كورد. پارتی دیموكراتی كوردستان گرنگییه‌كی زۆری به‌(نه‌ینه‌وا(36))دا، له‌كاتێكدا یه‌كێتى نیشتمانی كوردستان به‌هێزی هه‌ژموندار له‌كه‌ركوك داده‌نرێت(37). به‌هۆى كۆنترۆڵكردنی نه‌وتی شاره‌كه‌ له‌لایه‌ن كورده‌ كه‌یسى كه‌ركوك به‌هه‌ڕه‌شه‌ بۆسه‌ر ئه‌منی نه‌ته‌وه‌یی توركیا داده‌نرێت، كه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ پاڵپشتێك بۆ ئابوری كوردو دواجار بنه‌مایه‌ك بۆ حكومه‌تى هه‌رێم ده‌سه‌به‌ربكات بۆ راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی(38). بۆ مه‌یسه‌ر نه‌بوونی ئه‌و كاره‌ توركیا نه‌یاری خۆى بۆ فیدراڵ بوونی عێراق كه‌م كرده‌وه‌، به‌ڵام جه‌ختی كرده‌وه‌، كه‌ كه‌ركوك له‌پێناو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ درێژخایه‌نه‌كانی (هیڵى سووره‌(39)).
له‌سه‌ره‌تای ساڵى (2004)وه‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌وڵیداوه‌ گرنگیدانی نێوده‌وڵه‌تی به‌و كێڵگه‌ نه‌وتییانه‌ی نه‌هێنراوه‌ته‌ به‌رهه‌م به‌كاربێنێت بۆ سوودی خۆى. كۆمپانیایه‌كی بچوكی نه‌رویجی (DNO) به‌هه‌ڵكه‌ندنی بیرێكى دۆزراوه‌ له‌(زاخۆ)، به‌دووری چه‌ند میلێك له‌سنوری هاوبه‌ش له‌گه‌لأ توركیا(40) ده‌ستیپێكرد. پاش سه‌لماندنی ده‌ستووری عێراقی له‌ساڵى (2005) كۆمپانیای نێوده‌وڵه‌تی دیكه‌ش گرنگیدانی خۆیان به‌و ناوچانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ بن كۆنترۆڵى حكومه‌تى هه‌رێم كوردستان ئاشكراكرد. له‌وانه‌ش دوو كۆمپانیای بچوكى توركی به‌ناوه‌كانی (جینیل ئینرجی، بیتوال). هه‌ریه‌كه‌ له‌(جینیل و دنو) سوودیان له‌ڕێكه‌وتننامه‌ی ساڵى (2009)ى نێوان (هه‌ولێرو به‌غدا) وه‌رگرت، كه‌ رێگاده‌دات به‌هه‌نارده‌كردنی سه‌ربه‌خۆیانه‌ له‌كێڵگه‌كانی (ته‌قته‌ق و تاوركی(41)). به‌هۆى رێگادان به‌هه‌نارده‌كردن كۆمپانیانی نه‌وتی باكور هه‌ستا به‌دروستكردنی هێڵێكى بۆری نه‌وت به‌درێژى (550م) له‌پێناو به‌ستنه‌وه‌ى كێڵگه‌ى (توك) به‌هێڵى بۆری (كه‌ركوك - جیهان(42)). ئه‌م رێكخستنه‌ به‌سترابوو به‌فرۆشتنی نه‌وت له‌ڕێگای حكومه‌تى فیدراڵی و دانانی داهاته‌كه‌ له‌ناو سندوقی په‌ره‌پێدان، كه‌له‌لایه‌ن حكومه‌تى فیدراڵییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت و پاشان دابه‌شكردنی به‌پێى ئه‌و پشكانه‌ی له‌میزانیه‌ی فیدراڵیدا له‌سه‌رى رێكه‌وتوون(43). ده‌رئه‌نجامی ئه‌م كاره‌ وه‌زاره‌تی دارایی عێراق بڕى (17%)ى تێچوونه‌ ده‌ستنیشانكراوه‌كانی حكومه‌تى هه‌رێم ده‌دات، له‌گه‌لأ هه‌ڵگرتنی (83%) میزانیه‌ی فیدراڵى، كه‌ گونجێنراوه‌ له‌ده‌ستوری عێراقدا. حكومه‌تى هه‌رێم تا حوزه‌یرانی (2015) پشتى به‌و بڕه‌ داهاته‌ ده‌به‌ست بۆ دابینكردنی موچه‌ى كارمه‌نده‌كانى حكومه‌ت، به‌ڵام -پاشئه‌وه‌ى له‌ماوه‌ی شه‌ش مانگی رابردوو به‌غداد به‌شێكى ئه‌و بڕه‌ى به‌حكومه‌تى هه‌رێمدا- پارته‌ كوردییه‌كان بڕیاریاندا ته‌نها پشت به‌هه‌نارده‌كردنی سه‌ربه‌خۆیانه‌ی نه‌وت ببه‌ستن(44).
له‌به‌ررۆشنایی ئه‌م باكگراونده‌ ئاڵۆزه‌دا، (ئیكسۆن موبیل)ى كۆمپانیای ئه‌مریكی فره‌ڕه‌گه‌ز ئاڕاسته‌ى سیاسه‌تى توركیای له‌به‌رامبه‌ر هه‌رێمى كوردستان گۆڕى، كه‌ ئه‌م كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌ هه‌ستا به‌كڕینی شه‌ش گۆم له‌كێڵگه‌ى نه‌وت له‌ناو خاكی كورد، كه‌ له‌و كاته‌وه‌ وه‌ك پشتیوانیكردن له‌ لێكدانه‌وه‌ی حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان بۆ یاسای نه‌وت داده‌نرێت. كۆمپانیاكه‌ تاڕاده‌یه‌ك راسته‌وخۆ دانوستاندنی له‌گه‌لأ هه‌ولێر كرد(45). پاش ئه‌وه‌ كۆمپانیای (تیك)ى وزه‌ی توركی – كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ پشتگیری ده‌كرێت- به‌بڕى (20%) وه‌به‌رهێنانی كرد له‌ گۆمه‌كانی كۆمپانیای (ئیكسۆن(46))ى دۆزراوه‌. به‌شداریكردنی كۆمانیانی (تیك) له‌و رێكه‌وتنه‌دا راسته‌وخۆ رێگای خۆشكرد به‌هۆى  به‌رژه‌وه‌ندی بازرگانییه‌وه‌ دانبنێت به‌راستى لێكدانه‌وه‌كانی حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان له‌سه‌ر ململانێى نه‌وت، كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌هۆى زیاتر قوڵبوونه‌وه‌ى شڵه‌ژانه‌كان له‌گه‌لأ به‌غداد. 
به‌پێى راپۆرتی نه‌وتی عێراقی هه‌موو داهاته‌ نه‌وتیه‌كانی عێراق له‌ڕێگای توركیاوه‌ -له‌حكومه‌تى هه‌رێم و قه‌واره‌ فیدراڵییه‌كانه‌وه‌- ده‌چێته‌ حسابێكى گه‌ره‌نتیكراو، كه‌ توركیا كۆنترۆڵى ده‌كات و دواجار به‌ڕێژه‌ له‌نێوان به‌غدادو هه‌ولێر دابه‌شى ده‌كاته‌وه‌(47). ئه‌م رێكاره‌ توانای به‌ده‌ستهێنانی راسته‌وخۆ به‌حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ده‌به‌خشێت به‌بێگه‌ڕانه‌وه‌ بۆ حكومه‌تى مه‌ركه‌زی. ئه‌مه‌ش واته‌ توركیا زامنى سه‌ره‌كی بووه‌ له‌ڕێكه‌وتنه‌ نه‌وتیه‌كانى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان و گۆڕانكارییه‌كى گه‌وره‌یه‌ له‌ئه‌جندای پێشووتری توركیا له‌به‌رامبه‌ر عێراق(48).
حكومه‌تى عێراق به‌م رێكاره‌ رازی نه‌بوو -هه‌روه‌ها ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاش- له‌ترسى ئه‌وه‌ى ببێته‌ هۆى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ده‌وڵه‌تی عێراق تانه‌ی له‌پرۆسه‌ى سه‌ربه‌خۆ فرۆشتنى نه‌وتی كوردیدا. له‌ساڵانی (2013 و 2014) حكومه‌تى عێراق هه‌ڕه‌شه‌ى راگرتنی به‌شه‌ بودجه‌ى (17%)ى كرد، كه‌ به‌رهه‌می نه‌وتی نیشتمانییه‌، له‌كاتێكدا حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت له‌هاوبه‌شیكردن له‌ناردنی نه‌وت له‌گه‌لأ حكومه‌تى فیدراڵى(49). به‌ڵام له‌سه‌ره‌تای ساڵى (2014) (نوری مالكی) سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌و كاته‌ هه‌ستا به‌بڕینی به‌شه‌ بودجه‌ى هه‌رێمى كوردستان، ئه‌وه‌ش پاڵنه‌ر بوو تا حكومه‌تى هه‌رێم سه‌ربه‌خۆ بڕى هه‌نارده‌ی له‌نه‌وت بۆ توركیا زیاد بكات. بڕینی به‌شه‌ بودجه‌ -وێڕای دابه‌زینی نرخی نه‌وت- وایكرد حكومه‌تى هه‌رێم نه‌توانێت پشتگیری مادی پێویست به‌ده‌ستبێنێت بۆ دابینكردنی موچه‌ى كارمه‌نده‌كانی، كه‌ وێڕای ئه‌وه‌ى رۆژانه‌ بڕى (300) هه‌زار به‌رمیل نه‌وتی ره‌وانه‌ ده‌كرد(50) هه‌رێم دوچاری كورتهێنانی دارایی به‌بڕی (290) ملیۆن دۆلار مانگانه‌ بوه‌وه‌. له‌پێناو چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كورتهێنانه‌ مه‌ترسیداره‌ له‌دراو حكومه‌تى هه‌رێم ده‌ستیكرد به‌سوود وه‌رگرتن له‌به‌رهه‌می نه‌وتی ئاینده‌ی بۆ كۆكردنه‌وه‌ى دراو له‌قه‌رزده‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، ئه‌وانه‌ی هۆشیاربوون نه‌خزێنه‌ ناو ناكۆكی نێوان هه‌ولێرو به‌غداد، به‌ڵام مه‌رجه‌كانی قه‌رزوه‌رگرتن بۆ حكومه‌تى هه‌رێم هه‌موار نه‌بوو. له‌ناوه‌ڕاستى ئه‌م ناكۆییه‌ فراوانه‌ له‌سه‌ر دابه‌شكردنی ده‌ستكه‌وتی نه‌وت و قه‌یرانی دارایی مه‌ترسیداری حكومه‌تى هه‌رێم، له‌حوزه‌یرانی (2014) (داعش) ده‌ستیگرت به‌سه‌ر (موسل)ى دووه‌م گه‌وره‌ترین شاری عێراق. كونسولگه‌ری توركیا داگیركرا -كه‌ ته‌نها چه‌ند خوله‌كێك فرۆكه‌خانه‌ی موسڵه‌وه‌ دوور بوو- له‌و رووداوه‌دا (49) كارمه‌ندی دیبلۆماتی توركیا وه‌ك بارمته‌ ده‌ستبه‌سه‌ركران.
(داعش) ده‌ستیكرد به‌جموجوڵى له‌سه‌رخۆ به‌ره‌و باكور به‌ئاڕاسته‌ی هه‌ولێرو  له‌(7 ئاب 2014) ئه‌مریكا ده‌ستوه‌ردانی ده‌ستپێكرد، كه‌ دوو فڕۆكه‌ی جه‌نگی ئه‌مریكی له‌جۆری (F18) بۆمبارانی تۆپخانه‌كانی (داعش)ى كرد، كه‌ تۆپبارانی سه‌نگه‌ری پێشمه‌رگه‌ی له‌سه‌ر رێگای (هه‌ولێر) ده‌كرد(52). جه‌نگی دژى (داعش) له‌عێراق بووه‌هۆى گۆڕانكاری له‌ڕه‌گه‌زه‌ كاریگه‌ره‌كانی ناو سیاسه‌تى دره‌وه‌ی توركیا. بۆ نمونه‌: له‌(حوزه‌یرانی 2014) پاش هه‌ڵاتنی سوپای عێراق له‌به‌رده‌م (داعش) هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ ده‌ستیگرت به‌سه‌ر كه‌ركوكدا(53). له‌ناو چوارچێوه‌ى سیاسه‌تى ئاسایی توركیادا نه‌وت له‌خۆرئاوای كه‌ركوكه‌وه‌ -ئه‌و ناوچانه‌ی گروپه‌كانی هاوپه‌یمانی پارتی دیموكراتی كوردستان كۆنترۆڵى ده‌كه‌ن- بۆ توركیا ره‌وانه‌كرا(54). ئه‌و ناوچانه‌ی له‌ژێر كۆنترۆڵى یه‌كێتى نیشتمانی كوردستاندا بوون درێژه‌یان به‌مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌لأ كۆمپانیای نه‌وتى عێراقی سه‌ر به‌وه‌زاره‌تی نه‌وتی مه‌ركه‌زیدا. 
له‌ئێستادا په‌یوه‌ندی وزه‌ی توركیا له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێمی كوردستان به‌ره‌گه‌زێكی سه‌ره‌كی ناو سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ی (ئه‌نكارا) داده‌نرێت، كه‌ كۆمپانیای (تیك) له‌و چه‌ند مانگه‌ی دواییدا به‌ئاڕاسته‌ى قوڵكردنه‌وه‌ى وه‌به‌رهێنانه‌كانی له‌(هه‌ولێر) هه‌نگاوی توندوتۆڵتری هاویشتووه‌. حكومه‌تى توركیا به‌رده‌وامه‌ له‌به‌رگریكردن له‌به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ئه‌مریكا له‌ڕووی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێم. (توركیا) له‌بواری وه‌به‌رهێنانی وزه‌دا هه‌نگاوێك چۆته‌پێشه‌وه‌و ئه‌م سیاسه‌ته‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌وڵه‌كانی (ئه‌نكارا) داناوه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ به‌ئاڕاسته‌ى كه‌ركوك، كه‌ پێشتر له‌ڕووی گرنگی بۆ بوونی هه‌رێمێكى سه‌ربه‌خۆ به‌(هێڵى سوور) داده‌نرا. توركیا به‌وه‌ی له‌چاو حكومه‌تى عێراقى له‌ئێستادا گرنگییه‌كی زیاتر به‌په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌لأ كورده‌كان ده‌دات، هاوبه‌شی ده‌كات بۆ زیادكردنی ناسه‌نتراڵى (لامركزی) له‌ناو ده‌وڵه‌تی عێراقی. له‌پالأ ئه‌وه‌شدا هه‌وڵدان هه‌یه‌ بۆ ئیداره‌دانی (به‌غداد) له‌گه‌لأ هێشتنه‌وه‌ى هه‌ندێك دیارده‌ى توركیا له‌گه‌لأ حكومه‌تى مه‌ركه‌زی. وێڕای ئه‌وه‌ى توركیا یاریده‌ده‌ره‌ بۆ ئاسانكاری (ناسه‌نتراڵى) له‌ناو ده‌وڵه‌تی عێراقی، به‌ڵام نفوزی توركیا له‌به‌غداد له‌چاو نفوزی له‌ناو پارتی دیموكراتی كوردستان و پارته‌كه‌ی بارزانی هاوپه‌یمان له‌گه‌لأ پارته‌ عه‌ره‌بیه‌كانی (نه‌ینه‌وا) زیاتر نه‌بووه‌. ئه‌م په‌یوه‌ندیانه‌ له‌سه‌ر حسابی په‌یوه‌ندی (ئه‌نكارا)یه‌ له‌گه‌لأ به‌غدادو ئۆپۆزسیۆنی سونی و ئه‌و نه‌یارانه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ له‌داهاتوودا بگه‌نه‌ سه‌رۆكایه‌تى وه‌زیرانی عێراق. پاشان كاریگه‌ری (ئه‌نكارا) له‌سه‌ر دواڕۆژى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان گه‌وره‌ ده‌بێت، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ له‌سه‌ر حسابی سه‌رهه‌ڵدانی په‌یوه‌ندی به‌هێز بێت له‌گه‌لأ لایه‌نى ئه‌كتیڤ له‌ناوه‌ڕاست و خوارووی عێراق.

ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌
توێژینه‌وه‌كه‌ به‌م ئه‌نجامانه‌ی خواره‌وه‌ گه‌یشت:
توركیا مێژوویه‌كی درێژى هه‌یه‌ له‌ره‌فتاری سه‌ربه‌خۆیانه‌و به‌رگریكردن له‌به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، كه‌ هه‌وڵده‌دات له‌ڕٍووی وزه‌وه‌ سنورێك بۆ په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا له‌گه‌لأ هاوسێكانی دابنێت. لێكه‌وته‌ى ئه‌م ئه‌نجامانه‌ گه‌له‌ك گرنگه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌وروپاو روسیادا. پێویسته‌ له‌سه‌ر (ئه‌نكارا) له‌پێناو قوڵكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌بواری وزه‌دا له‌و سێ ناوچه‌یه‌دا بۆ رێگای نوێ بگه‌ڕێت. به‌ڵام به‌لای (روسیا)وه‌ له‌مه‌ودای كورتدا ئه‌م لێكه‌وته‌یه‌ فۆكس ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌نجامی پڕۆژه‌ى (تورك ستریم)و له‌مه‌وداى درێژدا ئه‌وه‌ى ده‌بێته‌ جێكه‌وته‌ تایبه‌ته‌ به‌(ئۆكرانیا)و پڕۆژه‌ى (نۆرد ستریم2). په‌یوه‌ندی وزه‌ى نێوان (توركیا- روسیا) كاره‌كانی یه‌كێتى ئه‌وروپا (فه‌ره‌نساو ئه‌ڵمانیا) بۆ گه‌یشتن به‌رێكه‌وتن سه‌باره‌ت به‌ئه‌گه‌ری سزای ئابوری دژ به‌(روسیا) زیاتر ئاڵۆز ده‌كات.
پاش سوككردنی سزاكانی سه‌ر ئێران و گه‌یشتن به‌رێكه‌وتنی ئه‌تۆمی له‌گه‌لأ ئه‌مریكا، (توركیا) به‌شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ سودمه‌ندبوو. تێكه‌لأ كردنه‌وه‌ى ئێران له‌گه‌لأ سیستمی بانكی رێگای كرده‌وه‌ بۆ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ى مامه‌ڵه‌كردنی سنوریی له‌گه‌لأ بانكه‌ بیانیه‌كان و به‌وه‌ش رێیخۆشكرد تا توركیا ده‌ستبكاته‌وه‌ به‌پێدانی نرخی كڕینی په‌ترۆلأ به‌بێئه‌وه‌ى پشت به‌رێكخستنی ئاڵۆزی ئاڵتون ببه‌ستێت.  له‌و میانه‌دا فشاری ئه‌مریكا كه‌م بوه‌وه‌، كه‌ هه‌وڵیده‌دا سنورێك بۆ هاورده‌ی نه‌وتی خاوی ئێرانی له‌لایه‌ن توركیاوه‌ دابنێت. ئیداره‌ی (ترامپ) ئاماژه‌ى به‌وه‌دا، كه‌ ئاماده‌یه‌ درێژه‌ به‌ڕێكه‌وتنی ئه‌تۆمی له‌گه‌لأ ئێران بدات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م وڵاته‌ بیه‌وێت فشاری ئابوری سه‌ر ئێران زیاد بكات، ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ (توركیا) له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و فشارانه‌دا به‌رگری بنوێنێت و له‌بواری وزه‌دا درێژه‌ به‌په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌لأ ئێران بدات. ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى لاوازی ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی حكومه‌تى (توركیا)، كه‌ گوایه‌ ئه‌مریكا ده‌توانێت وه‌ك قه‌ڵایه‌ك پشت به‌(ئه‌نكارا) ببه‌ستێت له‌به‌رامبه‌ر زیادبوونی نفوزی (ئێران) له‌خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.
ئه‌م ئه‌نجامانه‌ له‌به‌رامبه‌ر (عێراق)دا ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ك چۆن له‌به‌رامبه‌ر روسیاو ئێرانیش به‌هه‌مان شێوه‌یه‌. (توركیا) سیاسه‌تى نه‌وتی خۆى به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆو تایبه‌ت داڕشتووه‌و له‌به‌رده‌م فشاره‌كانی ئه‌مریكادا به‌رگری كردووه‌، كه‌ هانی توركیا ده‌دات كار له‌گه‌لأ حكومه‌تى مه‌ركه‌زی عێراق بكات نه‌ك له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان. له‌م حاڵه‌ته‌دا (توركیا) هه‌وڵیداوه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان وه‌ك قورساییه‌ك بۆ هاوسه‌نگی له‌گه‌لأ ئێران و نفوزی له‌(به‌غداد) به‌كار بێنێت. له‌گه‌لأ ئه‌وه‌شدا هێشتا (توركیا) له‌به‌رامبه‌ر سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكادا وه‌ك نه‌یارێك ده‌جوڵێته‌وه‌، كه‌ خۆى له‌(عێراقێكى یه‌كگرتوو) و هاندان بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌لأ حكومه‌تى مه‌ركه‌زی له‌بواری رێكه‌وتنی وزه‌ ده‌بینێته‌وه‌. به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌چه‌ند ساڵى داهاتوودا ئه‌م كه‌یسه‌ گه‌له‌ك ئاڵۆزتر ده‌بێت، كه‌ (كه‌ركوك)یش وێڕای كۆنترۆلأ كردنی له‌لایه‌ن كورده‌وه‌ هێشتا ناوچه‌یه‌كی كێشه‌له‌سه‌ره‌. 

ده‌رئه‌نجام:
ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ئێستا له‌ململانێدایه‌ دژ به‌ڕێكخراوی (داعش) له‌عێراق و پشتگیرییه‌ سه‌ربازییه‌كانی بۆ وڵاتانی (ناتۆ)ى هاوسێى (روسیا) زیادكردووه‌(55). هه‌روه‌ها ئیداره‌ی (ترامپ) به‌ڵێنیدا به‌زیادكردنى فشاری سیاسى و سه‌ربازی دژ به‌(ئێران)، به‌ڵام (توركیا) به‌رژه‌وه‌ندی وزه‌ى له‌ روسیا، ئێران و عێراقدا هه‌یه‌و پێشبینی ده‌كرێت دوای به‌رژه‌وه‌ندی خۆیه‌تى خۆى بكه‌وێت، كه‌ ئامانجی توركیا به‌دیدێنێت له‌وه‌ی ببێته‌ سه‌نته‌ری وزه‌ی هه‌رێمایه‌تى. 
سیاسه‌ته‌كانی توركیا ته‌واو له‌گه‌لأ سیاسه‌ته‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا وێكنایه‌ته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ناكرێت پێشبینی ئه‌وه‌ بكرێت، كه‌ (ئه‌نكارا) ببێته‌ دادوه‌رێكى ئابوری بۆ ئێران یان له‌و ترسانه‌ كه‌م بكاته‌وه‌، كه‌ (روسیا) بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى پشتبه‌ستن به‌(ئۆكرانیا)، (توركیا) به‌كاربێنێت. ئه‌مه‌ بۆ (عێراق)یش راسته‌، چونكه‌ هه‌تا ئێستاش (توركیا) پابه‌نده‌ به‌ستراتیجی (چینی باكور) بۆ په‌یوه‌ندی ئابوری له‌گه‌لأ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان له‌سه‌ر حسابی بوونی عێراقێكى فیدرالأ. 
ئه‌م راپۆرته‌ ئه‌وه‌ى خستۆته‌ڕوو، كه‌ حكومه‌تى (توركیا) مێژوویه‌كی هه‌یه‌ له‌بواری به‌رگریكردن له‌به‌رامبه‌ر فشاره‌كانی ئه‌مریكا، كاتێك پرسه‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌سیاسه‌تى وزه‌وه‌ له‌گه‌لأ (روسیا، ئێران و عێراق). ئیداره‌ی (ترامپ)یش -وه‌ك ئیداره‌كانی پێش خۆى- رووبه‌ڕووى ئاڵنگاری ده‌بێته‌وه‌، كاتێك كار له‌گه‌لأ هاوپه‌یمانانی ده‌كات بۆ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌تێكى له‌گه‌لأ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كان وێكنایه‌ته‌وه‌.  مێژووی توركیا به‌روونی چۆنیه‌تى رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى (ئانكارا) بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌به‌رامبه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌ته‌كانی به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. 
 
سه‌رچاوه‌كان:  
** (الوقود الاحفوری)
(1)ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ فۆكس ده‌خاته‌ سه‌ر باكوری عێراق، كه‌ توركیا به‌رژه‌وه‌ندی سیاسى و ئابوری گه‌روه‌ی تێدا هه‌یه‌. 
(2)له‌سه‌ره‌تای ساڵى (2015)وه‌ روسیا به‌رپرسبووه‌ له‌دابینكردنی (55,3%)ى گازی سروشتى. بڕوانه‌: (ملف الطاقه‌ فی تركیا واستراتیجیتها، جمهوریه‌ تركیا، وزاره‌ الخارجیه‌) له‌8 شوبات 2017 خوێندراوه‌ته‌وه‌.
(3)به‌پێى رۆژنامه‌ی (بلومبیرگ)، گه‌شتیاری (6,2%) كۆی به‌رهه‌می ئابوری توركیاو (8%)ى عموله‌ پێكدێنێت. به‌درێژایی نۆ مانگ و تامانگی ئایاری 2017 ژماره‌ی گه‌شتیاران كه‌می كردووه‌، ئه‌وه‌ش درێژترین زنجیره‌ی داكشانه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ى ساڵانه‌ له‌و هه‌ژماركردنانه‌ی ماوه‌ی ده‌یه‌یه‌ك ده‌كێشێت. ژماره‌ی سه‌ردانیكاران به‌ڕاده‌ی (28%) كه‌می كردووه‌ تا ده‌گاته‌ (1,75) ملیۆن له‌مانگی نیسان. به‌هۆى كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی سه‌ردانیكارانى روس ژماره‌ی گه‌شتیاران به‌راده‌ی (79%) پاشه‌كشه‌ى به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌.
(4)توركیاو یه‌كێتى سۆڤیه‌ت هێڵێكى نوێى بۆری داده‌مه‌زرێنن. ئه‌سیوشه‌تید پرێس 1987
(5)گولمیرا رزایفا (گازی سرۆوشتى له‌بازاره‌ لۆكاڵییه‌كانی توركیا: سیاسه‌ت و ئاڵنگارییه‌كان) په‌یمانگای ئۆكسفۆرد بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى وزه‌ 2014
(6)ماریا ره‌زا مازانتى و ئالبرتۆ بیانكاردی (سندوقی دامه‌زراوه‌یی و ریفۆرمی رێكخستن له‌كه‌رتی گازی سروشتى له‌توركیا).
(7)به‌رپرسێكى ئۆكرۆانی له‌ساڵى 1994 به‌ئاشكرا رایگه‌یاندبوو، كه‌ ئاشكرا یه‌ هاوسێكه‌ى روسیا گازی دزیوه‌ له‌و بۆریانه‌ی به‌ناو خاكه‌كه‌یدا ده‌ڕوات بۆ موشته‌رییه‌كانی له‌خۆرئاواو توركیا. 
(8) d The,” 2006 January of Crisis Gas Ukrainian-Russian The, “Stern Jonathan- 8 /wpcms/org.oxfordenergy.www://https, 2006, 16 January, Studies Energy for Institute .pdf.RussiaUkraineGasCrisisJonathanStern-Jan2006/01/2011/uploads/wpcontent
(9) 9 -مشروع نورد سرتمی، مت تصفح املوقع اإللكرتوین یف 7 شباط 2017  :com.nordstream.www://http “,Objection Polish Despite 2 Stream Nord Build to Russia, “Rettman Andrew-
(10) 10 .134694/economic/com.euobserver://https, 2016, 22 August, Observer EU Carnegie,” Stream Turkish of Dilemma Security Energy The, “Pourzitakis Stratos.
(11) 11 .60861=fa/?strategiceurope/eu. carnegieeurope://http, 2015, 28 July, E 
(12)“,Approach Strategic Lacks Still Corridor Gas Southern s‌EU, “Badykova Najia- 12 /org.cacianalyst.www://https, 2016, 30 March, Analyst Caucus Asia Central .html.approach-lacksstrategicstill-corridor-gas-southern-eus-13347/item/analyticalarticles/p 
(13) 2017-Mid until Sanctions Russia Extend to Agrees EU, “Baczynska Gabriela- 13 /com.reuters.www://http, 2016, 15 December, Reuters,” Trump to Signal a in .idUSKBN144289-eusanctions-crisis-ukraine-us/article “,1979 since Relations Iranian-Turkish: Interest of Asymmetry, “Hentov Eliot-
(14) 14 .4), 2011, University Princeton., Diss PhD  
(15) توركیا سزاكانی سه‌ر ئێران ره‌تده‌كاته‌وه‌ به‌هۆى رێكه‌وتنی نه‌وتییه‌وه‌. نیوۆرك تایمز 22 نیسان 1980.
(16) f Press Belknap The: MA, Cambridge (War Iraq-Iran The, Razoux Pierre- 16 (2015, University H
(17)یاسای كۆنگرێس و ئه‌نجومه‌نی پیرانی ئه‌مریكا سه‌باره‌ت به‌سزا سه‌پێنراوه‌كانی سه‌ر ئێران و لیبیا له‌ساڵى 1996. ماده‌ی 104 كۆنگرێس له‌ 5 ئاب 1996.
(18)به‌رپرسانی تورك گوتیان رێكه‌وتنه‌كه‌ پێشێلی سزاكانی ئه‌مریكا ناكات، چونكه‌ رێكه‌وتنێكى بازرگانییه‌ بۆ كڕینی گاز نه‌ك سه‌رمایه‌گوزاری وزه‌، به‌پێى رۆژنامه‌ی نیوۆرك تایمز. (عه‌بدوڵا گیول) سه‌رۆك وه‌زیرانی توركیا رایگه‌یاند: قه‌ده‌غه‌كه‌ بۆ سه‌رمایه‌گوزارییه‌ له‌ئێران و ئێمه‌ش سه‌رمایه‌گوزاری ناكه‌ین. نیوۆرك تایمز 13 ئاب 1996.
(19)توركیا به‌هۆى نرخی گازه‌وه‌ فشار له‌ئێران ده‌كات. 23 كانونی دووه‌می 2012
(20) and Policies: Market Energy Domestic Turkish the in Gas Natural, “Rzayeva- 20 28,” Challenges “,Turkey to Iran from pipeline gas natural in flow halts Attack, “Coskun Orhan-
(21) 21 .idUSKCN0Q20G820150728iran-gas-turkey-us/article/ com.reuters.www://http, 2015, 28 July, R

(22)توركیا بڕى (1,9) ملیار دۆلاری له‌ئێران وه‌ك قه‌ره‌بوو وه‌رگرت ده‌رباره‌ی داشكاندنی له‌نرخى گازی سروشتى. ئاژانسى ئانادۆلأ 24 كانونی دووه‌می 2017.
(23)ئه‌م پلانه‌ بووه‌هۆى روودانی ئابڕووچونێك بۆ پارتی ده‌سه‌ڵاتدار –پارتی دادو گه‌شه‌پێدان- خۆى له‌قازانجی ناره‌وادا ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌م پارته‌ توانی كۆتایی به‌لێكۆڵینه‌وه‌كان بێنێت، به‌ڵام زنجیره‌یه‌ك تۆماری ده‌نگی نهێنى، كه‌ سه‌رۆكی ئێستاو خێزانه‌كه‌ی و چه‌ند به‌رپرسێكى ئه‌و پارته‌ی گرته‌وه‌، وایكرد زنجیره‌یه‌ك رێكای تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ له‌دژى پۆلیس  و داواكاری گشتى و (فتح الله گولن)ى پیاوی ئاینی نیشته‌جێى ئه‌مریكا بگرنه‌به‌ر، كه‌ به‌دزه‌پێكردنی زانیاری تاوانبار كراوه‌. بڕوانه‌ هیومیرا بامۆك، ستیڤ ستیكلو، بایك دهگانیشییه‌، راپۆرتی تایبه‌ت (كه‌لێنێكی ئاڵتونی، چۆن گروپى تاوانباری توركی هاوكاری ئێرانیان كردووه‌). رۆیته‌رز 29/4/2014
(24) “,Loophole Golden s‌Iran, “Dubowitz Mark and Ziemba Rachel, Clark Gary- 24 ,2013, 13 May, Economics Roubini and Democracy of Defense for Foundation _RGE_FDD/documents/uploads/content/org.defenddemocracy.www://http pdf.2_FINAL_2013_May__ Report_Gol_I
(25)به‌پێى رۆیته‌ر: له‌تشرینی دووه‌می 2013 وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ سزاكانی سه‌ر ئێرانی درێژكرده‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌مه‌به‌ستى كه‌مكردنه‌وه‌ى كڕینی توركیا له‌نه‌وتی خاوی ئێران له‌هه‌مان سالأ. به‌پێى رێكه‌وتنی جنێف له‌هه‌مان مانگدا ئه‌مریكاو ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ رێكه‌وتن ئاسته‌نگه‌كانیان له‌به‌رده‌م فرۆشتنى نه‌وتی خاوی ئێران كه‌م بكه‌نه‌وه‌، كه‌ رێكا به‌ده‌وڵه‌ته‌ به‌كارهێنه‌ره‌كان ده‌دات به‌رده‌وام بن له‌كڕین به‌ئاستى ناوه‌ندى ئێستا هه‌یه‌. 
(26) for Fight Kurdish the and PKK The: Belief and Blood, Marcus Aliza-
(27) 27 .(2007, Press University York New: York New (Independence “,region Kurdistan s‌Iraq in escalates crisis Political, “Coles Isabel-
(28)28 .idUSKCN0S60HX20151012kurds-iraq-us/article/ com.reuters.www://http, 2015, 12 October, Reuters ,236/15. No Report Country Iraq, Hegazy Amgad and Gvenetadze Koba- 
(29)29 /pubs/external/org.imf.www:// https, 2015 August, Fund Monetary International .pdf.cr15236/2015/scr/ft .
(30)Ibid- 30 
(31)(عیراق و كورده‌كان، گرفتی به‌رده‌وام). راپۆرتی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌راست ژماره‌ 88، گروپی قه‌یرانه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، 8 تىموز 2009
(32) Troops US On Vote‌ No ‘Parliamentary: Turkey, “Peuch Christophe-Jean- 32 ,2003, 3 March, Europe Free Radio,” Straits in Party Ruling, Government Puts .html.1102391/a/org.rferl.www://http Refuse Deputies Turkish; Ankara: Responses and Threats, “Filkins Dexter- 
(33)33 .www://http, 2003, 2 March, Times York New,” Troops American Accept to .html.troops-american-toaccept-refusedeputies-turkish-ankara-responses-and-threats/ world/02/03/2003/com.n
(34)به‌پێى وته‌كانی (ریچارد ئه‌نده‌رس) له‌23 ئازای 2003: فیرقه‌ی ده‌ی هێزی تایبه‌تى ئه‌مریكا له‌ناو عێراق بڵاوبوه‌وه‌ تاڕاده‌یه‌ك به‌بێ بوونی كات بۆ نه‌خشه‌دانان و ئاماده‌كاری بۆ شه‌ڕ. چیرۆكی دزه‌كردنی گروپێك ترسناكه‌، وێڕای هه‌وڵى دیبلۆماتی دوژمنكارانه‌ بۆ ناچاركردنی توركیا به‌رێگادان به‌به‌كارهێنانی خاكی توركیا بۆ چوونه‌ناوه‌وه‌ى ئه‌و فیرقه‌یه‌، توركیا ئه‌و داوایه‌ی ره‌تكرده‌وه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م فیرقه‌یه‌ ناچاربوو به‌به‌كارهێنانی رێگایه‌كی بازنه‌یى به‌فڕینی نزم به‌فڕۆكه‌ به‌دورایی سه‌دان میل و له‌ژێر ئاگری چڕى دژه‌ ئاسمانیه‌كانی عێراق. پاش نیشتنه‌وه‌ فیرقه‌كه‌ له‌گه‌لأ هێزه‌ كوردییه‌كان یه‌كیانگرت له‌پێناو په‌لاماردانی یه‌كه‌كانی دوژمن. فیرقه‌ی تایبه‌ت له‌ (48) مه‌فره‌زه‌و هه‌رمه‌فره‌ڤه‌یه‌ك له‌(12) سه‌رباز پێكدێت. بڕوانه‌ ( the afghan model in northern of iraq) ریچار ئاندرس، گۆڤای دراساتی ستراتیجی ، به‌رگی 29، حوزه‌یرانی 2006، 404-405
(35)Ibid
(36)بڕوانه‌ (جبهه‌ القتال الجدیده‌ فی العراق: الضراع علی نینوى)، تقریر (شرق الاوسط رقم 9) مجموعه‌ الازمات الدولیه‌ 28 ئه‌یلولی 2009
(37)(العراق یخفف من مخاوف تركیا بشان الطموحات الكردیه‌)، تقریر شرق الاوسط رقم 35 مجموعه‌ الازمات الدولیه‌ 26 كانون الپانی  2005
(38) and Politics, Energy: Chessboard Oil s‌Iraq Northern, “Mills. M Robin- 38 .57-52), 2013 Winter (1. no, 15. vol, Turkey Insight,” Power
(39) (العراق یخفف من مخاوف تركیا بشان الطموحات الكردیه‌) 7-8
(40)كۆمپانیای نه‌رویجی له‌حوزه‌یرانی 2004 رێكه‌وتنی له‌گه‌لأ حكومه‌تى هه‌رێم كرد، كه‌ رێكه‌وتنی دابه‌شكردنی به‌رهه‌مه‌و ده‌كه‌وێته‌ (250میل) له‌باكوری بغداد له‌نزیك سنوری توركیا. رێكه‌وتنی كۆمپانی (دنۆ) له‌گه‌لأ كوردستان ئاڵنگاری ده‌ستوری نوێى عێراقی كرد، كه‌ ته‌نها شڵه‌ژانی زیاتر له‌نێوان كۆمپانیاكانی نه‌وت دروستكرد، كه‌ هه‌تائێستا خاوه‌ندارێتى سه‌رچاوه‌ سروستییه‌كان روون نه‌بۆته‌وه‌. رۆژنامه‌ی تایمز لندن، 11 نیسانی 2006.
(41)عێراق  و كورده‌كان، كێشه‌ به‌رده‌وامه‌، 17
(42)Ibid
(43)Ibid
(44)ئه‌نجومه‌نی هه‌رێمى كوردستان بۆ كاروباری نه‌وت له‌گه‌لأ پارته‌ سیاسیه‌كان كۆده‌بێته‌وه‌، 18 حوزه‌یران، 2014
(45) n How: Report Special, “Parker Ned and, Coles Isabel, Zhdannikov Dmitry- 45 .reuters.www://http, 2014, 3 December, Reuters,” Kurdistan Iraqi make helped .idUSKCN0JH18720141204-specialrepor-kurdistan-mideastcrisis-us/article/c
(46) landmark sign Kurdistan Iraqi, Turkey, “Coskun Orhan and Pamuk Humeyra- 
(47)46 /article/com.reuters.www://http, 2013, 29 November, Reuters,” contracts energy .oilidUSBRE9AS06620131129-iraq-turkey-us Oil Iraq,” revenue oil Iraqi control to planning Turkey, “Heuvelen Van Ben- 47 .2013, 2 April, R 
(48)حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان هه‌ستاوه‌ به‌ناردنی نه‌وت له‌ (جیهان- توركیا) به‌رێگای (ماڵتا) بۆ ئیسرائیل. هه‌ندێك جاریش بۆ وڵاتانی ئه‌وروپا. ئنجا ئیسرائیل سپارده‌كانی له‌حسابه‌كانی حكومه‌تى هه‌رێمی كوردستان داناوه‌. 
(49) “,Work Deal Generating-Revenue Iraqi the Making, “Knights Michael- 49 .www://http, 2014, 3 December, Policy East Near for Institute Washington .work-deal-generatingrevenue-krg-baghdad-the-making/view/analysis-policy/org.wash
(50)   .Ibid- 50 Taking, City Iraqi in Consulate Turkish Storm Militants, “Yeginsu Ceylan- 
(51)51 .nytimes.www://https, 2014, 11 June, Times York New,” Hostages as People 49 .mosul-in-staff-consulate-turkish-seize-militants/ middleeast/world/12/06/2014/com .html Military,” Iraq in Airstrikes‌ Targeted ‘Begins Military US, “Sisk Richard- 
(52)52.html.iniraq-action-military-limited-mullingobama/07/08/2014/dailynews/com.military.www://http, 2014, 7 August, Times
(53)كورده‌كانی عێراق به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو كۆنترۆڵى كه‌ركوك ده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا سوپای عێراقی هه‌ڵاتوون. بی بی سی نیوز 12 حوزه‌یرانی 2014
(54)پێش هه‌ڵاتنی سوپای عێراق كورده‌كان كۆنترۆڵى یه‌ك بیریان له‌سێ بیره‌نه‌وتی كه‌كوك ده‌كرد، كه‌ دوو بیره‌كه‌ی دیكه‌ له‌ژێر كۆمنترۆڵى حكومه‌تى مه‌ركه‌زیدا بوو. 
(55)وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌مریكا، ئۆفیسى بریكاری وه‌زیری به‌رگری، ده‌ستپێشخه‌ری دلنیایی ئه‌وروپی، میزانیه‌ی دارایی ساڵى 2017

تێبینی، ئه‌م بابه‌ته‌ پێش ریفراندۆم و رووداوه‌كانی كۆنتڕۆڵكردنه‌وه‌ی كه‌ركوك له‌لایه‌ن حكومه‌تی عیراقیه‌وه‌ نوسراوه‌


‌‌‌
1/8/2018 10:19:06 PM
Print Friendly and PDF
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ