راپۆرت

په‌یوه‌ندییه‌كانی سعودیه‌ ـ قه‌ته‌ر؛ مێژوویه‌ك له‌ ته‌نگژه‌و ناكۆكی



دانا ساڵـح، ئه‌كادیمی و توێژه‌ر

پێشه‌كی    
چوار ده‌یه‌ تێده‌په‌ڕێت به‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی فه‌رید هالیدای به‌ ناوی "دوورگه‌ی عه‌ره‌بیی به‌بێ سوڵتانه‌كان"، هه‌روه‌ها پێنج ساڵیش تێده‌په‌ڕێت به‌سه‌ر كتێبه‌كه‌ی كریستۆفه‌ر دێڤیدسۆن به‌ناوی "پاش شێخه‌كان، ڕووخانی ئاینده‌ی پادشاكانی كه‌نداو"، تێدا ئاماژه‌ ده‌كه‌ن به‌ شه‌پۆلێك ڕووداو كه‌ تووشی شێخ نشینه‌كانی كه‌نداو ده‌بێت ‌و سه‌قامگیریی ئه‌و جۆره‌ حوكمڕانییه‌ میراتگرییه‌ی سه‌دان ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌ تووشی كێشه‌‌و فه‌وزای گه‌ور ده‌كاته‌وه‌، ئێستا كه‌نداو له‌ ساڵی 2017 دا ته‌نگژه‌یه‌ی گه‌وره‌ی تووش بووه‌ ده‌ره‌نجامی ململانێی له‌ نێوان قه‌ته‌ر له‌ لایه‌ك ‌و سعودیه‌ ئیمارات ‌و به‌حره‌ین له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ كه‌ سعودیه‌ ڕابه‌رایه‌تی ئه‌م به‌ره‌یه‌ ده‌كات، هه‌روه‌ها چه‌ند وڵاتێكی دیكه‌ی ناوچه‌یی ‌و عه‌ره‌بیشی تێوه‌ ئاڵاوه‌ وه‌ك میسر و توركیا، له‌ ئێستادا ته‌قینه‌وه‌ی كێشه‌كانی نێوان ڕیاز ‌و ده‌وحه‌ په‌یوه‌ندی به‌ چه‌ند فاكته‌رێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ زۆرتر سعودییه‌كان قه‌ته‌ری پێ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، زۆرتریش باسی هه‌ڵوێستی ده‌وحه‌ ده‌كه‌ن به‌رامبه‌ر ڕه‌وته‌ سیاسییه‌ ئیسلامیه‌كان به‌تایبه‌ت كۆمه‌ڵه‌ی ئیخوان موسڵیمین له‌گه‌ڵ هه‌ڵوێست به‌رامبه‌ر ئێران، له‌كاتێكدا ده‌وحه‌ هه‌وڵ ده‌دات ئه‌م دوو فاكته‌ره‌ بۆ به‌رفراوانكردنی ڕۆڵی ئیقلیمیی خۆی به‌كاربهێنێت.
ڕاستیه‌كه‌ی ململانێی سعودیی قه‌ته‌ریی ڕووداوێكه‌ ڕه‌گی له‌ مێژوودا هه‌یه‌‌و زۆر كۆنتره‌ له‌وه‌ی كه‌ ئێستا ده‌گوزه‌رێ ‌و ته‌مه‌نی زیاتر له‌ سه‌د ساڵه‌، كاتێك عه‌بدولعه‌زیز ئال سعود (1876 ـ 1953)‌و ده‌وڵه‌تی نوێی سعودیه‌ داوای لكاندنی قه‌ته‌ریان ده‌كرد به‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌یانه‌وه‌ كه‌ ئه‌وكات وورده‌ وورده‌ جوگرافیای ده‌سه‌ڵاتیان به‌رفراوان ده‌بوو له‌ نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بیی، به‌تایبه‌ت دوای زنجیره‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی ئال سعود دژی ئال ڕه‌شید، له‌ كۆتایشدا به‌یه‌كجاره‌كی ئال ڕه‌شید له‌ نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بیی وه‌ده‌رنران ‌و سعودیه‌ش بووه‌ به‌هێزترین وڵاتی عه‌ره‌بیی ناوچه‌ی كه‌نداو، به‌جۆرێك به‌درێژی 100 ساڵی ڕابردوو ده‌سه‌ڵات ‌و هه‌ژموونی سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر میرنشینه‌كانی هاوسێیدا‌و ڕۆڵی برا گه‌وره‌ی موماره‌سه‌ كردووه‌، به‌ڵام جموجوڵه‌كانی قه‌ته‌ر‌و به‌رفراوانبوونی ڕۆڵه‌ ئیقلیمیی‌و هه‌ندێك جاریش نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی به‌هۆی پێگه‌ی به‌هێزی له‌ ڕووی نه‌وت‌و گاز ‌و میدیاوه‌ له‌ دوای به‌هاری عه‌ره‌بیی سعودییه‌كانی ته‌واو دوودڵ ‌و نیگه‌ران كردووه‌، به‌وه‌ی ده‌وحه‌ ده‌یه‌وێت له‌ ژێر ته‌وقی سعودیه‌ ده‌ربچێت‌و له‌مه‌ودوا سیاسه‌ت ‌و ستراتیژێكی سه‌ربه‌خۆ بگرێته‌به‌ر.

ناكۆكییه‌ مێژووییه‌كانی سعودیه‌ و قه‌ته‌ر
وه‌ك ئاماژه‌مان پێكرد له‌ ساڵی 1913 سعودیه‌ بانگه‌شه‌ی ده‌كرد قه‌ته‌ر به‌شێكه‌ له‌  خاكی ئیحسای سعودیه‌‌و ده‌بێت بخرێته‌ سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی شا عه‌بدولعه‌زیز، به‌ڵام شێخ عه‌بدوڵا بن قاسم ئال سانیی (1880 ـ 1957) حاكمی ئه‌وكاته‌ی قه‌ته‌ر به‌ به‌ریتانییه‌كانی گوت سنوری قه‌ته‌ر به‌وشێوه‌یه‌ له‌ نه‌خشه‌ی (ئه‌نگلۆ ـ ئێرانیی) هاتووه‌ ‌و ئیعتراف به‌هیچ ناوچه‌یه‌كی بێلایه‌ن ناكات له‌ نێوان وڵاته‌كه‌ی ‌و سعودیه‌، به‌ریتانیاش تاڕاده‌یه‌ك پشگیریی هه‌ڵوێستی قه‌ته‌ری كرد (1).
ساڵی 1965 ڕیاز ‌و ده‌وحه‌ ڕێككه‌وتنی دیاریكردنی سنوریان ئیمزا كرد، به‌ڵام هه‌موو شتێكی چاره‌سه‌ر نه‌كرد، به‌تایبه‌ت په‌یوه‌ست به‌ مافی ده‌رهێنان له‌ چه‌ند كێڵگه‌یه‌كی نه‌وتیی سه‌ر سنوری نێوانیان، به‌ریتانیا به‌هۆی فشاری په‌رله‌مانه‌وه‌ ساڵی 1968 هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی له‌ كه‌نداو كشانده‌وه‌ ‌و كۆتایی به‌ حوكمی ئیستیعماریی سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌ هێنا، به‌وه‌ش ژماره‌یه‌ك ده‌وڵه‌تی نوێ له‌شێوه‌ی ئه‌ماره‌تی بنه‌ماڵه‌یی ڕاگه‌یه‌نران، وه‌ك "سوڵتان ئه‌لعامر" له‌ كتێبی (دراسه‌ السلام الصائع: الجذور التاریخیه‌ للصراعات الاقلیمیه‌ فی الخلیج العربی" ده‌ڵێت كشانه‌وه‌ی به‌ریتانیا ساته‌وه‌ختی له‌ دایكبوونی ئه‌م وڵاتانه‌ بوو. مێژووی هاتنی به‌ریتانییه‌كان بۆ خۆرهه‌ڵاتی نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بیی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1820 كاتێك حكومه‌تی هیندیی ـ به‌ریتانی هێزی ده‌ریایی ڕه‌وانه‌ كرد بۆ پاراستی كه‌شتیه‌كانی له‌و په‌لامارانه‌ی له‌ لایه‌ن خه‌ڵكی شاریقه‌‌و ڕه‌ئس خه‌یمه‌ ئه‌نجام ده‌دران ‌و مه‌رج گه‌لێكی به‌سه‌ردا سه‌پاندن كه‌ به‌ (په‌یماننامه‌ی گشتیی) ناسراوه‌ (2).
بڕیار بوو قه‌ته‌ر‌و به‌حره‌ین ببنه‌ به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌تی ئیماراتی عه‌ره‌بیی یه‌كگرتووه‌ وه‌ك دوو ئه‌ماره‌ت له‌ پاڵ  ئه‌ماره‌ته‌كانی (دوبه‌ی، ئه‌بوزه‌بی، عه‌جمان، ڕه‌ئس خه‌یمه‌، ئه‌لفجیره‌، شاریقه‌، ئوم ئه‌لقیون)، به‌ڵام دواتر سه‌ربه‌خۆییان هه‌ڵبژارد، قه‌ته‌ر ساڵی 1971 سه‌ربه‌خۆیی ڕاگه‌یاند‌و سعودیه‌ش ئیعترافی پێكرد. به‌ تێپه‌ڕبوونی كات ناكۆكییه‌كان سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌ ‌و چه‌ند ڕووداوێك له‌ چه‌ند قۆناغێكی جیاوازدا ململانێی نێوانیانی توند كرده‌وه‌‌و بێمتمانه‌یی لای قه‌ته‌رییه‌كان زیاتركرد به‌رامبه‌ر ڕیاز، ئیدی بنه‌ماڵه‌ی حوكمڕانیی قه‌ته‌ر به‌درێژایی ئه‌و ساڵێنه‌ تائێستا كه‌ به‌ ڕووداوی ته‌نگژه‌ی كه‌نداودا تێده‌په‌ڕن به‌گومان‌و دوودڵ بوون به‌رامبه‌ر نیه‌تی ئال سعود، وه‌ها سه‌یریان ده‌كه‌ن به‌رده‌وام له‌ هه‌لێك ده‌گه‌ڕێن بۆ سه‌رنخونكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان له‌ قه‌ته‌ردا، گرنگترین ئه‌و ڕووداوانه‌ش به‌ پوختی به‌مشێوه‌یه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو: (3).

كرۆنۆلۆجی ململانێكانی سعودیه‌ - قه‌ته‌ر
-ساڵی 1992 ناكۆكی نێوانیان سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌، به‌هۆی ڕووداوی ناسراو به‌ خاڵی سنوری (خفوس)، به‌ره‌به‌یانی 30 ئه‌یلول كه‌تیبه‌یه‌كی سه‌ربازیی سعودیه‌ ئه‌و خاڵه‌یان كۆنترۆڵ كرد، دوای پێكدادانێكی كورت كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌فسه‌رێكی سعودی‌و دوو سه‌ربازی قه‌ته‌ر كوژران.
-ساڵی 1996، دوای  كوده‌تایه‌كی شكستخواردوو دژی حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ میری ئه‌وكاته‌ی قه‌ته‌ر، ده‌وحه‌ سعودیه‌ی تۆمه‌تبار كرد به‌وه‌ی له‌ پشت كوده‌تاكه‌وه‌ بووه‌‌و هاوكاری خێلی (بنی مره‌)و خه‌لیفه‌ ئال سانیی كردووه‌ له‌ كوده‌تاكه‌دا، دواتر قه‌ته‌ر ڕه‌گه‌زنامه‌ی له‌ سه‌دان كه‌سی ئه‌و خێله‌ی وه‌رگرته‌وه‌‌و ده‌ریكردن بۆ سعودیه‌.
-هه‌ر ساڵی 1996، له‌ كۆبونه‌وه‌كانی لوتكه‌ی خه‌لیج كه‌ له‌ سه‌ڵته‌نه‌تی عوممان ئه‌نجامدرا، شێخ جه‌میل حجیلانی سعودی وه‌ك ئه‌مینداری گشتیی ئه‌نجومه‌نی هاریكاریی كه‌نداو هه‌ڵبژێردرا به‌رامبه‌ر پاڵوێراوی قه‌ته‌ر عه‌بدولره‌حمان عه‌تیه‌، میری قه‌ته‌ر ناڕه‌زایی ده‌ربڕی ‌و بایكۆتی دانیشتنی كۆتایی لوتكه‌كه‌ی كرد.
-ساڵی 2000، شازاده‌ عه‌بدوڵای جێنشینی پادشای سعودیه‌، بایكۆتی لوتكه‌ی ئیسلامیی كرد كه‌ له‌ قه‌ته‌ر، وه‌ك ناڕه‌زایی به‌رامبه‌ر بوونی نوێنه‌رایه‌تی بازرگانیی ئیسرائیل له‌ ده‌وحه‌.
-ساڵی 2002، به‌هۆی په‌خشكردنی به‌رنامه‌یه‌كی كه‌ناڵی (جه‌زیره‌)، كه‌ چالاكوانێكی ئۆپۆزیسیۆنی سعودی ڕه‌خنه‌ی له‌ شا عه‌بدولعه‌زیز‌و ئال سعود گرت، سعودیه‌ باڵوێزی خۆی له‌ ده‌وحه‌ كێشایه‌وه‌. ڕیاز به‌رده‌وام جه‌زیره‌ وه‌ك كه‌ناڵێكی پیلانگێڕ ‌و دووژمن بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی سه‌یر ده‌كات.
-ساڵی 2005، شێخه‌ مۆزه‌ دایكی ئه‌میری ئێستای قه‌ته‌ر، داوایه‌كی دژی ڕۆژنامه‌ی (الزمان) تۆمار كرد، كه‌ سعودیه‌ پاڵپشتی دارایی ده‌كات، ڕۆژنامه‌كه‌ تۆمه‌تی ئه‌وه‌ی دابووه‌ پاڵ شێخه‌ مۆزه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیل ده‌كات، سه‌ره‌نجام داواكه‌ی برده‌وه‌‌و پارێزه‌ری شێخه‌ مۆزه‌ له‌ دادگا گوتی ڕۆژنامه‌كه‌ له‌ لایه‌ن هه‌واڵگریی سعودیه‌وه‌ پاره‌ وه‌رده‌گرێت ‌و كار ده‌كات بۆ ناوزڕاندنی قه‌ته‌ر‌و خانه‌واده‌ی فه‌رمانڕه‌وا.
-هه‌ر ساڵی 2005، هه‌وڵی ئه‌نجامدانی كۆده‌تایه‌كی دیكه‌ درا دژی شێخ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ ئال سانیی، دیسان قه‌ته‌ر سعودیه‌ی تۆمه‌تبار كرد، دواتر ده‌وحه‌ ڕه‌گه‌زنامه‌ی له‌ 5 هه‌زار كه‌س له‌ خێلی  (بنی مره‌) وه‌رگرته‌وه‌.
-ساڵی 2007، ئه‌میر‌و سه‌رۆك وه‌زیرانی قه‌ته‌ر سه‌ردانێكی چاوه‌ڕواننه‌كراویان بۆ ڕیاز ئه‌نجامدا بۆ باشتركردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ردوو وڵات، كۆتایی هه‌مان ساڵیش شای سعودیه‌ به‌شداری لوتكه‌ی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداوی كرد كه‌ له‌ ده‌وحه‌.
-ساڵی 2008، ڕۆژنامه‌ی (الشرق الاوسط)ی سعودی كه‌ له‌ له‌نده‌ن ده‌رده‌چێت، پۆزشێكی هێنایه‌وه‌ بۆ حه‌مه‌د بن جاسم ئال سانیی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئه‌وكاته‌ی قه‌ته‌ر، به‌هۆی بڵاوكردنه‌وه‌ی سێ وتار له‌ ڕۆژنامه‌كه‌دا له‌ ساڵی 2006، تێیدا باسی ئه‌وه‌ كراوه‌ حه‌مه‌د بن جاسم به‌ نهێنی سه‌ردانی ئیسرائیلی كردووه‌.
-سه‌ره‌تای ساڵی 2009، سعودیه‌‌و چه‌ند وڵاتێكی عه‌ره‌بیی بایكۆتی لوتكه‌ی نائاسایی كۆمكاری عه‌ره‌بیان كرد له‌ ده‌وحه‌، كه‌ بۆ تاوتوێكردنی هێرشی ئیسرائیل بۆ سه‌ر كه‌رتی غه‌ززه‌ ئه‌نجامدرا.
-ساڵی 2010، له‌سه‌ر داوای پاشای سعودیه‌، ئه‌میری قه‌ته‌ر فه‌رمانی لێبوردنی ده‌ركرد بۆ ژماره‌یه‌ك هاوڵاتی سعودیه‌ كه‌ له‌ قه‌ته‌ر ده‌ستگیركرابوون، به‌تۆمه‌تی به‌شدارییان له‌ كوده‌تاكه‌ی ساڵی 1996.
-ساڵی 2010 به‌دواوه‌، له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی به‌هاری عه‌ربیی قه‌ته‌ر پشتیوانی خۆپیشاندانه‌كانی كرد دژی نیزامه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی عه‌ره‌ب‌و كه‌ناڵی جه‌زیره‌ی خسته‌كار، به‌ڵام سعودیه‌ دژی ئه‌م سیاسه‌ته‌ی قه‌ته‌ر بوو، به‌تایبه‌ت بۆ حوسنی موباره‌ك كه‌ ڕیاز به‌ توندی هه‌وڵی مانه‌وه‌ی بۆ ده‌دا له‌ ده‌سه‌ڵاتدا.
-ساڵی 2013، شێح حه‌مه‌د ده‌ستبه‌رداریی ده‌سه‌ڵات بوو بۆ ته‌میمی كوڕی، سعودیه‌ پێشبینی ده‌كرد قۆناغێكی باشتر له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ده‌وحه‌ ده‌ستپێبكات، هه‌روه‌ها ئه‌میری لاو په‌یره‌وی سیاسه‌تێكی ده‌ره‌كیی جیاواز له‌ باوكی بكات.
-ساڵی 2013، سه‌روبه‌ندی ڕووخاندنی ده‌سه‌ڵاتی مورسیی‌و ئیخوان موسڵیمین له‌ میسر له‌ لایه‌ن سوپاوه‌ به‌ یارمه‌تی سعودیه‌‌و ئیمارات، قه‌ته‌ر بووه‌ لانكه‌ی ئارامی چالاكیی‌و كۆبونه‌وه‌ی سه‌ركرده‌كانی ئیخوان، دواتر سعودیه‌ بانگهێشتی ئه‌میری قه‌ته‌ری كرد بۆ ڕیاز تاوه‌كو ئاگاداری بكه‌نه‌وه‌ له‌ پێویستی گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تێكی هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو، به‌رامبه‌ر مه‌سه‌له‌ ئیقلیمیه‌كان ‌و ده‌سوه‌رنه‌دان له‌ كاروباری ناوخۆیی وڵاتانی كه‌نداو، واته‌ ده‌سهه‌ڵگرتن له‌ پشتیوانی ئیخوان.
-ساڵی 2014، سعودیه‌‌و ئیمارات ‌و به‌حره‌ین بڕیاری كشانه‌وه‌ی باڵوێزه‌كانیان ده‌ركرد له‌ قه‌ته‌ر، دوای ئه‌وه‌ی ده‌وحه‌ پێشوازی له‌ ژماره‌یه‌ك ئه‌ندامی (كۆمه‌ڵه‌ی ئیسلاحی ئیمارات)ی قه‌ده‌غه‌كراوی سه‌ر به‌ ئیخوانی كرد.
-كۆتایی 2015، ژماره‌یه‌ك له‌ ئه‌ندامانی خانه‌واده‌ی فه‌رمانڕه‌وای قه‌ته‌ر له‌ باشووری عێراق له‌ كاتی ڕاوكردن ڕفێنران، له‌ نیسانی 2017 ئازاد كران به‌پێی ڕێكه‌وتنێك له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر به‌رامبه‌ر ئازادكردنی ژماره‌یه‌ك چه‌كداری حیزبوڵای لوبنانی‌و گرووپه‌  شیعه‌كانی لای ئۆپۆزیسیۆنی سوریا، هه‌روه‌ها پێدانی چه‌ند ملیۆن دۆلارێك به‌ ئێران‌و میلیشا عێراقییه‌كان‌و ئۆپۆزیسیۆنی سوری، سعودیه‌‌و قه‌ته‌ر ئه‌م كاره‌ی ده‌وحه‌ وه‌ك پێدانی پاره‌‌و هاوكاریكردنی میلیشیا شیعه‌كان‌و گرووپه‌  تیرۆریستیه‌كان لێكدایه‌وه‌.
-ئه‌م ساڵ 2017، بڵاوبونه‌وه‌ی قسه‌كانی ته‌میم بن حه‌مه‌د میری قه‌ته‌ر له‌سه‌ر ماڵپه‌ری فه‌رمی ئاژانسی هه‌واڵی قه‌ته‌ر (قنا) شه‌وی 23ی ئایاری ڕابردوو، كه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرێت له‌ سه‌ردانی دۆناڵد تره‌مپ بۆ سعودیه‌‌و به‌ستنی لوتكه‌ی ئه‌مریكیی ـ ئیسلامیی له‌ ڕیاز‌و دوژمنكاریی ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر ئێران، ده‌ڵێت هیچ سوود ‌و حیكمه‌تێك له‌ دوژمنایه‌تی ئێراندا نییه‌، چونكه‌ ئێران خاوه‌ن قورسایی ئیقلیمیی‌و ئیسلامییه‌، هه‌روه‌ها حیزبوڵای لوبنان ‌و حه‌ماسی به‌ موقاوه‌مه‌ ناوبردووه‌، باسی ئه‌وه‌ش ده‌كات هیچ كه‌س ناتوانێ به‌ پشتیوانی تیرۆر قه‌ته‌ر تۆمه‌تبار بكات له‌به‌رئه‌وه‌ی ئیخوان ناخه‌نه‌ لیستی تیرۆر، ده‌شڵێت سعودیه‌ كۆپیه‌كی ئیسلامی توندڕه‌وه‌ كه‌ پێَچه‌وانه‌ی ته‌ساموحی ئیسلامه‌ ‌و گرێبه‌سته‌كانی چه‌كیش له‌ لایه‌ن ڕیازه‌وه‌ گرژی زیاتر بۆ ناوچه‌كه‌ ده‌هێنێ، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت بنكه‌ی سه‌ربازیی ئه‌مریكیی (العدید) له‌ ته‌ماعی هه‌ندێ دراوسێ ده‌مانپارێزێت، كه‌ مه‌به‌ستی ڕیازه‌، (ده‌وحه‌ ده‌ڵێت ئه‌م لێدوانه‌ ساخته‌یه‌و ئاژانسی هه‌واڵی قه‌ته‌ر هاك كراوه‌).

قه‌ته‌ر، ده‌رچوون له‌ ستراتیژی كۆنی ئاسایشی كه‌نداو
دوای جێهشتینی كه‌نداو له‌ لایه‌ن به‌ریتانییه‌كان‌و سه‌ربه‌خۆیی ئه‌ماره‌ته‌كان له‌ سه‌ره‌تای حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، به‌گشتیی پاراستی ئاسایش‌و سه‌قامگیری ناوخۆیی كه‌نداو له‌سه‌ر سێ ڕه‌گه‌زی سه‌ره‌كی چه‌سپێنرا، وه‌ك (جۆزێف كۆستینر) توێژه‌ری سه‌نته‌ری موشیه‌ دایان بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ‌و ئه‌فریقا به‌مشێوه‌یه‌ دیاری كردووه‌: (4).
یه‌كه‌م:  وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاریی كه‌نداو به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پشتیان به‌ست به‌ پارێزبه‌ندی سه‌ربازیی ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، واشنتۆن بووه‌ پارێزه‌ری سه‌ره‌كی ئه‌م وڵاتانه‌ له‌ هه‌ڕه‌شه‌كانیی شه‌پۆلی شیوعیه‌ت به‌ درێژای جه‌نگی سارد، هه‌روه‌ها مه‌ترسییه‌كانی ئێران دوای شۆڕشی ئیسلامی ساڵی 1979‌و ته‌ماعه‌كانی سه‌دام حسێن دوای كۆتاییهاتنی جه‌نگی عێراق ـ ئێران.
دووه‌م:  پاراستنی ئاسایشی كه‌نداو له‌ڕێی پشتبه‌ستن به‌ هاوپه‌یمانێتی‌و دیپلۆماسیه‌ت بۆ ڕێگرتن له‌ هاتنی ئاگری فه‌وزا‌و سه‌رهه‌ڵدانی پشێویی ناوخۆیی، سعودیه‌ ‌و قه‌ته‌ر زۆرتر هه‌وڵیاندا بۆ نێوانگیریی له‌ ململانێی ئیقلیمییه‌كان، به‌تایبه‌ت له‌ یه‌مه‌ن‌و لوبنان ‌و فه‌له‌ستین ‌و سودان ‌و دواتر عێراق، له‌پێناو مانه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ به‌ سه‌لامه‌تیی، هه‌روه‌ها هه‌وڵدان بۆ ڕێگرتن له‌ هه‌ژموونی ئێرانیی له‌ڕێی به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ چه‌ند وڵاتێكی ناوچه‌یی‌و هێزه‌ زه‌به‌لاحه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌وانه‌: میسر، توركیا، پاكستان، ئه‌مریكا‌و به‌ریتانیا، هه‌مان میتۆدیش بووه‌ ئامرازی چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكییه‌كانی ناو میرنشینه‌كان.
سێیه‌م: دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو ساڵی 1981، بۆ به‌هێزكردن ‌و تۆكمه‌كردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان له‌ ئاستی سه‌ربازیی‌و ئابوریی كه‌ زۆر جار وه‌ك یه‌ك ده‌وڵه‌ت مامه‌ڵه‌یان ده‌كرد، به‌تایبه‌ت په‌یوه‌ست به‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌‌و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك دژی خانه‌واده‌ی حوكمڕانیی وڵاته‌كانیان تا گه‌یشتن به‌ دروستكردی هێزی ده‌رعی جه‌زیره‌. به‌ تێپه‌ڕبوونی كات سعودییه‌كان هه‌ژموون‌و بڕیاری خۆیان سه‌پاند به‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نه‌كه‌دا‌و جڵه‌وی دۆسیه‌كانی كه‌نداویان گرته‌ ده‌ست، واته‌ سعودییه‌كان بوونه‌ سه‌روه‌ریی وڵاتانی كه‌نداو، ئه‌مه‌ش نیگه‌رانی لای هه‌ندێك وڵاتی تری ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ دروستكرد.  
(جۆزێف كۆستینر) پێیوایه‌، دوای ڕووخاندی سه‌دام حسێن له‌ ساڵی 2003 ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا هات، میره‌كانی كه‌نداو تێڕوانیان بۆ ئاینده‌ی هێزی ده‌رعی جه‌زیره‌ گۆڕا، زیاتر پشتیان به‌هه‌وڵی تاك لایه‌نه‌‌و خۆیان به‌ستووه‌ له‌ڕێی كڕینی زیاتری چه‌ك ‌و جبه‌خانه‌ی سه‌ربازیی یان به‌ستنی هاوپه‌یمانێتی تاكلایه‌نه‌ له‌گه‌ڵ زلهێزه‌ ناوچه‌یی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، له‌گه‌ڵ ئه‌مریكاش ستراتیژیی مامه‌ڵه‌ی دوولایه‌نه‌یان گرته‌به‌ر له‌بری مامه‌ڵه‌یه‌كی گشتگیریی كه‌نداویی ـ ئه‌مریكیی بۆ دامه‌زراندنی سیسته‌مێكی به‌رگریی هاوبه‌ش.
    ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ تازه‌یه‌ بووه‌ له‌مپه‌ر بۆ دانانی سیاسه‌تێكی ڕوون ‌و هه‌ماهه‌نگ له‌ نێوان وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو، به‌جۆرێك یه‌كگرتوویی ڕابردوویان نه‌ما‌و سعودیه‌ش نه‌یتوانی به‌رده‌وام بێت له‌ پیاده‌كردنی ڕۆڵی برا گه‌وره‌ به‌سه‌ریاندا، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی ناكۆكییه‌كی نوێ بوو له‌ نێوان سعودیه‌ ‌و قه‌ته‌ر، چونكه‌ ئیدی قه‌ته‌ر له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا ئاڕاسته‌یه‌كی جیاوازی گرته‌به‌ر، ته‌نانه‌ت له‌ چه‌ند مه‌له‌فێكی ئیقلیمیی ڕۆڵێكی زۆر گه‌وره‌تری له‌ ڕیازی پیاده‌كرد، به‌تایبه‌ت دوای ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بیی، ئه‌مه‌ش به‌ پێچه‌وانه‌ی ستراتیژ ‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سعودیه‌ شكایه‌وه‌‌و ڕیازی زۆر دڵگران كرد، سعودیه‌ ده‌ترسێت له‌ ئاینده‌دا میرنشینه‌كانی تری كه‌نداو هه‌مان ڕێگه‌ی ده‌وحه‌ بگرن ‌و له‌ژێر باڵی ڕیاز ده‌رچن، هاوكاتیش هه‌ڵكشانی ڕۆڵی ئێران، سه‌ركه‌وتنه‌كانی حیزبوڵا له‌ لوبنان، پشتیوانی تاران بۆ بزووتنه‌وه‌ی حه‌ماسی فه‌له‌ستینی، ڕێككه‌وتنی ئه‌تۆمی ئێرانه‌‌و خۆرئاوا، مانه‌وه‌ی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ سوریا، شكستی هاوپه‌یمانی عه‌ره‌بیی دژی حوسییه‌كان له‌ یه‌مه‌ن، زنجیره‌ ڕووداوێك بوون متمانه‌‌و وێنه‌ی سعودیه‌یان له‌ گۆڕه‌پانی عه‌ره‌بیی‌و ئیقلیمیی لاواز كرد، له‌ به‌رامبه‌ردا قه‌ته‌ری له‌ ئێران‌و ئیسرائیل نزیكتر كرده‌وه‌.

ئیخوان موسڵیمین، له‌ نێوان په‌یوه‌ندییه‌كانی سعودیه‌ و قه‌ته‌ردا
به‌شێكی هه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تی كێشه‌ی وڵاتانی كه‌نداو به‌تایبه‌ت سعودیه‌ له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر، په‌یوه‌سته‌ به‌ ئیخوان موسڵیمینه‌وه‌ وه‌ك گروپێكی ئیسلامیی سیاسیی سونیی، سعودیه‌‌و به‌حره‌ین‌و ئیمارات‌و میسر به‌ فاكته‌رێكی گه‌وره‌ی مه‌ترسیداری ده‌زانن بۆ سه‌ر سه‌قامگیریی سیاسیی‌و هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر بنه‌ماڵه‌ حوكمڕانه‌كانی كه‌نداو، له‌كاتێكدا قه‌ته‌ر به‌ توندی پشتیوانی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ ده‌كه‌ن ته‌نانه‌ت دوای ئه‌وه‌شی له‌ میسر ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ده‌ستدا.
سعودیه‌كان له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ تا كۆتایی جه‌نگی سارد ‌و چه‌ند ساڵێك دواتریش پشتیوانی سه‌ره‌كی گرووپه‌  ئیسلامییه‌ سوننه‌كان بوون، په‌نایداون ‌و كۆمه‌كی كردوون بۆ به‌هێزكردنی پێگه‌ی هه‌رێمیی خۆی، هه‌روه‌ها بۆ دژی گرووپه‌  چه‌په‌كان‌و یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران، كه‌ تا كۆتایهاتنی جه‌نگی سارد ڕیاز زۆر به‌ حه‌زه‌ر دژی ته‌وژمی شیوعیه‌ت وه‌ستایه‌وه‌، تا پێش ڕووخاندنی ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تی ئێرانیش له‌ ساڵی 1979 تاران له‌م بواره‌دا هاوپه‌یمانێكی باشی بووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ كاتی پشێوییه‌كانی ئێران‌و خۆپیشاندانه‌كانی دژی شا، سوڵتان عه‌بدولعه‌زیز وه‌زیری ئه‌وكاتی به‌رگری سعودیه‌ ڕایگه‌یاند پشتیوانی مانه‌وه‌ی شا ده‌كه‌ن‌و ئه‌وه‌ی له‌ ئێراندا ڕووده‌دات له‌ ئه‌ستۆی شیوعیه‌تی نێوده‌وڵه‌تییه‌، هه‌روه‌ها شا خالید داوای له‌ عه‌ره‌ب كرد به‌هه‌ر جۆرێك بووه‌ یارمه‌تی محه‌مه‌د ڕه‌زا شا (1919 ـ 1980) بده‌ن تاوه‌كو له‌ چاره‌سه‌كردنی قه‌یرانی ناوخۆی وڵاته‌كه‌ی سه‌ركه‌وتوو بێت، پشتیوانیكردنیش له‌ گرووپه‌  ئیسلامییه‌كانی ناوچه‌كه‌ باشترین ئامرازی سعودیه‌ بوو بۆ دژایه‌تیكردنی شه‌پۆلی شیوعیه‌ت (5).
له‌ سه‌روبه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی جه‌مال عه‌بدولناسر (1918 ـ 1970) له‌ میسر، كه‌ به‌ ڕۆژگاری ڕه‌شی كۆمه‌ڵه‌ی ئیخوان موسڵیمین داده‌نرێت، سعودیه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ ڕه‌مزه‌ دیاره‌كان ‌و ئه‌ندامانی ئیخوانی په‌نادا هه‌رچه‌نده‌ زۆر ئازاد نه‌بوون بۆ چالاكی سیاسیی، چونكه‌ سعودیه‌‌و سه‌له‌فیه‌كان ئیخوانیان زیاتر وه‌ك گروپێكی سیاسیی سه‌یر ده‌كرد نه‌ك گروپێكی دینیی، جگه‌ له‌وه‌ش سه‌له‌فیه‌ت كه‌ زاڵن به‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ری ئاینی ‌و په‌روه‌رده‌‌و كۆمه‌ڵگه‌ی سعودی بیرۆكه‌ی دروستكردنی پارتی ئیسلامیی‌و وه‌ستانه‌وه‌ دژی حوكمڕانی وه‌خت ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌، بۆ تێگه‌یشتن له‌ هه‌ڵوێستی سعودیه‌ به‌رامبه‌ر ئیخوان موسڵیمین، پێشوه‌خت پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان بده‌ین، كه‌ به‌سه‌ر چوار قۆناغی سه‌ره‌كیدا دابه‌ش ده‌بێت: (6).
قۆناغی یه‌كه‌م:  له‌ په‌نجاكانی سه‌ده‌ی پێشوو ده‌ستپێده‌كات، ئه‌مه‌ش دوای دیداری شا عه‌بدولعه‌زیز ئال سعود له‌گه‌ڵ سه‌ید قوتب (1906 ـ 1966) مونه‌زیری فیكریی‌و ئه‌ندامی مه‌كته‌بی ئیرشادی ئیخوان، ده‌ره‌نجامی ئه‌م دیداره‌ كۆچكردنی ژماره‌یه‌ك له‌ ئه‌ندامه‌ باڵاكانی ئیخوان بوو بۆ سعودیه‌‌و چه‌ند وڵاتێكی كه‌نداو، بۆ هه‌ڵاتن له‌ سه‌ركوتكارییه‌كانی عه‌بدولناسر، ئه‌مه‌ قۆناغێكی پرشنگداره‌ له‌ مێژووی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌م دوو لایه‌نه‌، به‌جۆرێك هاوكاریی‌و هه‌ماهه‌نگیی زۆر كرا له‌ نێوانیاندا، تائاستێك كادیرانی ئیخوان له‌ ژماره‌یه‌ك له‌ دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌یی‌و فێركارییه‌كانی سعودیه‌ وه‌زیفه‌ی گرنگیان پێسپێردرا.
قۆناغی دووه‌م:  هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ دژایه‌تیی‌و ناڕه‌زاییه‌كانی ئیخوان موسڵیمین دژی ڕێكه‌وتننامه‌ی "كامپ دێڤید" له‌ نێوان ئیسرائیل‌و ئه‌نوه‌ر سادات (1918 ـ 1981) سه‌رۆكی میسر له‌ ساڵی 1978، هه‌روه‌ها ئه‌و ڕووداوانه‌ی سوریای گرته‌وه‌ ساڵی 1982 كه‌ به‌ لێدانێكی پشتشكێن بۆ ئیخوان كۆتاییهات، دیسان له‌م قۆناغه‌دا شه‌پۆلێكی به‌رفراوانی كۆچكردنی ئیخوانه‌كان ده‌ستیپێكرد بۆ سعودیه‌‌و كه‌نداو، له‌م ماوه‌یه‌دا محمد سرور زین العابدین (1938 ـ 2016) كه‌ ئیخوانێكی سوریی بوو ڕه‌وتێكی ئیسلامیی له‌ سعودیه‌ دامه‌زراند به‌ "السروریه‌" ناسراوه‌، ڕه‌وته‌كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ فیكریی سه‌له‌فیی‌و ئیخوانیی ته‌به‌نی كرد، هه‌روه‌ها ئیخوانی میسریی (یوسف قه‌رزاویی) چووه‌ قه‌ته‌ر‌و ڕه‌وتێكی به‌ناوی "الوسطیه‌" دامه‌زراند.
قۆناغی سێیه‌م: هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ جه‌نگیی دووه‌می كه‌ندا‌و ‌و ڕزگاركردنی كوه‌یت له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی پێشوو، لێره‌دا ناكۆكی نێوان ئیخوان له‌ لایه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودیه‌‌و ڕه‌وتی سه‌له‌فیی له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ په‌ره‌یسه‌ند، به‌هۆی به‌شداری سعودیه‌ له‌ هاوپه‌یمانیی نێوده‌وڵه‌تیی به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا بۆ جه‌نگ دژی عێراق. ئیخوان ئه‌م به‌شداریه‌ی سعودیه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌ به‌وه‌ی گوایه‌ ئه‌مه‌ هه‌ل ده‌داته‌ هێزه‌ خۆرئاواییه‌كان بۆ هاتنه‌ ناو وڵاتانی ئیسلامیی، په‌یڕه‌وانیی ڕه‌وته‌كه‌ی شێخ محه‌مه‌د سرور به‌تایبه‌ت شێخ سه‌لمان ئه‌لعوده‌‌و شێخ ناسر ئه‌لعه‌مر له‌ ڕابه‌رانی ئه‌م ناڕه‌زاییه‌ بوون، ده‌ره‌نجامی ئه‌مه‌ش قوڵبوونه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كان بوو، ڕیاز ئه‌وانی به‌ بێوه‌فا‌و هه‌وڵدان بۆ نانه‌وه‌ی ئاژاوه‌‌و دووبه‌ره‌كی له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی سعودی تۆمه‌تبار كرد، زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌كانی ئیخوان‌و ئه‌ندامه‌ دیاره‌كانیان له‌ لایه‌ن سعودیه‌وه‌ ده‌ستگیركران، له‌وساوه‌ ئیدی وورده‌ وورده‌ ئیخوان وه‌رچه‌رخا به‌ره‌و ئاڕاسته‌یه‌كی ئۆپۆزیسۆن‌و دووژمنی ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودیه‌‌و خێزانی فه‌رمانڕه‌وا.
قۆناغی چواره‌م:  ئه‌م قۆناغه‌ له‌وساته‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات به‌ "به‌هاری عه‌ره‌بیی" ناسراوه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی 2010، ئیدی ڕیاز كۆمه‌ڵه‌ی ئیخوان موسڵیمینی به‌ ڕه‌وتێكی مه‌ترسیدار بۆ سه‌ر ئاسایش ‌و ئاینده‌ی سعودیه‌ ده‌زانی، تۆمه‌تباری كردن به‌وه‌ی پشتیوانی گرووپه‌  تیرۆریستیه‌كان ده‌كه‌ن له‌ ته‌واوی ناوچه‌كه‌دا، به‌تایه‌ت دوای ئه‌وه‌ی به‌هۆی پاڵپشتی قه‌ته‌ر‌و توركیاوه‌ پێگه‌یان به‌هێزتر بوو له‌ ئاستی عه‌ره‌بی ‌و ئیسلامی، ده‌سه‌ڵاتدارانی سعودیه‌ ده‌ترسان ڕه‌وته‌كه‌ی سروریی‌و ئیخوانه‌كان بكه‌ونه‌ بانگه‌شه‌‌و جموجوڵ به‌ ئامانجی ڕاپه‌رین‌و ناڕه‌زایی دژی ده‌سه‌ڵاتی ئال سعود هاوشێوه‌ی وڵاتانی میسر ‌و تونس ‌و سوریا، ڕیاز ده‌ستیكرد به‌ كۆتوبه‌ندی یه‌كجاره‌كیی چالاكییه‌كانیان چونكه‌ كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاویان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی سعودی به‌تایبه‌ت گه‌نجه‌كان هه‌بوو، هاوكاتیش ڕیاز هه‌ڵمه‌تێكی به‌رفراوانی میدیایی دژی قه‌ته‌ر ده‌ستپێكرد به‌و پاساوه‌ی بۆته‌ مۆڵگه‌ی چالاكییه‌كانی ئیخوان پێش هه‌مووشیان یوسف قه‌رزاویی.
له‌كاتێكدا سعودیه‌ ‌و زۆربه‌ی كه‌نداوییه‌كان ئیخوان موسڵیمینیان خسته‌ لیستی تیرۆر‌و قه‌ده‌غه‌یان كرد، له‌ به‌رامبه‌ردا قه‌ته‌ر سیاسه‌تێكی پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵبژارد‌و ده‌ستیكرد به‌ یارمه‌تیدان‌و په‌نادانی سه‌ركرده‌‌و ڕێكخراوه‌ ئیخوانییه‌كان، كه‌ دوای شكستیان له‌ میسر هیچ په‌نایه‌كیان نه‌ما له‌ ئاستی وڵاتانی عه‌ره‌بیی، قه‌ته‌ر ئه‌و تاكه‌ په‌ناگه‌یه‌ بوو به‌ ڕوویاندا كرایه‌وه‌، بۆیه‌ یه‌كێك له‌ فاكته‌ره‌ دیاره‌كانی ناكۆكییه‌كانی ڕیاز‌و ده‌وحه‌ پێداگیریی‌و به‌رده‌وامیی قه‌ته‌ره‌ له‌ پشتیوانیكردنی ئیخوان، سعودیه‌ ئه‌وه‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی جدیی بۆ سه‌ر خۆی داده‌نێت له‌ ڕووی سیاسیی‌و فیكرییه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌م نێوه‌نده‌دا قه‌ته‌ر پشتیوانی توركیای هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش دیسان به‌ توندی پشتیوانی ئیخوان ده‌كات به‌تایبه‌ت له‌ میسر، سه‌رباری كۆتایهاتنی ده‌سه‌ڵاتیان دوای كوده‌تاكه‌ی عه‌بدولفه‌تاح سیسیی له‌ 30ی ته‌مووزی 2013‌و لادانی محه‌مه‌د مورسیی‌و قه‌ده‌غه‌كردنی ئیخوان ‌و ناساندیان وه‌ك گروپێكی تیرۆریست (7).
 دوای سه‌رنخونكردنه‌وه‌ی حوكمی ئیخوان له‌ میسر، قه‌ته‌ر بووه‌ وڵاتی یه‌كه‌م له‌ په‌نادان‌و پشتیوانی گرووپه‌  سیاسییه‌ ئیسلامییه‌كان، میوانداریی چه‌ندین كۆنگره‌‌و كۆڕبه‌ندی كرد كه‌ هێز‌و كه‌سایه‌تیه‌ ئیسلامیه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی وڵاتانی كه‌ندا‌و ‌و خۆرئاوای عه‌ره‌بیی پێی هه‌ڵده‌ستان، له‌گه‌ڵ كۆكردنه‌وه‌ی پیتاك‌و هاوكاری خێرخوازیی بۆیان، به‌تایبه‌ت ئه‌و گروپ ‌و كه‌سانه‌ی له‌ناو بازنه‌ی ئیخوان موسڵیمین حساب ده‌كرێن، ئیدی سعودیه‌ هه‌ستی به‌ دڵه‌ڕاوكێ كرد به‌رامبه‌ر هه‌ڵكشانی شه‌پۆلێكی بزاڤی ئیسلامیی كه‌ له‌ قه‌ته‌ری دراوسێیه‌وه‌ هه‌ڵیكردووه‌ ‌و دوور نییه‌ له‌ داهاتوودا سعودیه‌ش بگرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها قه‌ته‌ر‌و توركیاش ئه‌وه‌یان له‌ بیر ناچێت كه‌ وه‌ره‌قه‌ی میسریان له‌ ده‌ستدا، كاتێك نه‌یانتوانی به‌رامبه‌ر پرۆژه‌كه‌ی سعودیه‌‌و ئیمارات بوه‌ستن كه‌ ڕووخاندنی ده‌سه‌ڵاتی ئیخوان موسڵیمین ‌و سه‌رخستنی كوده‌تاكه‌ی سیسیی بوو، بۆیه‌ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ سعودیه‌ بژاره‌یه‌كی بێچه‌ندوچونه‌ به‌ده‌ستیانه‌وه‌.

سعودیه‌ و قه‌ته‌ر له‌ سه‌رده‌می حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ 
به‌گشتیی له‌ دوای ئه‌وه‌ی شێخ حه‌مه‌د كوده‌تایه‌كی سپی به‌سه‌ر شێخ خه‌لیفه‌ (1932 ـ 2016)ی باوكیدا كرد له‌ 27ی حوزه‌یرانی ساڵی 1995، زنجیره‌یه‌ك سه‌ردان له‌ لایه‌ن هه‌ردوو لاوه‌ بۆ ڕیاز‌و ده‌وحه‌ ئه‌نجامدران، به‌ ئامانجی ڕه‌وینه‌ی یه‌كجاره‌كی ته‌مومژی په‌یوه‌ندییه‌كانی سعودیه‌‌و قه‌ته‌ر، ده‌كرێت لێره‌دا به‌ كورتی بیخه‌ینه‌ڕوو: (8)
ـ دوای ده‌ستبه‌كاربوونی وه‌ك ئه‌میری قه‌ته‌ر، له‌ یه‌كه‌م سه‌فه‌ریدا بۆ ده‌ره‌وه‌ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ ئال سانیی له‌ ئابی 1995 سه‌ردانی ڕیازی كرد هه‌م بۆ ڕه‌وینه‌وه‌ی گومانی ڕیاز له‌ كوده‌تاكه‌ به‌سه‌ر باوكیدا‌و هه‌م بۆ ده‌ستپێكردنی سه‌رده‌مێكی نوێ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ دیسه‌مبه‌ری ساڵی 1997 سه‌ردانێكی تری بۆ ڕیاز ئه‌نجامدا.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ شوباتی 1998 سه‌ردانی ڕیازی كرده‌وه‌.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ حوزه‌یرانی 1999 سه‌ردانێكی تری بۆ سعودیه‌ ئه‌نجامدا، تێیدا ڕێكه‌وتنێكی له‌گه‌ڵ ڕیاز ئیمزا كرد له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی كۆتایی سنوری وشكانیی نێوان هه‌ردوو وڵات. هه‌ردوولا كێشه‌ی سنوری ئاویشیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر كه‌نداوی سلوى، كه‌ ساڵی 1949 سه‌ریهه‌ڵدا كاتێك ڕیاز‌و ده‌وحه‌ هه‌ردووكیان سه‌روه‌ریی خۆیان به‌سه‌ر كه‌نداوه‌كه‌دا دووپات كرده‌وه‌.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ نۆڤه‌مبه‌ری 1999 دیسانه‌وه‌ له‌ ڕیاز به‌شداری خولی بیسته‌مینی كۆبونه‌وه‌كانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداوی كرد.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ شوباتی 2001 گه‌یشته‌ شاری جده‌ی سعودیه‌.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ ئال سانیی دیسان له‌ ئابی 2005 له‌ ڕیاز به‌شداری له‌ به‌خاكسپاردنی شا فه‌هد بن عه‌بدولعه‌زیزی كرد.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ ئازاری 2007 له‌ ڕیاز به‌شداری كۆبونه‌وه‌كانی لوتكه‌ی عه‌ره‌بی كرد.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌‌و شاعه‌بدوڵا بن عه‌بدولعه‌زیز له‌ دیسه‌مبه‌ری 2007 له‌ شاری جده‌ یه‌كتریان بینی.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ هه‌مان ساڵ به‌شداری لوتكه‌ی سێیه‌می ڕێكخراوی وڵاتانی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كرد له‌ سعودیه‌.
ـ حه‌مه‌د بن خه‌لیفه‌ له‌ مایسی 2008 گه‌یشته‌ سعودیه‌ بۆ به‌شداری له‌ كۆبونه‌وه‌كانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو، له‌ ئابی هه‌مان ساڵیشدا دیسان سه‌ردانی ڕیازی كرده‌وه‌.
هه‌ر له‌ ساڵی 2008 سعودیه‌ ده‌سپێشخه‌رییه‌كی كرد بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانیان‌و گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌‌و هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌یه‌كی نوێ، ئه‌وه‌ بوو شازاده‌ سه‌لمان جێنشینی ئه‌وكاته‌ی شای سعودیه‌ سه‌ردانی قه‌ته‌ر كرد به‌ سه‌رۆكایه‌تی وه‌فدێكی باڵا‌و له‌ فڕۆكه‌خانه‌ی ده‌وحه‌ ڕایگه‌یاند:" ئێمه‌‌و قه‌ته‌ر ته‌وافوقی ته‌واو ده‌كه‌ین ‌و هه‌ر كه‌سێكیش غه‌یری ئه‌وه‌ بڵێت ده‌یه‌وێت له‌ ئاوی لێڵدا ڕاو بكات، هه‌موومان یه‌ك ده‌ست‌و یه‌ك خێزانین "، له‌ گفتوگۆیه‌كیش له‌گه‌ڵ ڕۆژنامه‌ی شه‌رقی قه‌ته‌ری، شازاده‌ سه‌لمان گوتی:" شا عه‌بدوڵا‌و ئه‌میر حه‌مه‌د ئاسانكاریی زۆریان كردووه‌ بۆ به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ردوو وڵاتی برا له‌ بواره‌ جیاوازه‌كان ‌و كاركردن بۆ سڕینه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانمان لاواز ده‌كات، كاتێك من له‌ ده‌وحه‌م وا هه‌سته‌كه‌م له‌ نێو خزم‌و براكانی خۆمم، ئیدی هه‌رگیز بچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌كانمان ڕوونادات".

سعودیه‌ و قه‌ته‌ر له‌ سه‌رده‌می ته‌میم بن حه‌مه‌د 
به‌هاری عه‌ره‌بی ‌و هاتنی ته‌میم بن حه‌مه‌دی لاو بۆ عه‌رشی ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵی 2013، كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كرێت له‌ بنه‌ڕه‌تدا ته‌میم مه‌نهه‌جێكی ئیخوانیی په‌یڕه‌و ده‌كات له‌ ڕه‌فتار‌و ئیسلامه‌تیدا، سه‌رده‌مێكی تر بوو له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كانی ڕیاز‌و ده‌وحه‌، له‌و نێوه‌ندا چه‌ندین هه‌وڵی دیپلۆماسیی دران بۆ چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكییه‌كان‌و ڕێككه‌وتنی چه‌ند لایه‌نه‌ش ئیمزا كران، به‌ڵام به‌رده‌وام سعودییه‌كان قه‌ته‌ر به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن كه‌ پابه‌ندی ڕێككه‌وتنه‌كان نابێت ‌و به‌رده‌وامه‌ له‌ سیاسه‌تی دژایه‌تیكردنی سه‌قامگیریی كه‌نداو، هه‌روه‌ها ده‌بێت ئاماژه‌ش به‌وه‌ بكه‌ین له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا میر حه‌مه‌د هێز‌و توانایه‌كی ئابوریی‌و كاریگه‌ری ئیقلیمیی‌و نێوده‌وڵه‌تیی وه‌های به‌خشی به‌ قه‌ته‌ر دوور له‌ پێشبینی چاودێران بوو، واته‌ ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بیی له‌وكاته‌دا بوو قه‌ته‌ر گه‌یشه‌ ئه‌و په‌ڕی توانا‌و هه‌ژموونی ئابووریی ‌و سیاسیی خۆی له‌ ناوچه‌كه‌دا، ئه‌وه‌ش یارمه‌تیدا سیاسه‌ت‌و هه‌نگاوی وه‌ها بنێ هه‌رگیز به‌لای سعودییه‌كانه‌وه‌ چاوه‌ڕوانكراو نه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت (مایكڵ ستیفنز) له‌ وتارێكی ڕۆژنامه‌ی "واشنتۆن پۆست" باسی ئه‌وه‌ی كردووه‌ ڕۆڵی شێخ ته‌میم له‌ مۆریتانیاوه‌ تا ئه‌فغانستان درێژ ده‌بێته‌وه‌ (9).
  له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌، پێگه‌ی نێوده‌وڵه‌تیی قه‌ته‌ر په‌یوه‌ندی به‌وه‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ باقی وڵاتانی دیكه‌ی كه‌نداو سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی ووزه‌‌و گازی سروشتیه‌ بۆ زۆرێك له‌ وڵاتانی خۆرئاوا‌و وڵاته‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا، ته‌نانه‌ت وڵاتێكی وه‌ك ئیمارات كه‌ ئێستا نه‌یاری ده‌وحه‌یه‌ سه‌دا 30ی گازی سروشتی خۆی له‌ قه‌ته‌ره‌وه‌ هاورده‌ ده‌كات، ته‌نها ساڵی 2016 زیاتر له‌ حه‌وت ملیار مه‌تر چوارگۆشه‌ گازی سروشتی قه‌ته‌ری سه‌رف كردووه‌ (10).
هه‌روه‌ها، بایه‌خی جیۆپۆله‌تیكی ناوچه‌ی كه‌نداوی فارس، ته‌نها بۆ وڵاته‌كانی سه‌ر ڕۆخی كه‌نداوه‌كه‌ نییه‌، به‌ڵكو زیاتر له‌وه‌ وڵاتانی زلهێزی جیهان خۆیان به‌خاوه‌نی ناوچه‌كه‌‌و دیاریكردنی ئاینده‌‌و چاره‌نووسی ده‌زانن، بۆیه‌ ڕوودانی هه‌ر ته‌نگژه‌یه‌ك له‌م ناوچه‌یه‌دا ئۆتۆماتێكی ده‌بێته‌ ته‌نگژه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تیی (11).
ته‌میم بن حه‌مه‌د هاوشێوه‌ی باوكی، له‌وكاته‌وه‌ی بووه‌ میری قه‌ته‌ر چه‌ند سه‌ردانێكی بۆ سعودیه‌ ئه‌نجامدا، به‌ڵام وادیاره‌ ئه‌نجامێكی وه‌های نه‌بووه‌‌و كه‌لێنی بێمتمانه‌یی نێوانیانی دانه‌خستووه‌. شێخ ته‌میم له‌ 22ی ته‌موزی 2014 یه‌كه‌م سه‌ردانی بۆ سعودیه‌ ئه‌نجامدا، سه‌فه‌ری عه‌مره‌ی كرد‌و له‌گه‌ڵ شا عه‌بدوڵا له‌ شاری جده‌ دیداری كرد، له‌سه‌ر ناكۆكی هه‌ردوولا گفتوگۆیان كرد دوای كشانه‌وه‌ی باڵوێزه‌كانی سعودیه‌ ‌و ئیمارات ‌و به‌حره‌ین له‌ ده‌وحه‌، 13ی تشرینی یه‌كه‌می هه‌مان ساڵ سه‌ردانێكی دیكه‌ی ڕیازی كرد بۆ باسكردنی بارودۆخی میسر دوای لادانی مورسیی، دیسان میری قه‌ته‌ر له‌ 23ی كانونی دووه‌می 2015 له‌ ڕیاز به‌شداری ڕێوڕه‌سمی به‌خاكسپاردنی پادشای كۆچكردوو عه‌بدوڵا بن عه‌بدولعه‌زیزی كرد، له‌ 6ی حوزه‌یرانی 2016 ته‌میم بن حه‌مه‌د سه‌ردانێكی تری بۆ سعودیه‌ ئه‌نجامدا‌و له‌گه‌ڵ شا سه‌لمان تاوتوێی دۆخی ناوچه‌كه‌‌و ناكۆكییه‌كانی ده‌وحه‌‌و ڕیازیان كرد، جارێكی دیكه‌ له‌ یه‌كه‌م ڕۆژی ئایاری 2017 میری قه‌ته‌ر سه‌ردانێكی كورتخایه‌نی بۆ سعودیه‌ ئه‌نجامدا‌و چاوی به‌ شا سه‌لمان كه‌وت.
كاتێك ته‌میم بن حه‌مه‌د بووه‌ میری قه‌ته‌ر هه‌ستا  به‌ سنورداركردنی ڕۆڵی ئه‌نجومه‌نی زانایانی قه‌ته‌ر، كه‌ به‌رزترین ده‌سه‌ڵاتی ئاینیی وڵاته‌، ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ وه‌هابیه‌كان تێیدا باڵاده‌ستن بوون كه‌ وه‌لایان بۆ سعودیه‌ هه‌یه‌، ئه‌م كاره‌ سه‌له‌فیه‌كانی سعودییه‌ی نیگه‌ران كردووه‌، وایكرد سه‌له‌فییه‌كان فشار بخه‌نه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی سعودیه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی گوشار ‌و ئاگاداركردنه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌ی فه‌رمانڕه‌وای قه‌ته‌ر، تا ئاستێك موفتی ‌و سه‌له‌فیه‌كانی سعودیه‌ داوایان له‌ ده‌وحه‌ كرد ناوی مزگه‌وتی (محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب) بگۆڕن، چونكه‌ به‌ وته‌ی ئه‌وان ده‌سه‌ڵاتی قه‌ته‌ر په‌یره‌وی له‌ مه‌نهه‌جی وه‌هابیه‌ت ناكات (12).

ڕێككه‌وتننامه‌ی ڕیاز .. ته‌نگژه‌ی كشاندنه‌وه‌ باڵوێزه‌كان
 ڕۆژی 5ی مارسی ساڵی 2014 ته‌نگژه‌یه‌ك له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی قه‌ته‌ر له‌گه‌ڵ سعودیه‌ ‌و ئیمارات ‌و به‌حره‌ین ڕوویدا كه‌ به‌ "ته‌نگژه‌ی كشاندنه‌وه‌ی باڵوێزه‌كان" ناسراوه‌، كاتێك ئه‌و وڵاتانه‌ باڵوێزه‌كانیان له‌ ده‌وحه‌ كشانده‌وه‌، به‌و پاساوه‌ی قه‌ته‌ر پابه‌ندی به‌ڵێنه‌كانی "ڕێكه‌وتننامه‌ی یه‌كه‌می ڕیاز" نه‌بووه‌، كه‌ سه‌ركرده‌كانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو له‌ 23ی تشرینی دووه‌می 2013 ئیمزایان كردووه‌، خاڵه‌كانی تایبه‌ته‌ به‌ عه‌بدولفه‌تاح سیسیی‌و به‌هاری عه‌ره‌بیی‌و ئیخوان موسڵیمین ‌و كه‌ناڵی جه‌زیره‌، دواجار به‌ نێوانگیریی كوه‌یت‌و سه‌ڵته‌نه‌تی عوممان له‌ 16ی نۆڤه‌مبه‌ری 2014 وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو له‌ ڕیاز كۆبونه‌وه‌، له‌ به‌لاغی كۆتایی كۆبونه‌وه‌ نائاساییه‌كه‌یان ڕایانگه‌یاند، ناكۆكیه‌كانی كه‌نداو له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر كۆتاییهات‌و باڵوێزه‌كان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ده‌وحه‌ به‌ مه‌رجی پابه‌ندبوونی قه‌ته‌ر به‌ ده‌قی ڕێكه‌وتننامه‌كه‌وه‌ (13).
    له‌دوای ڕێكه‌وتننامه‌ی ڕیازه‌‌وه‌ كه‌ سعودیه‌كان ده‌ڵێن تائێستا قه‌ته‌ر جێبه‌جێی نه‌كردووه‌، تا ئاستێكیش ئه‌م قسه‌یه‌ی سعودیه‌ ڕاسته‌، چونكه‌ ده‌وحه‌ نه‌ ده‌ستبه‌رداری ئیخوان بووه‌ ‌و نه‌ پشتیوانی مورسیی ده‌كات ‌و نه‌ هه‌ڵمه‌تی كه‌ناڵی جه‌زیره‌ی وه‌ستاندووه‌ دژی میسر‌و نه‌ ده‌ستیهه‌ڵگرتووه‌ له‌ یارمه‌تیدانی گرووپه‌  ئیسلامییه‌ چه‌كداره‌كانی سوریا‌و لیبیا، ته‌نانه‌ت دوای ڕێكه‌وتنه‌كه‌ش له‌ وتووێژێك له‌گه‌ڵ كه‌ناڵی سی ئێن ئێن دوای خوێندنه‌وه‌ی وتاره‌كه‌ی له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵه‌ی گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ 25ی ئه‌یلولی 2014، شێخ ته‌میم دیسان ئیدانه‌ی كوده‌تای سه‌ربازیی میسری كرد دژی ئیخوان‌و جارێكی تر ته‌حه‌دای سعودیه‌ی كرده‌وه‌ (14).
 له‌ دوای ڕێكه‌وتننامه‌ی ڕیازه‌وه‌ ئیدی وڵاتانی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو به‌ره‌و لێكترازان‌و دابه‌شبوون ڕۆیشتن، سه‌ردانی تره‌مپ بۆ ڕیاز ‌و لوتكه‌ی ئیسلامی ـ ئه‌مریكی ‌و ئێستاش ته‌نگژه‌ی قه‌ته‌ر‌و سعودیه‌، دابه‌شبوونه‌كه‌ی خێراكرد ‌و نه‌خشه‌یه‌كه‌ی نوێی سێ كوتله‌یی له‌ نێو وڵاتانیی عه‌ره‌بیی كه‌نداو ده‌رخست به‌مشێوه‌یه‌: 
كوتله‌ی یه‌كه‌م: سعودیه‌‌و ئیمارات‌و به‌حره‌ین.
كوتله‌ی دووه‌م: قه‌ته‌ر.
كوتله‌ی سێیه‌م: كوه‌یت ‌و سه‌ڵته‌نه‌تی عوممان، له‌ نێوان دوو كوتله‌كه‌ی تردا بێلایه‌نن، به‌ڵام خاڵی هاوبه‌شیان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر ئه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندی باشیان له‌گه‌ڵ ئێران هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت عوممان هاوپه‌یمانێكی گرنگی تاراته‌ له‌ زه‌مانی په‌هله‌وه‌ییه‌وه‌ تا ئێستای كۆماریی ئیسلامیی.
    ڕێكخراوی ئه‌نجومه‌نی هاریكاری كه‌نداو، كه‌ له‌ 25ی مایسی 1981 دامه‌زراوه‌، ئیدی له‌ توانایدا نییه‌ به‌ره‌نگاری چالش گه‌لێك بێته‌وه‌ له‌ ئێستادا تووشی ناوچه‌كه‌‌و جیهانیی عه‌ره‌بیی بووه‌، كه‌ چه‌ند وڵاتێك به‌ كرده‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ته‌وه‌‌و دابه‌ش بووه‌ وه‌ك عێراق، سوریا، یه‌مه‌ن، لیبیا، ئه‌م چالشانه‌ش زوو یان دره‌نگ شێخنشینه‌كانی كه‌نداو ده‌گرێته‌وه‌، په‌له‌قاژه‌ی سعودییه‌كانیش بۆ ڕێگرتنه‌ له‌ ئاگری ئه‌م فه‌وزایه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گرتۆته‌وه‌، ئامانجی سعودیه‌ له‌ به‌ستنی كۆنگره‌ی ئیسلامی ـ ئه‌مریكی له‌ ڕیاز زه‌مینه‌سازیی بوو بۆ دۆزینه‌وه‌ی به‌دیلێكی دیكه‌ ئه‌ویش سازدانی ئه‌وه‌ی به‌ "ناتۆی عه‌ره‌بیی" ناوی ده‌به‌ن، بۆ پێكهێنانی به‌ره‌یه‌ك له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بیی‌و سوننه‌ مه‌زهه‌ب به‌رامبه‌ر هه‌ڵكشانی شه‌پۆلی ئیسلامیی سیاسیی‌و هه‌ژموونی ئێران كه‌ ته‌واو سعودییه‌كانی بێتاقه‌ت‌و ده‌سته‌وه‌ستان كردووه‌ له‌ ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌یدا، به‌ڵام سه‌رهه‌ڵدانی ناكۆكییه‌كان له‌گه‌ڵ قه‌ته‌ر‌و تێوه‌گلانی وڵاتانی تری كه‌نداو ‌و عه‌ره‌بی پرۆژه‌ی ناتۆی عه‌ره‌بیشی په‌كخستووه‌‌و تائێستاش هیچ ئاسۆیه‌ك بۆ كۆتاییهاتن به‌م ته‌نگژه‌یه‌ی سعودیه‌‌و قه‌ته‌ر دیار نییه‌ (15).

ده‌ره‌نجام
   ته‌نگژه‌ی ئێستای كه‌ندا‌و، ته‌نها ڕووداوێكی كتوپڕ‌و له‌خۆوه‌ نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكی سه‌ره‌كی درێژكراوه‌ی ئه‌و ململانێی‌و ڕكابه‌رایه‌تێیه‌ له‌ نێوان خێڵه‌ عه‌ره‌بیه‌ فه‌رمانڕه‌واكانی كه‌نداو له‌ ڕابردۆوه‌ هه‌بووه‌‌و تائێستاش به‌رده‌وامه‌، ئیدی له‌ چوارچێوه‌ی ناكۆكیی له‌سه‌ر سنوری خاك‌و ململانێی خێزانیی‌و قه‌به‌لیی پاشانیش له‌گه‌ڵ به‌ مۆدێرنه‌بوونی فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌م ناوچه‌یه‌ دوای بوونیان به‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌م ناكۆكییانه‌ به‌رگیی سیاسیان به‌ به‌ردا كراوه‌، له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ سعودییه‌ به‌ درێژای ئه‌و ساڵێنه‌ی پێشوو ده‌ستڕۆیشتوو ‌و سه‌روه‌ریی عه‌ره‌به‌كانی كه‌نداو بووه‌‌و چه‌ترێك بوو به‌سه‌ر هه‌موویانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و شه‌پۆله‌ گۆڕانكارییه‌ی دوای جه‌نگی سارد كه‌ندا‌و ‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گرته‌وه‌ تاگه‌یشتن به‌ ڕووداوه‌كانی به‌هاریی عه‌ره‌بیی زۆر هاوكێشه‌ی ناوچه‌یی ئاوه‌ژوو كرده‌وه‌، گرنگترینیان لاوازبوونی هه‌ژموون ‌و ڕۆڵی سعودیه‌ بوو، كه‌ وایكرد هه‌ندێك له‌ شێخ نشینه‌كانی كه‌نداو به‌ دوای به‌دیلی دیكه‌ی ناوچه‌یی بگه‌ڕێن‌و سیناریۆی نوێ بێته‌كایه‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتن كه‌ ڕێكخراوێكی وه‌ك ئه‌نجومه‌نی هاریكاریی كه‌نداو ئه‌گه‌ر وه‌ك پێویستی سه‌رده‌مێك دروست بووه‌، ئه‌وا ناتوانێ به‌مشێوه‌یه‌ی ئێستا‌و له‌ژێر خواستی سعودیه‌ ‌و پاشكۆبوونی ئه‌ندامه‌كانی تری به‌رده‌وام بێت، بۆیه‌ به‌ ئاشكرا بێت یان ژێربه‌ژێریی په‌یوه‌ندیی‌و هاوپه‌یمانێتی نوێ سه‌ریهه‌ڵدا، ئه‌مه‌ بۆ خۆی ئه‌گه‌ر ده‌ستكه‌وتی تاكلایه‌نه‌ی بۆ هه‌ندێك وڵات هه‌بووبێت، سه‌رچاوه‌ی سه‌رئێشه‌‌و نیگه‌رانیش بووه‌ بۆ هه‌ندێكی وڵاتی تری كه‌ندا‌و، به‌جۆرێك بووه‌ فاكته‌رێكی زوو په‌ره‌سه‌ندنی هه‌ر كێشه‌‌و ئاڵۆزییه‌ك بۆ ته‌نگژه‌ی گه‌وره‌‌و تێوه‌گلانی هه‌موو وڵاتانیی كه‌ندا‌و ‌و ناوچه‌كه‌ش، جگه‌له‌وه‌ش بێ متمانه‌یی له‌ نێوان بنه‌ماڵه‌ فه‌رمانڕه‌واكانی كه‌نداودا هه‌یه‌‌و وه‌ك ڕابردوو نه‌ماون كه‌ بانگه‌شه‌یان ده‌كرد یه‌ك خێزان ‌و یه‌ك به‌ره‌بابی سیاسیی ‌و كۆمه‌ڵایه‌تین، ئێستا زۆر به‌گومانن له‌ سیاسه‌ت‌و په‌یوه‌ندیی‌و هه‌ڵوێسته‌كانی یه‌كتر، هه‌روه‌ها هه‌ژموونی زیاتری ئێران ‌و هه‌ڵكشانی ڕۆڵی گرووپه‌  شیعه‌كانی ناوچه‌كه‌ش، دیسان فاكته‌رێكی تر بوون بۆ په‌یدابوونی كێشه‌‌و ئه‌و ته‌نگژه‌یه‌ی ئێستا تووشی سعودیه‌‌و قه‌ته‌ر بووه‌، دوای ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌وحه‌ ـ تاران ڕوویدا. هه‌مدیسان سیاسه‌تی عه‌بدوڵا بن عه‌بدولعه‌زیز (1924 ـ 2015) شای كۆچكردووی عه‌ره‌بستان كه‌ شا سه‌لمانیش له‌سه‌ری به‌رده‌وامه‌، كه‌ هه‌رزوو دژایه‌تی بۆ شۆڕشه‌ عه‌ره‌بییه‌كان ڕاگه‌یاند، پلانداڕێژه‌ری سه‌ره‌كیی كوده‌تاكه‌ی میسر بوو، پشتیوانی دارایی حزبی نه‌دای تونسی كرد دژی حزبی نه‌هزه‌ی ئیخوان، پشتیوانی گرووپه‌  توندڕه‌وه‌كانی سوریای كرد، كه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی گرووپه‌  تیرۆریستیه‌كانی وه‌ك داعش‌و به‌ره‌ی نوسره‌ بوو، ڕێگرتن له‌ به‌شداری حیزبی ئیسڵاحی ئیخوانی یه‌مه‌ن بۆ به‌شداری له‌ ده‌سه‌ڵات، كۆی ئه‌مانه‌ زنجیره‌ سیاسه‌تێكی سعودییه‌كان بوون له‌پاڵ چه‌ندین فاكته‌ری دیكه‌ بووه‌نه‌ خانه‌ی په‌ره‌سه‌ندنیی چه‌ندین كێشه‌‌و ململانێی هه‌م بۆ وڵاتانی كه‌ندا‌و‌و بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌گشتیی، زنجیره‌یه‌ك ناكۆكی كه‌ڵه‌كه‌ كرد، كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی له‌ ڕوودانی پشێویه‌كی گه‌وره‌ی وه‌ك ته‌نگژه‌ی كه‌نداودا گوزارشی له‌ خۆی كرد له‌ نێوان سعودیه‌‌و قه‌ته‌ر.

سه‌رچاوه‌كان
(1) فهد بن عتيق بن علي المالكي: العلاقات السعودية القطرية خلال الفترة من 1953 ـ 1982م، رسالَة ماجستير، جامعة أم القرى، كلية الشريعة و الدراسات الاسلامية، قسم الدراسات العليا التاريخية و الحضارية، المملكة العربية السعودية، 2006، ص 24.
(2) د.جيمس أونلي: بريطانيا و مشيخات الخليج 1820 ـ 1971.. سياسة الحماية، مركز الدراسات الدولية و الاقليمية، كلية الشئون الدولية بجامعة جورجتاون، قطر، 2010، ص 3.
(3)  ـ "السعودية  و القطر" تاريخ من الخلافات الدبلوماسية، موقع دنيا الوطن، تاريخ نشر: 5 حزيران 2017.
    ـ محمد العطار: العلاقات السعودية القطرية.. خلافات على مر العصور، موقع بوابة الفجر،  الاربعاء 19 أبريل 2017.
   ـ دكتر هشام جابر: ريشةهاى اختلاف عربستان و قطر ضيست ؟ (مصاحبة)، بخش بين الملل، يول ثرس.. وبسايت خبرى ـ تحليلي، 20   خرداد 1396.
(4) جوزيف كوستينر: تصورات دول مجلس التعاون الخليجي للأمن الجماعي في أوائل القرن الحادي والعشرين، مركز الدراسات الدولية و الاقليمية، كلية الشئون الدولية بجامعة جورجتاون، قطر، 2010،  ص8  
(5) محمد سالَم احمد الكواز: العلاقات الايرانية ـ السعودية 1979 ـ 2001، مجلة دراسات الاقليمية، جامعة الموصل، العدد (7)، كانون الثاني 2007.
(6)  ـ السعودية و الاخوان المسليمين.. من التعاون الى المواجهة، مقالة نشرت في موقع الوقت تحليلي و اخباري، السبت 11 حزيران 2017.
ـ العلاقات القطرية ـ السعودية، تاريخ حافل بالخلافات و التوترات، موقع بى بى سى العربي، 6 حزيران 2017.
(7) علاء عبدالرحيم: العلاقات السعودية القطرية ضاربة في جذور التاريخ، موقع سعورس، نشر في 13 مايس 2008.
(8)   ـ الجريدة ( اليوم) السعودية، العدد (14508)، الثلاثاء، 5 مارس 2013، ص 6.
   ـ ناصر عبدالعزيز العرفج: سياسة الملكة العربية السعودية .. دراسة في قانون البحار، الطبعة الاولى، مكتبات غكاظ، جدة،  1398 هجرية، ص 82.
 (9)  ـ ندا سانيج: ضرا كار عربستان و قطر بة اينجا كشيد ؟، بى بى سى فارسي، 15 خرداد 1396.
      ـ "واشنظن بوست": هذه أصول أزمة قطر مع دول عربية، موقع قناة العربية، الخميس 8 يونيو 2017.
(10) مريم ثاشنط: تاثير بحران قطر بر روابط انرذى كشورهاى حوزة خليج فارس، مركز ثذوهش هاى علمى و مطالعات استراتذيك خاورميانة، 20 خرداد 1396.
(11) جوزف كاستنر: منازعة و همكارى در منطقه خليج فارس، معرفى و نقد: دكتر حيدر على بلوجى، فصلنامة "نطين ايران"، شمارة 39، زمستان 1389، ص 171.
(12) لينا خطيب: سياسة قطر الخارجية و موازين القوى في الخليج، مركز كارنيغي للشرق الاوسط، بيروت ـ لبنان، دراسة نشرت في 11 ايلول/ سبتمبر 2014.
(13)  ـ أحداث العام 2014: عام (التسوية الخليجية).. اتفاق الرياض أزال الخلافات و أذن لقمة الدوحة، جريدة الشرق الاوسط، العدد (13180)،  الاثنين 29 ديسمبر 2014.
   ـ اسلام خالد حسن: الخلافات الخليجية ـ الخليجية: الأسباب، القضايا و اليات الحل، مركز الجزيرة للدراسات، قسم الملفات، الخميس 15 يناير 2015.
(14) Thani, T. b. (2014, September 25). Full interview: Emir of Qatar. (C. Amanpour, Interviewer).
(15) رضا بختيارى اميري: ثيامدهاى امنيتي بحران قطر، مركز ثذوهش هاى علمى و مطالعات استراتذيك خاورميانة،21 خرداد 1396.


‌‌‌
7/2/2017 11:46:13 PM
Print Friendly and PDF
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ